॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 1వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

పంపాదర్శనం, రాముని విలాపం

పంపాసరస్సును చూసి రాముని వ్యాకులత, వసంతవర్ణన, సీతను తలచుకొని విలాపం, లక్ష్మణుని ఉత్సాహోపదేశం, రాముడు ధైర్యం పొందడం, రాఘవులిద్దరినీ చూసి సుగ్రీవాదుల భయం

అరణ్యకాండం చివర కబంధుడు సూచించిన పంపాసరస్సును చేరి, పద్మాలతో కలువలతో చేపలతో నిండిన ఆ పుష్కరిణి దగ్గరికి వెళ్ళి, సౌమిత్రితో కలిసి ఉన్న రాముడు ఇంద్రియాలు కలవరపడగా విలపించాడు. దానిని చూడగానే సంతోషంతో అతని ఇంద్రియాలు కంపించాయి; కామానికి వశుడై అతడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ ‘హర్షాత్’ (సంతోషం వల్ల) అనే పదాన్ని గమనించాలి — సరస్సు సౌందర్యం అతనికి మొదట సంతోషాన్ని కలిగిస్తుంది, ఆ సంతోషమే శోకాన్ని రగిలిస్తుంది; ఎందుకంటే ప్రియురాలికి దూరమైనవానికి అందమైనదంతా దుఃఖానికే కారణమవుతుంది. అతడు అంటాడు — ‘సౌమిత్రీ, వైడూర్యంలా నిర్మలమైన నీరు గల పంప ప్రకాశిస్తోంది; వికసించిన పద్మాలతో కలువలతో, రకరకాల చెట్లతో అది శోభిస్తోంది. చూడముచ్చటైన పంపా వనాన్ని చూడు; అక్కడ చెట్లు శిఖరాలు గల కొండలలా విరాజిల్లుతున్నాయి. కాని శోకంతో తపించిపోతున్న నన్ను మనోవ్యథలు పీడిస్తున్నాయి — భరతుని దుఃఖంతోనూ, వైదేహి అపహరణంతోనూ.’ ‘ఆధయః’ అంటే మనస్సుకు కలిగే వ్యథలు, ‘వ్యాధయః’ అంటే శరీరానికి కలిగేవి; ఇక్కడ చెప్పినది మానసిక దుఃఖమే. ‘శోకంతో బాధపడుతున్న నాకు కూడా చిత్రమైన వనాలు గల పంప శోభిస్తోంది’ అనే వాక్యంతో కవి విప్రలంభశృంగారపు మూలాన్ని చూపిస్తాడు — శోకం సౌందర్యాన్ని నాశనం చేయదు, దానిని మరింత తీవ్రం చేస్తుంది. రకరకాల పుష్పాలు చల్లబడినదిగా, చల్లని నీరు గలదిగా, మంగళకరమైనదిగా, తామరలతో కప్పబడినదిగా, మిక్కిలి చూడముచ్చటైనదిగా, పాములూ క్రూరమృగాలూ తిరిగేదిగా, మృగాలతో పక్షులతో నిండినదిగా ఆ సరస్సు వర్ణించబడుతుంది. నీలంగా పచ్చగా ఉన్న పచ్చికబయలు చెట్ల రకరకాల పుష్పాలతో పరుపులు పరచినట్లుగా మరింత ప్రకాశిస్తోంది. ‘పరిస్తోమైః’ (పరుపులతో వలె) అనే ఈ పడక పరుపుల ఉపమానం తరువాతి శ్లోకాలలో మళ్ళీ వస్తుంది. ఈ సర్గ కిష్కింధాకాండానికి ద్వారం, వాల్మీకి వర్ణనాకౌశలానికి పరమ నిదర్శనం. అరణ్యకాండంలో కబంధుడు చెప్పాడు — ‘పంపకు వెళ్ళు, అక్కడ శబరి, ఆ తరువాత ఋష్యమూకంపై సుగ్రీవుడు’ అని; ఆ మార్గానికే ఇది ఆరంభం. కాని కవి కథను తొందరపెట్టడు; దాదాపు నూటయాభై శ్లోకాలలో అతడు వసంత ఋతువునూ పంపాసరస్సునూ చిత్రిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ చిత్రమే రాముని విరహవేదనకు అద్దం. మొదటి శ్లోకంలోనే ‘ఆకులేంద్రియః’ (ఇంద్రియాలు కలవరపడినవాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ముందు వర్ణించబోయేది ప్రశాంతుని దృష్టి కాదు, కలవరపడినవాని దృష్టి అని. ‘విలలాప’ (విలపించాడు) అనే క్రియాపదంతో సర్గ మొత్తానికీ స్వరం నిర్ణయమైపోయింది — ఈ వర్ణన స్తుతి కాదు, విలాపమే. ఇక్కడ ఇంకొకటీ గమనించాలి — మొదటి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణతో అక్షరశః సరిపోతుంది, అందుచేత అరణ్య కిష్కింధల సంధి రెండు సంస్కరణలలోనూ ఒకటే.

‘అన్ని వైపులా శిఖరాలు పుష్పాల బరువుతో సమృద్ధంగా ఉన్నాయి, అంతటా కొనలు పూచిన తీగలు వాటిని కౌగిలించుకొని ఉన్నాయి. సౌమిత్రీ, ఇది సుఖమైన గాలి; ఇది మన్మథుడు విజృంభించే కాలం; సువాసనలు నిండిన సురభి మాసం, చెట్లకు పూలూ పండ్లూ పుట్టిన మాసం. పుష్పాలతో శోభించే వనాల రూపాలను చూడు — మేఘాలు వాన కురిపించినట్లు అవి పూలవాన కురిపిస్తున్నాయి. రమణీయమైన రాతినేలలపై రకరకాల అడవి చెట్లు గాలివేగానికి ఊగుతూ నేలను పూలతో కప్పుతున్నాయి. రాలిన పూలతోనూ, రాలుతున్న పూలతోనూ, చెట్లపై ఉన్న పూలతోనూ గాలి అన్ని వైపులా ఆడుకుంటున్నట్లుంది.’ ఒకే ఉపమానం మూడు విధాలుగా విస్తరిస్తుంది — గాలి ఆడుకుంటుంది, గాలి పాడుతుంది, గాలి నాట్యం చేయిస్తుంది అని. ‘పూలతో నిండిన చెట్ల రకరకాల కొమ్మలను విసురుతున్న గాలి వెంట, తమ స్థానాలు కదిలిన తుమ్మెదలు పాడుతున్నాయి; మత్తెక్కిన కోకిలల కూతలతో చెట్లకు నాట్యం నేర్పుతున్నట్లు, కొండగుహలనుండి బయటికి వచ్చిన ఆ గాలి పాటపాడుతున్నట్లు కనిపిస్తోంది. మిక్కిలి వేగంగా విసిరే ఆ గాలివల్ల ఈ చెట్లు కొమ్మకొనలు ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకొని అల్లుకున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. సుఖమైన స్పర్శ గలదీ, చందనంలా చల్లనిదీ, పవిత్రమైన సువాసనను మోసుకొచ్చేదీ, అలసటను పోగొట్టేదీ అయిన ఆ గాలే వీస్తోంది. మధువాసనలు గల వనాలలో ఝంకారం చేసే తుమ్మెదలతో, గాలికి ఊగే ఈ చెట్లు గొంతెత్తి పాడుతున్నట్లున్నాయి.’ ఇక్కడ గాలే సర్గకు నాయకుడిలా ఉంది — అది ఆడుతుంది, పాడుతుంది, నాట్యం చేయిస్తుంది, వీస్తుంది, అలసటను పోగొడుతుంది; కాని దాని స్పర్శే ముందు రామునికి నిప్పులా అవుతుంది. ఈ విరోధమే ఉద్దీపనవిభావపు లక్షణం. ఈ భాగంలో ప్రకృతి చిత్రణ ఆరు ఇంద్రియద్వారాలగుండా సాగుతుంది — రూపం (పుష్పాల బరువు, నీలపీతమైన పచ్చిక), గంధం (సురభి మాసం, పవిత్రమైన సువాసన), స్పర్శ (సుఖమైన గాలి, చందనంలా చల్లదనం), శబ్దం (తుమ్మెదల ఝంకారం, కోకిలల కూతలు), రసం (మధువు), మనస్సు (మన్మథుడు విజృంభించే కాలం). దీనివల్ల వర్ణన కేవలం దృశ్యం కాకుండా సర్వాంగీణమైన అనుభవరూపం అవుతుంది. ‘మేఘాల వానలా పూలవానలు’ అనే ఉపమానంతో చెట్లు మేఘాలుగా కల్పించబడ్డాయి; ఈ ఉపమానాన్ని ముందు రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ వాడతాడు, ఎందుకంటే వర్షాకాలం కూడా విరహులకు పరమ దుఃఖకాలం. ‘తమ స్థానాలు కదిలిన తుమ్మెదలు అనుసరించి పాడుతున్నాయి’ అనే వాక్యంలో గాలి గాయకుడు, తుమ్మెదలు వంతపాడేవారు — ఇది సంగీతసభ రూపకం. ‘అల్లుకున్నట్లున్న చెట్లు’ అనేది గాలివల్ల ఒకదానితో ఒకటి కలిసిన కొమ్మకొనల చిత్రం — వియోగంలో ఉన్న రాముని కంటికి అంతటా సంయోగమే కనిపిస్తుంది, అది అతని వేదనను పెంచుతుంది. ‘అలసటను పోగొట్టే గాలి’ — సామాన్యులకు సుఖమిచ్చేదే విరహికి దుఃఖమిస్తుందని తరువాతి శ్లోకాలలో స్పష్టమవుతుంది. పదవ శ్లోకంలో ‘మన్మథుడు విజృంభించే కాలం’ అని చెప్పి, పదకొండవ శ్లోకంలో ‘వనాల రూపాలను చూడు’ అని లక్ష్మణునికి ఆదేశం; ఇలా ప్రతి శ్లోకంలో ‘చూడు’ అనే క్రియాపదంతో కవి శ్రోత దృష్టిని నడిపిస్తాడు. ఈ ‘చూడు’ శైలి ఈ సర్గలో దాదాపు ఇరవైసార్లు వాడబడింది; దానివల్ల వర్ణన కేవలం కవి కథనం కాకుండా సంభాషణరూపం అవుతుంది. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఏమీ బదులివ్వడు — ఈ దీర్ఘమైన విలాపంలో అతని మౌనమే శ్రోత స్థానం. ‘పూలూ పండ్లూ పుట్టిన చెట్లు గల మాసం’ అనేది చైత్రమాసపు లక్షణం — ఆ మాసంలో చెట్లు ఒకేసారి పూస్తాయి, కాస్తాయి.

‘రమణీయమైన కొండచరియలలో పూచిన మనోహరమైన మహావృక్షాలతో శిఖరాలు కలిసిపోయిన పర్వతాలు విరాజిల్లుతున్నాయి. పూలతో కప్పబడిన శిఖరాలు గలవీ, గాలి ఎగరేయగా చంచలంగా ఊగేవీ, తుమ్మెదలను శిరోభూషణాలుగా ధరించినవీ అయిన ఈ చెట్లు పాటపాడుతున్నట్లున్నాయి. అన్ని వైపులా బాగా పూచిన కొండగోగు (కర్ణికార) చెట్లను చూడు — బంగారంతో కప్పబడిన పచ్చని వస్త్రాలు ధరించిన మనుషుల్లా ఉన్నాయి.’ కొండగోగు పచ్చని పూలకు పీతాంబరధారులైన మనుషుల ఉపమానం చాలా ప్రసిద్ధమైనది. తరువాత రాముడు తన వేదనను బయటపెడతాడు — ‘సౌమిత్రీ, రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న ఈ వసంతం సీతకు దూరమైన నాకు శోకాన్ని రగిలిస్తోంది. శోకంలో మునిగిన నన్ను మన్మథుడు తపింపజేస్తున్నాడు; సంతోషంతో గట్టిగా కూసే కోకిల నన్ను సవాలు చేసి పిలుస్తోంది. లక్ష్మణా, రమణీయమైన అడవి జలపాతం దగ్గర సంతోషంతో అరుస్తున్న ఈ నీటికోడి (దాత్యూహం) మన్మథావేశంలో ఉన్న నన్ను శోకింపజేస్తుంది. పూర్వం దీని శబ్దం విని ఆశ్రమంలో ఉన్న నా ప్రియురాలు నన్ను పిలిచి ఎంతో ఆనందించేది.’ ఇక్కడ జ్ఞాపకమే అత్యంత తీవ్రమైన దుఃఖసాధనం — పక్షి శబ్దం పూర్వసుఖాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో ప్రస్తుత దుఃఖం రెట్టింపవుతుంది. ‘ఇలా రకరకాల కూతలు కూసే చిత్రమైన పక్షులు అన్ని వైపులా చెట్లపై పొదలపై తీగలపై వాలుతున్నాయి. తమ గుంపులలో ఆనందించేవీ, మగపక్షులతో కలిసినవీ, భృంగరాజపక్షుల వల్ల సంతోషించేవీ, మధురస్వరం గలవీ అయిన పక్షులు ఉన్నాయి. ఈ సరస్సు ఒడ్డున గుంపులుగుంపులుగా పక్షులు సంతోషిస్తున్నాయి; నీటికోళ్ళ ప్రేమకూతలతో, మగకోకిలల కూతలతో ఈ చెట్లు మారుమోగుతున్నాయి — అవి నాలో అనంగుణ్ణి (మన్మథుణ్ణి) రగిలిస్తున్నాయి. పూలగుత్తులే నిప్పుకణికలుగా, తుమ్మెదల ఝంకారమే చిటపటలుగా ఉన్న అశోకవృక్షం ఇదిగో.’ అశోకవృక్షం నిప్పుకణికలతో నిండిన అగ్నిగుండంలా కల్పించబడింది — పూలగుత్తులు నిప్పుకణికలు, తుమ్మెదల ఝంకారం అగ్ని చిటపటలాడే శబ్దం. ఇక్కడ సర్గ గమనం మారుతుంది — పందొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం వరకు బాహ్యవర్ణనే ఉండగా, ఇరవై రెండవ శ్లోకం నుండి రాముడు తన హృదయాన్ని బయటపెడతాడు. ‘రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగే ఈ వసంతం శోకాన్ని రగిలిస్తోంది’ అనే వాక్యమే సర్గకు కేంద్రం — ఇతరులకు సంతోషకారణమైనదే ఇతనికి శోకకారణం. ఇదే ఉద్దీపనవిభావానికి నిర్వచనం. ‘కోకిల నన్ను సవాలు చేసి పిలుస్తోంది’ అనే మాటతో పక్షి ప్రత్యర్థిగా కల్పించబడింది — యుద్ధంలో శత్రువు సవాలు చేసినట్లు కోకిల విరహిని సవాలు చేస్తుంది. జ్ఞాపకాల భాగం కూడా ఇక్కడ హృదయాన్ని తాకుతుంది — ‘పూర్వం దీని శబ్దం విని ఆశ్రమంలో ఉన్న నా ప్రియురాలు నన్ను పిలిచి ఆనందించేది’; ఇక్కడ గతకాలపు సుఖం ప్రస్తుత దుఃఖంతో పక్కపక్కనే నిలుపబడింది. ముద్రణలో ‘ప్రముదితాః’ అని విసర్గాంతంగా కనిపిస్తుంది, ‘ప్రత్యనందత’ అనే ఏకవచనంతో ‘ప్రముదితా’ అనే ఏకవచనమే సరిపోయేదైనా. చివరలో అశోకవృక్షపు అగ్నిగుండ రూపకంతో తరువాతి భాగంలోని ‘వసంతాగ్ని’ రూపకానికి భూమిక ఏర్పడింది. పక్షుల పేర్లు కూడా ఇక్కడ ప్రామాణికమైనవి — దాత్యూహం (నీటికోడి), కోకిల, భృంగరాజం, శకునాలు, పతగాలు. ‘భృంగరాజప్రముదితాః’ అనే పదంలో ‘భృంగరాజం’ అంటే ఒక పక్షివిశేషం, తుమ్మెదలరాజు కాదు అని టీకాకారుల అభిప్రాయం; కాని రెండూ సాధ్యమే, ఎందుకంటే ముందు తుమ్మెదలు చాలాచోట్ల వర్ణించబడతాయి. ‘చెట్లపై పొదలపై తీగలపై వాలుతున్నాయి’ అనే వాక్యానికి అర్థం పక్షులు వృక్షాలపై, పొదలపై, తీగలపై వాలుతాయని; దీనితో వనంలోని మూడు అంతస్తులూ ఒకే పదంలో పట్టుబడ్డాయి. ‘అనంగప్రదీపకాః’ (మన్మథుణ్ణి రగిలించేవి) అనే పదంతో కేవలం పక్షులే కాదు, చెట్లే కామాన్ని రగిలిస్తున్నాయని చెప్పబడింది.

‘చిగుళ్ళ ఎరుపే జ్వాలలుగా ఉన్న ఈ వసంతాగ్ని నన్ను దహించివేస్తుంది. సన్నని రెప్పవెంట్రుకల కళ్ళూ, అందమైన కేశాలూ, మృదువైన మాటలూ గల ఆమెను చూడలేని నాకు, సౌమిత్రీ, ఈ బతుకుతో పని లేదు. కోకిలలు నిండిన పొలిమేరలూ, అందమైన వనాలూ గల ఈ కాలం ఆ ప్రియురాలికి ఎంతో ఇష్టమైనది. మన్మథుని ఆయాసం నుండి పుట్టి, వసంతగుణాలతో పెరిగిన ఈ శోకాగ్ని, ఆ వనితను చూడలేకుండా అందమైన చెట్లను మాత్రం చూస్తున్న నన్ను త్వరలోనే, వేగంగా దహిస్తుంది. నాలోనుండే పుట్టిన ఈ అగ్ని ఇంకా ఎక్కువగా పెరుగుతుంది. కనబడని వైదేహి నా శోకాన్ని పెంచుతోంది; కనబడుతున్న వసంతమేమో చెమట పట్టించి బాధిస్తోంది. లేడికూన కళ్ళు గల ఆమె, క్రూరమైన చైత్రమాసపు వనవాయువు — ఈ రెండూ చింతాశోకాల బలానికి లొంగిన నన్ను తపింపజేస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ ‘కనబడని’, ‘కనబడుతున్న’ అనే విరోధం రమణీయమైనది — కనబడనిది పీడిస్తుంది, కనబడేదీ పీడిస్తుంది. తరువాత నెమళ్ళ చిత్రం — ‘ఈ నెమళ్ళు అక్కడక్కడ నాట్యం చేస్తూ శోభిస్తున్నాయి; గాలికి ఎగిరే తమ పింఛాలతో అవి స్ఫటికపు కిటికీలలా ఉన్నాయి. ఆడనెమళ్ళు చుట్టూ ఉండగా మదంతో మత్తెక్కిన ఇవి మన్మథబాధలో ఉన్న నాకు మన్మథాన్ని మరింత పెంచుతున్నాయి. లక్ష్మణా, చూడు — నాట్యం చేస్తున్న నెమలి ఎదుట కొండచరియపై ఆడనెమలి మన్మథబాధతో తన భర్తను చేరి నాట్యం చేస్తోంది. నెమలి కూడా అందమైన రెండు రెక్కలను విప్పి, కూతలతో నన్ను ఎగతాళి చేస్తున్నట్లు, ఆ సుందరిని మనస్సుతో అనుసరిస్తోంది. అడవిలో నెమలి ప్రియురాలిని రాక్షసుడు అపహరించలేదు కాబోలు, అందుకే అది తన కాంతతో కలిసి రమణీయమైన వనాలలో నాట్యం చేస్తోంది. నాకు మాత్రం ఈ పూలమాసంలో ఆమె లేకుండా ఇక్కడ ఉండడం మిక్కిలి దుస్సహం.’ పక్షి సుఖాన్నీ మనిషి దుఃఖాన్నీ పక్కపక్కనే నిలిపి కవి కరుణను తీవ్రం చేస్తాడు. అగ్నిరూపకం ఈ భాగంలో పూర్ణతను పొందుతుంది — అశోకం నిప్పుకణికల గుండం, చిగుళ్ళు జ్వాలలు, తుమ్మెదల ఝంకారం చిటపటలు, వసంతం దహించే అగ్ని. ‘ఆత్మప్రభవః’ (తనలోనుండే పుట్టినది) అనే పదంతో కవి సూక్ష్మసత్యం చెబుతాడు — బయటి వసంతం దహించదు, తనలోనుండే పుట్టిన శోకాగ్ని దహిస్తుంది; దీనితో రాముని ఆత్మజ్ఞానం కూడా సూచించబడుతుంది. నెమలి ప్రసంగం ఈ సర్గలో అత్యంత రమణీయమైన భాగం. నెమలి నాట్యం చేస్తుంది, ఆడనెమలి దాని ఎదుట నాట్యం చేస్తుంది, నెమలి ఆమెను మనస్సుతో అనుసరిస్తుంది — ఈ మూడు అడుగుల చిత్రం దాంపత్యసుఖానికి సంపూర్ణ రూపం. తరువాత రాముడు స్వయంగా ముగింపు చెబుతాడు — ‘నెమలి ప్రియురాలిని రాక్షసుడు అపహరించలేదు కాబోలు’ అని; ఈ వాక్యంలో హాస్యపు ఛాయా, కరుణ గాఢతా ఒకేసారి ఉన్నాయి. పశుపక్ష్యాదులకు కూడా దొరికే సుఖం మనుష్యశ్రేష్ఠునికి దొరకడం లేదనే విపర్యయం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. ‘స్వేదసంసర్గదూషకః’ (చెమట పట్టించి బాధించేది) అనే పదంతో గ్రీష్మం రాబోతోందని కూడా సూచించబడుతుంది — ఋతువు వెళ్ళిపోతుంది, విరహం మాత్రం వెళ్ళదు. ‘శిఖినీ మన్మథార్తా’ అనే మాటలో ‘శిఖినీ’ అంటే ఆడనెమలి; ‘శిఖ’ అంటే జుట్టుకుచ్చు, అది గలది శిఖినీ. ‘రామామ్’ అనే పదమూ ద్వ్యర్థకం — రమణీయమైన ఆడనెమలిని, లేదా రాముని ప్రియురాలిలా అని; కవి శబ్దక్రీడను విడిచిపెట్టడు. నెమలి నాట్యం వర్షాకాలంలో ప్రసిద్ధం, ఇక్కడ మాత్రం వసంతంలో వర్ణించబడింది; దీనితో పంపాప్రదేశపు విశేషం కూడా సూచించబడుతుంది. ‘స్ఫటికపు కిటికీలలా’ అనే ఉపమానంతో నెమలి పింఛాలలోని చంద్రికలు స్ఫటికంతో చేసిన జాలీ కిటికీలుగా కల్పించబడ్డాయి — ప్రాసాదవర్ణనకు చెందిన పదం ఇక్కడ వనచిత్రంలో వాడబడింది. ‘చైత్రవనానిలః’ (చైత్రమాసపు వనవాయువు) అనే పదంలో ఋతువూ, స్థలమూ, గాలీ — మూడూ ఒకే సమాసంలో పట్టుబడ్డాయి.

‘లక్ష్మణా, చూడు — పశుపక్ష్యాది జన్మలలో కూడా అనురాగం ఉంది, ఈ ఆడనెమలి కామంతో తన భర్తను చేరుతోంది కదా. విశాలమైన కళ్ళు గల నా జానకి కూడా అపహరించబడి ఉండకపోతే ఇలాగే తొందరపాటుతో ప్రేమతో నా దగ్గరికి వచ్చేది. చూడు, నా పాలిటి పూలు నిష్ఫలమవుతున్నాయి; శిశిరం గడిచాక పూలబరువుతో సమృద్ధమైన వనాలలోని చెట్ల అతిశయ శోభతో అందంగా ఉన్న పూలు కూడా తుమ్మెదల గుంపులతో పాటు నిష్ఫలంగా నేలరాలుతున్నాయి.’ ‘నిష్ఫలాని’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు — ఫలం లేనివి, ప్రయోజనం లేనివి; సీతావిరహంలో రామునికి అంతా నిష్ప్రయోజనమే. ‘సంతోషించిన పక్షులు గుంపులుగుంపులుగా, ఒకదాన్నొకటి పిలుస్తున్నట్లు ఇష్టం వచ్చినట్లు కమ్మగా కూస్తున్నాయి; అవి నాలో కామోన్మాదాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. నా ప్రియురాలు ఉన్నచోట కూడా వసంతం ఉంటే, పరాధీనురాలైన సీత కూడా నేను శోకిస్తున్నట్లే తప్పక శోకిస్తూ ఉంటుంది. లేదా ఆమె ఉన్న ఆ ప్రదేశాన్ని వసంతం తాకదేమో; అయినా నల్లకలువ కళ్ళు గల ఆమె నేను లేకుండా ఎలా బతుకుతుంది? లేదా అక్కడ వసంతం ఉంటే, పరాయివారు బెదిరిస్తూ ఉండగా అందమైన కటిప్రదేశం గల ఆమె ఏమి చేస్తుంది? నల్లని మేనిఛాయా, పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళూ, మృదువైన మాటలూ గల నా ప్రియురాలు వసంతాన్ని చేరగానే తప్పక ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది.’ మూడు వికల్పాలు వరుసగా ఆలోచించబడ్డాయి, మూడింటిలోనూ దుఃఖమే మిగులుతుంది — ఇది విరహి చిత్తవృత్తి. ‘నా హృదయంలో ఒక దృఢమైన ఆలోచన తిరుగుతోంది — సాధ్వి అయిన సీత నా విరహాన్ని పొంది బతకలేదు. వైదేహి భావం నిజంగా నాలోనే నిలిచి ఉంది, నా భావం కూడా పూర్తిగా సీతలోనే నిలిచి ఉంది.’ చివరకు శోకం ప్రేమ నిశ్చయంలో విశ్రమిస్తుంది. ‘పశుపక్ష్యాదులలో కూడా అనురాగం’ అనే వాక్యం రామాయణపు కరుణరసానికి గొప్ప ఉదాహరణ; పశుపక్షులకు కూడా కనిపించే సాహచర్యం రామునికి దుర్లభమైంది అని. ‘జాతసంభ్రమా’ (తొందరపాటు కలిగినది) అనే విశేషణంతో సీత ప్రీతి వేగం సూచించబడుతుంది — అపహరించబడి ఉండకపోతే ఆమె కూడా ఇలాగే వచ్చేది. తరువాత రాముడు మూడు వికల్పాలతో సీత దశను ఊహిస్తాడు — అక్కడ వసంతం ఉందా, లేదా, ఉంటే ఆమె ఏమి చేస్తుంది అని; ఇదే విరహి చిత్తపు అస్థిరత, కావ్యంలో ‘చింత’ అనే సంచారిభావం. చివరకు అతడు నిశ్చయానికి వస్తాడు — ‘సీత నా విరహాన్ని పొంది బతకలేదు’ అని; ఈ నిశ్చయం కేవలం శోకం నుండి కాదు, ప్రేమ దృఢత్వం నుండి కూడా పుడుతుంది. ‘నాలో ఆమె భావం, ఆమెలో నా భావం’ అని పరస్పర నిష్ఠ చెప్పబడింది, అది సుందరకాండలో సీత మాటలతోనే నిరూపితమవుతుంది. ‘నిష్ఫలమైన పూలు నేలరాలుతున్నాయి’ అనే వాక్యంలో ప్రకృతి సమృద్ధి కూడా వ్యర్థమే అని భావం — విరహంలో అంతా నిష్ఫలమే. ‘అసితపద్మాక్షీ’ అనే పదానికి నల్లకలువల వంటి కళ్ళు గలది అని అర్థం; సీత కళ్ళ వర్ణన సర్గలో అనేకసార్లు పునరావృతమవుతుంది — పద్మపలాశాక్షి, పద్మనిభేక్షణ, మృగశావాక్షి, సూక్ష్మపక్ష్మాక్షి, విశాలాక్షి అని. ప్రతి విశేషణమూ వేరే ఉపమానాన్ని తీసుకుంటుంది, అయినా అన్నిటిలోనూ జ్ఞాపకానికి విషయం ఒక్కటే. ‘తుమ్మెదల గుంపులతో పాటు నేలరాలుతున్నాయి’ అనే వాక్యంలో పూలూ తుమ్మెదలూ ఒకేసారి పడుతున్న చిత్రం ఉంది.

‘సుఖమైన స్పర్శ గలదీ, చల్లదనాన్ని మోసుకొచ్చేదీ, పూలవాసనను మోసుకొచ్చేదీ అయిన ఈ గాలి, ఆ కాంతను తలచుకుంటున్న నాకు నిప్పులా ఉంది. పూర్వం సీతతో ఉన్నప్పుడు ఎప్పుడూ సుఖకరమని భావించిన ఆ గాలే సీత లేకుండా నాకు శోకాన్ని పుట్టిస్తోంది.’ ఒకే వస్తువు సుఖకారణంగానూ దుఃఖకారణంగానూ ఉండడం సంయోగవియోగాల వల్లనే మారుతుందని ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. ‘ఆమె లేనప్పుడు అప్పుడు ఆ పక్షి అరిచింది; చెట్టుపై ఉన్న కాకి సంతోషంగా కూస్తోంది. ఈ పక్షే అక్కడ వైదేహికి ద్వారపాలకుడిలా ఉండేది; ఈ పక్షి నన్ను విశాలాక్షి దగ్గరికి చేరుస్తుంది.’ శకునశాస్త్రం ప్రకారం కాకి కూత ప్రియసమాగమాన్ని సూచిస్తుంది; అందుచేత శోకం మధ్యలో కూడా ఆశ క్షణికంగా తలెత్తుతుంది. ‘లక్ష్మణా, కొనలు పూచిన చెట్లపై కూసే పక్షుల, మదాన్ని పెంచే కలకలనాదాన్ని వనంలో చూడు. గాలికి విసిరివేయబడిన ఈ తిలకపు పూలగుత్తిని ఆ తుమ్మెద ఒక్కసారిగా చేరుతోంది — మదంతో తూగుతున్న ప్రియురాలిని చేరినట్లు. కాముకులకు ఈ అశోకం మిక్కిలి శోకాన్ని పెంచేది; గాలికి ఎగిరే పూలగుత్తులతో అది నన్ను బెదిరిస్తున్నట్లు నిలిచి ఉంది. లక్ష్మణా, పూలతో శోభించే ఈ మామిడిచెట్లు విలాసంతో గర్వించిన మనస్సు గలవారై, అంగరాగాలు పూసుకున్న మనుషుల్లా కనిపిస్తున్నాయి. సౌమిత్రీ, పంపా చుట్టూ ఉన్న చిత్రమైన వనపంక్తులలో కిన్నరులు అక్కడక్కడ సంచరిస్తున్నారు. లక్ష్మణా, మంచి సువాసన గల ఈ తామరలు నీటిలో అంతటా ఉదయసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. నిర్మలమైన నీరు గలదీ, పద్మాలతో నల్లకలువలతో కూడినదీ, హంసలతో కారండవపక్షులతో నిండినదీ, సౌగంధికాలతో కూడినదీ ఈ పంప; తుమ్మెదలు తాకిన కేసరాలు గలవీ, ఉదయసూర్యుని కాంతి గలవీ అయిన పద్మాలు అన్ని వైపులా చుట్టుకొని ఉండగా అది శోభిస్తోంది.’ ఇక్కడ సరస్సు వర్ణన మళ్ళీ మొదలవుతుంది, దానితో రాముని దృష్టి బయటినుండి లోపలికి మళ్ళీ మళ్ళీ వెళుతుంది. గాలి రెండు రూపాలూ ఈ భాగంలో స్పష్టమయ్యాయి — ‘పూర్వం సీతతో ఉన్నప్పుడు సుఖకరమని భావించిన గాలే ఈరోజు శోకాన్ని పుట్టిస్తోంది’ అని. బయటి వస్తువు మారదు, చూసేవాని స్థితే మారుతుంది; ఇది కావ్యపు గాఢమైన మనోవైజ్ఞానిక సిద్ధాంతం. కాకి ప్రసంగంలో శకునశాస్త్రపు స్పర్శ ఉంది — చెట్టుపై ఉన్న కాకి సంతోషంగా కూయడం ప్రియసమాగమాన్ని సూచిస్తుందని లోకవిశ్వాసం; రాముడూ దానినే ఆశగా గ్రహిస్తాడు. ‘వైదేహికి ద్వారపాలకుడు’ అనే మాటతో జ్ఞాపకం మళ్ళీ వస్తుంది — సుందరకాండలో కాకి ప్రసంగం మళ్ళీ వస్తుంది, అక్కడ సీత కాకాసురుని కథను హనుమంతునికి చెబుతుంది; అందుచేత ఈ శ్లోకం కథకు ఒక దారాన్ని కూడా పట్టి ఉంచుతుంది. తిలకపు పూలగుత్తీ తుమ్మెదా — ఇదీ దాంపత్యచిత్రమే; గాలికి విసిరివేయబడిన పూలగుత్తి మదంతో తూగుతున్న ప్రియురాలిలా ఉంది. ‘అశోకం శోకాన్ని పెంచేది’ అనే నామవిరోధంతో కవి వాక్చాతుర్యాన్ని చూపుతాడు — ‘అశోకం’ (శోకం లేనిది) అనే పేరు గలదే శోకాన్ని పెంచుతోంది. మామిడిచెట్లకు అంగరాగాలు పూసుకున్న మనుషుల ఉపమానం కూడా నగరజీవితపు జ్ఞాపకాన్ని తెస్తుంది — అడవిలో ఉన్నా రాముడు అయోధ్య చిత్రాలతోనే ఉపమానాలు అల్లుతాడు. ‘కిన్నరులు అక్కడక్కడ సంచరిస్తున్నారు’ అనే ప్రస్తావనతో పంపా పరిసరాలు దివ్యస్థలంలా వర్ణించబడ్డాయి; కిన్నరులు గంధర్వజాతివారు, గానప్రియులు. ‘తామరలు ఉదయసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నాయి’ అనే ఉపమానం రంగుపోలికతో — బాలసూర్యుని ఎరుపు-పసుపు కాంతి, పద్మాలకూ అలాంటి రంగే. ‘సౌగంధికాయుతా’ అనే పదంతో తెల్లతామరలు సూచించబడ్డాయి. ‘మదాన్ని పెంచే కలకలనాదం’ అనే పదంలో పక్షుల కలరవమే మదాన్ని పెంచేదని చెప్పబడింది.

‘ఎప్పుడూ చక్రవాకపక్షులతో కూడినదీ, చిత్రమైన చరియలూ వనాంతరాలూ గలదీ అయిన ఆ పంప నీటికోసం వచ్చే ఏనుగుల, మృగాల గుంపులతో శోభిస్తోంది. లక్ష్మణా, నిర్మలమైన నీటిలో గాలి తాకిడికి వేగంగా లేచే అలలు కొడుతుంటే పద్మాలు విరాజిల్లుతున్నాయి. పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కళ్ళు గలదీ, ఎప్పుడూ పద్మాలంటే ఇష్టపడేదీ అయిన వైదేహిని చూడలేకపోతున్న నాకు బతుకు రుచించడం లేదు. అయ్యో, కాముని వక్రత! దూరమైపోయినదీ, దుర్లభమైనదీ, కల్యాణమైనదీ, కల్యాణకరమైన మాటలు మాట్లాడేదీ అయిన ఆమెను అది గుర్తుచేస్తుంది! పూచిన చెట్లు గల వసంతం నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ కొట్టకపోతే, వచ్చిన ఈ కామాన్ని నేను భరించగలిగేవాడిని. ఆమెతో ఉన్నప్పుడు ఏవి రమణీయంగా ఉండేవో, అవే ఆమె లేకుండా నాకు రమణీయం కాకుండా పోతున్నాయి. లక్ష్మణా, పద్మమొగ్గల రేకులను చూసి నా దృష్టి ‘ఇవి సీత కనురెప్పలలాంటివి’ అని భావిస్తోంది. పద్మకేసరాలతో కలిసి, చెట్ల మధ్యనుండి బయటికి వచ్చే మనోహరమైన గాలి సీత నిశ్వాసంలా వీస్తోంది.’ కళ్ళకు పద్మమొగ్గల పోలిక, నిశ్వాసానికి గాలి పోలిక — ప్రతి బాహ్యవస్తువూ ప్రియురాలి అవయవాన్నే గుర్తుచేస్తుంది. ‘సౌమిత్రీ, పంపకు దక్షిణాన కొండచరియలపై పూచి మిక్కిలి శోభిస్తున్న కొండగోగు కొమ్మను చూడు. ధాతువులతో అలంకరించబడిన ఈ పర్వతరాజు గాలివేగానికి చెదిరిన చిత్రమైన ధూళిని ఎక్కువగా వెదజల్లుతోంది. సౌమిత్రీ, అంతటా బాగా పూచినవీ, ఆకులు లేనివీ, అన్ని వైపులా రమణీయమైనవీ అయిన మోదుగచెట్లతో (కింశుకాలతో) కొండచరియలు మండుతున్నట్లున్నాయి.’ మోదుగల ఎర్రని పూలతో పర్వతపు పైభాగం కాలిపోతున్నట్లు కనిపిస్తుంది — ఈ ఉపమానం ముందు చెప్పిన వసంతాగ్ని రూపకానికే విస్తరణ. ఈ భాగంలో పంపా జలమే ముఖ్యవిషయం — చక్రవాకాలూ, ఏనుగుల మృగాల గుంపులూ, అలలు కొట్టే పద్మాలూ. కాని ప్రతి చిత్రమూ సీత జ్ఞాపకం వైపే తీసుకువెళుతుంది. ‘పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కళ్ళు గలదీ, ఎప్పుడూ పద్మాలంటే ఇష్టపడేదీ’ అనే రెండు విశేషణాలతో సీత కళ్ళు పద్మపత్రాలలా ఉంటాయనీ, ఆమెకు పద్మాలు ఇష్టమనీ రెండూ చెప్పబడ్డాయి; అందుచేత సరస్సులో పద్మాలను చూస్తూ అతడు రెట్టింపుగా తలచుకుంటాడు. ‘అయ్యో, కాముని వక్రత’ అనే ఉద్గారంలో కాముడు ప్రతికూలుడైన దేవుడిలా కల్పించబడ్డాడు — పొందలేని వస్తువునే అతడు గుర్తుచేస్తాడు. ‘ఆమెతో ఏవి రమణీయమో, అవే ఆమె లేకుండా అరమణీయం’ అనే శ్లోకం సుభాషితంలా ప్రసిద్ధం; వస్తువుల రమణీయత వస్తువులలో కాదు, తోడుగా ఉండేవారిలో ఉంటుంది అని. ‘సీత కనురెప్పలలాంటివి’, ‘సీత నిశ్వాసంలాంటి గాలి’ — ఈ రెండు శ్లోకాలతో బాహ్యజగత్తులోని ప్రతి అంశమూ ప్రియురాలి అవయవంతో పోల్చబడుతుంది; ఇదే విరహి దృష్టి. చివరలో కొండగోగూ, ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతరాజూ, మోదుగలతో మండుతున్న కొండచరియలూ వర్ణించబడతాయి, దానితో దృష్టి నీటినుండి పర్వతం వైపు లేస్తుంది. ‘చిత్రప్రస్థవనాంతరా’ అనే సమాసం పంపా ఒడ్డున ఉన్న వనాల వైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నీటికోసం వచ్చే ఏనుగుల మృగాల గుంపులతో’ అనే మాటతో జలాశయపు ఉపయోగం కూడా చెప్పబడింది — సౌందర్యమూ ఉపకారమూ రెండూ కవి దృష్టిలో ఉన్నాయి. ‘గాలివేగానికి చెదిరిన ధూళి’ అనేది ధాతుపర్వతపు చిత్రం, దీనిని మేఘదూతంలో కాళిదాసు కూడా అనుసరించాడని విద్వాంసుల అభిప్రాయం. ‘పారిప్లవద్రుమామ్’ (ఊగే చెట్లు గలదానిని) అనే విశేషణం నూటఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో మళ్ళీ వస్తుంది.

‘పంపా తీరంలో మొలిచిన ఇవి నీటితో తడిసి, మధువాసనలతో ఉన్నాయి; మాలతి, మల్లిక, పద్మకం, గన్నేరు పూచాయి. మొగలి, వావిలి, వాసంతి బాగా పూచాయి; మాధవీలతలు సువాసనతో నిండి ఉన్నాయి, మొల్లపొదలు అంతటా ఉన్నాయి. చిరిబిల్వాలూ, ఇప్పచెట్లూ, వంజులాలూ, పొగడలూ, సంపెంగలూ, తిలకాలూ, నాగవృక్షాలూ పూచాయి. పద్మకవృక్షాలు శోభిస్తున్నాయి, నీలాశోకాలు పూచాయి, కొండచరియలపై లోధ్రవృక్షాలు సింహపు జూలులా పింగళవర్ణంలో ఉన్నాయి. అంకోలాలూ, కురంటాలూ, చూర్ణకాలూ, పారిభద్రకాలూ, మామిడిచెట్లూ, పాటలీవృక్షాలూ, కోవిదారాలూ పూచాయి. కొండచరియలపై ముచుకుందాలూ అర్జునవృక్షాలూ కనిపిస్తున్నాయి; మొగళ్ళూ, ఉద్దాలకాలూ, దిరిసెనలూ, శింశుపాలూ, ధవాలూ, బూరుగులూ, మోదుగలూ, ఎర్రని కురవకాలూ, తినిశాలూ, నక్తమాలాలూ, చందనాలూ, స్యందనాలూ, హింతాలాలూ, తిలకాలూ, నాగవృక్షాలూ పూచాయి.’ ముప్పైకి పైగా వృక్షాల ఈ నామావళి భారతీయ వనస్పతికోశంలో అమూల్యమైన భాగం; కవి కేవలం శోభను వర్ణించడం లేదు, ఋతువు సంపూర్ణ చిత్రాన్ని ఇస్తున్నాడు. ‘కొనలు పూచిన తీగలు చుట్టుకున్న, పూచిన, అందమైన అనేక పంపా వృక్షాలను ఇక్కడ చూడు — గాలికి కొమ్మలు ఊగుతూ దగ్గరగా వంగిన ఈ చెట్లను. మత్తెక్కిన శ్రేష్ఠస్త్రీల వలె తీగలు వాటిని అనుసరిస్తున్నాయి. చెట్టునుండి చెట్టుకూ, కొండనుండి కొండకూ, వనంనుండి వనానికీ వెళ్ళే గాలి అనేక రసాలను ఆస్వాదించి సంతోషించినట్లు వీస్తోంది. కొన్ని చెట్లు నిండుగా పూచి మధువాసనలతో ఉన్నాయి; కొన్ని మొగ్గలతో కప్పబడి నల్లగా ఉన్నట్లు ప్రకాశించాయి.’ తీగలు చెట్లను కౌగిలించుకోవడం మత్తెక్కిన స్త్రీల ఉపమానంతో వర్ణించబడింది — ఈ ఉపమానమూ రాముని విరహాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. వనస్పతుల ఈ దీర్ఘమైన నామావళి వాల్మీకి ప్రత్యక్ష పరిశీలనకు సాక్ష్యం; అది కేవలం శబ్దశోభ కాదు, దక్షిణాపథపు వృక్షజగత్తుకు ప్రామాణికమైన చిత్రం. మాలతి, మల్లిక, మొగలి, మాధవి, మొల్ల — ఇవి తీగలు; సంపెంగ, పొగడ, తిలకం, నాగవృక్షం, అశోకం, లోధ్రం, కోవిదారం, అర్జునం, దిరిసెన, శింశుప, ధవం, బూరుగు, మోదుగ, తినిశం, నక్తమాలం, చందనం, స్యందనం, హింతాలం — ఇవి వృక్షాలు; వీటిలో చాలా ఈనాటికీ అవే పేర్లతో దక్షిణభారతంలో తెలుసు. ‘సింహపు జూలులా పింగళవర్ణంలో ఉన్న లోధ్రాలు’ అనే ఉపమానం కేవలం రంగుపోలికతో తృప్తిపడదు — సింహపు జూలులా పింగళంగా ఉన్న లోధ్రపు పూలగుంపు అని రంగూ ఆకారమూ రెండూ గ్రహించబడ్డాయి. ‘మత్తెక్కిన శ్రేష్ఠస్త్రీల వలె తీగలు అనుసరిస్తున్నాయి’ అనే ఉపమానంతో మళ్ళీ దాంపత్యచిత్రం; చెట్టు పురుషుడు, తీగ స్త్రీ అనేది సంస్కృతకావ్యపు చిరంతన రూపకం. ‘అనేక రసాలను ఆస్వాదించి సంతోషించిన గాలి’ అనే వాక్యంలో గాలి తుమ్మెదగా కల్పించబడింది — అనేక పూల నుండి రసాన్ని ఆస్వాదించి సంతోషించి అది వనం నుండి వనానికి వెళుతుంది. ‘కొన్ని నిండుగా పూచినవి, కొన్ని మొగ్గలతో కప్పబడి నల్లగా ఉన్నవి’ అనే భేదంతో చెట్ల వివిధ అవస్థలు కూడా చూపబడ్డాయి — ప్రకృతిలో కూడా అంతా ఒకేలా ఉండదు. ‘సంసిక్తాః’ (తడిసినవి) అనే పదంతో పంపా నీటితోనే ఈ చెట్లు పెరిగాయని సూచించబడుతుంది; అందుచేత సరస్సు వనానికి తల్లిలాంటిది. ‘గాలికి కొమ్మలు ఊగుతూ దగ్గరగా వంగిన’ అనే రెండు పదాలతో, గాలికి వంగిన కొమ్మలను చేతితో తాకవచ్చునని హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా స్పష్టం చేయబడింది. ‘చెట్టునుండి చెట్టుకూ, కొండనుండి కొండకూ, వనంనుండి వనానికీ’ అని మూడుసార్లు పునరావృతం చేయడంతో గాలి అవిరామ గమనం ధ్వనిస్తుంది. ‘బంగారంతో కప్పబడిన’ అనే ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ఉపమానం ఇక్కడ వృక్షనామావళితో సరిపోతుంది.

‘ఇది రుచిగా ఉంది, ఇది తియ్యగా ఉంది, ఇది బాగా విరిసింది’ అని అనుకుంటున్నట్లు, అనురాగంతో రంజితమైన తుమ్మెద పూలలోనే లీనమైపోతుంది; లీనమై మళ్ళీ ఎగిరి ఒక్కసారిగా వేరేచోటికి వెళుతుంది; మధువుపై లోభం గల ఆ తుమ్మెద పంపా తీరపు చెట్లలో సంచరిస్తోంది. ఈ ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలతో, ఒకే ‘88’ అనే అంకెతో కూర్చబడింది. ‘తమంతట తామే రాలిన పూలగుంపులతో పరచబడిన ఈ నేల పడక పరుపులు పరచినట్లు సుఖంగా చేయబడింది. ఆ రకరకాల పూలతోనే కొండచరియలపై విశాలమైన, పసుపు-ఎరుపు కాంతి గల పరుపులు ఏర్పడ్డాయి. సౌమిత్రీ, మంచు ముగిశాక చెట్లకు పూలు పుట్టడం చూడు; ఈ పూలమాసంలో చెట్లు పోటీపడి పూచినట్లున్నాయి. తుమ్మెదలతో మారుమోగే చెట్లు ఒకదాన్నొకటి పిలుస్తున్నట్లున్నాయి; పూలను శిరోభూషణాలుగా ధరించిన కొమ్మలు గల అవి ఎంతో శోభిస్తున్నాయి. ఈ కారండవపక్షి శుభ్రమైన నీటిలో మునిగి తన కాంతతో కలిసి ఆనందిస్తోంది, కామాన్ని రగిలిస్తున్నట్లు.’ మళ్ళీ దంపతుల సుఖాన్ని చూసి రాముని విరహం తీవ్రమవుతుంది. ‘ఇది రుచిగా ఉంది, ఇది తియ్యగా ఉంది, ఇది బాగా విరిసింది’ అని తుమ్మెద మనసులోని మాటలను ఊహించడం అత్యంత రమణీయం — కవి ఒక చిన్న జంతువుకు కూడా వివేకాన్ని కల్పిస్తాడు, దానితో దాని చాపల్యం సజీవమవుతుంది. తుమ్మెద మూడు క్రియలు — లీనమవడం, ఎగరడం, వేరేచోటికి వెళ్ళడం — మూడు అర్ధశ్లోకాలతోనే వర్ణించబడ్డాయి; ఆరు పాదాలు ఉండడానికి ఇదే కారణంలా కనిపిస్తుంది. పూలపరుపుల పడక ఉపమానం ఇంతకుముందు ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పరుపులు పరచినట్లు’ అని సూచించబడింది, ఇక్కడ అది పూర్ణతను పొందుతుంది — నేల పడక పరుపులు పరచినట్లు సుఖంగా చేయబడింది, కొండపైన పసుపు-ఎరుపు కాంతి గల పరుపులు ఏర్పడ్డాయి. ‘పోటీపడి పూచినట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్షతో చెట్ల మధ్య పోటీ కల్పించబడింది — ఏది ఎక్కువగా పూస్తుందో అని. చివరలో కారండవ దంపతుల క్రీడ మళ్ళీ రాముని విరహాన్ని రగిలిస్తుంది; దీనితో ఈ భాగపు ఆరంభమూ ముగింపూ రెండూ దాంపత్యచిత్రంతోనే బంధించబడ్డాయి.

‘మందాకినికి ఉన్న ఈ మనోహరమైన రూపాన్ని చూసి, లోకంలో దాని మనోహరగుణాలు ప్రసిద్ధమవడం సముచితమే. రఘూత్తమా, ఆ సాధ్వి కనిపిస్తే, మేము ఇక్కడే నివసిస్తే, నేను ఇంద్రపదవిని కోరను, అయోధ్యనూ కోరను. ఇలాంటి రమణీయమైన పచ్చికబయళ్ళలో ఆమెతో ఆనందిస్తూ ఉంటే నాకు చింత ఉండదు, ఇతరవాటిపై కోరికా ఉండదు. రకరకాల ఆకులూ రకరకాల పూలూ గల ఈ చెట్లు ఈ వనంలో కాంత లేని నాకు చింతను పుట్టిస్తున్నాయి. సౌమిత్రీ, చల్లని నీరు గలదీ, తామరలతో కూడినదీ, చక్రవాకాలు తిరిగేదీ, కారండవాలు సేవించేదీ, ప్లవాలతో క్రౌంచపక్షులతో నిండినదీ, పెద్దపెద్ద మృగాలు సేవించేదీ అయిన దీనిని చూడు; కూస్తున్న పక్షులతో పంప మరింత శోభిస్తోంది. రకరకాల సంతోషించిన పక్షులు, నల్లని మేనిఛాయా చంద్రుని వంటి ముఖమూ పద్మాల వంటి కళ్ళూ గల ప్రియురాలిని గుర్తుచేసి నా కామాన్ని రగిలిస్తున్నట్లున్నాయి.’ తరువాత నూటొకటవ శ్లోకంలో, ఆరు పాదాలలో, అతడంటాడు — ‘చిత్రమైన కొండచరియలపై ఆడలేళ్ళతో కూడిన మగలేళ్ళను చూడు; లేడికూన కళ్ళు గల వైదేహికి దూరమైన నా మనస్సును అక్కడక్కడ తిరుగుతూ అవి బాధిస్తున్నట్లున్నాయి.’ ‘మత్తెక్కిన పక్షిగుంపులతో నిండిన ఈ రమణీయమైన కొండచరియపై ఆ కాంతను చూడగలిగితే నాకు శుభం కలుగుతుంది. సౌమిత్రీ, సన్నని నడుము గల వైదేహి నాతో కలిసి పంపా శుభమైన గాలిని సేవిస్తే, అప్పుడే నేను బతుకుతాను. లక్ష్మణా, పద్మాల సౌగంధికాల వాసనను మోసుకొచ్చేదీ, మంగళకరమైనదీ, శోకాన్ని నశింపజేసేదీ అయిన పంపా వనవాయువును సేవించేవారు ధన్యులు.’ మందాకిని అంటే స్వర్గగంగ పేరు; పంప దానిలా మనోహరమైనది అని ఉపమానపు ఉత్కర్ష. ‘స్థానే’ అనే పదం ‘సముచితమే’ అనే అర్థంలో వాడబడింది. ‘ఇంద్రపదవిని కోరను, అయోధ్యనూ కోరను’ అనే వాక్యం రాముని ప్రేమకు పరమ ప్రమాణం — ఇంద్రపదవీ, స్వరాజ్యమూ సీతాసహవాసం ముందు తుచ్ఛమైనవే. దీనితో రాముడు రాజ్యలోభంతో శోకించడం లేదు, ప్రియావిరహంతోనే శోకిస్తున్నాడని ధ్వనిస్తుంది. నూటొకటవ ఆరుపాదాల శ్లోకంలో మృగదంపతుల చిత్రం మళ్ళీ వస్తుంది — సర్గలో ఇది నాలుగవ దాంపత్యచిత్రం (కోకిలలు, నెమళ్ళు, కారండవాలు, లేళ్ళు); ప్రతిసారీ రాముని ఒంటరితనం మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘మత్తెక్కిన పక్షిగుంపులతో నిండిన కొండచరియ’ అనే మాటలతో ఋష్యమూక వర్ణన ఆరంభమవుతుంది, అక్కడే ముందు సుగ్రీవుడు కనిపిస్తాడు; ఇలా వర్ణన నుండి కథ వైపు సంక్రమణం సూక్ష్మంగా సాధించబడింది. ‘పంపా వనవాయువును సేవించేవారు ధన్యులు’ అనే వాక్యంలో రాముడు తనను వారినుండి వేరుచేసుకుంటాడు — అందరికీ సులభమైన సుఖం తనకు దుర్లభమైంది. ‘ప్లవాలతో క్రౌంచపక్షులతో నిండినది’ అనే చోట సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వరాహమృగసేవితామ్’ (అడవిపందులూ మృగాలూ సేవించేది) అనే పాఠం ఉంది; ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రం ‘మహామృగనిషేవితామ్’ (పెద్ద మృగాలు సేవించేది) అని ఉంది. రెండుచోట్లా అర్థం దాదాపు ఒకటే — పెద్ద మృగాలు నీటిని ఆస్వాదిస్తాయని. ‘కూస్తున్న పక్షులతో’ అనేది శబ్దచిత్రం, దీనితో దృశ్యమూ శ్రవ్యమూ కలిసిపోయాయి. ‘సుమధ్యమా’ (సన్నని నడుము గలది) అనేది సీత శరీరలక్షణం, సుందరకాండలో కూడా అదే విశేషణం వాడబడుతుంది.

‘నాకు దూరమైనదీ, నల్లని మేనిఛాయా పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళూ గలదీ, పరాధీనురాలైనదీ అయిన నా ప్రియురాలు జనకుని కుమార్తె ఎలా ప్రాణాలు నిలుపుకుంటోంది? జనసభలో సీత గురించి అడిగే ధర్మజ్ఞుడూ సత్యవాదీ అయిన జనకమహారాజుతో నేను ఏ క్షేమవార్త చెప్పగలను? తండ్రి అడవికి పంపివేసిన అభాగ్యుడినైన నన్ను ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి అనుసరించి వచ్చిన నా ప్రియురాలు సీత ఎక్కడ ఉందో? రాజ్యం కోల్పోయి, మనస్సు దెబ్బతిన్న నన్ను అనుసరించి వచ్చిన ఆమె లేకుండా దీనుడినైన నేను ఎలా బతకగలను? అందమైన వంపులు తిరిగిన పద్మాల వంటి కళ్ళు గలదీ, సువాసన గలదీ, మంగళకరమైనదీ, మచ్చలేనిదీ అయిన ఆమె ముఖాన్ని చూడలేక నా బుద్ధి కుంగిపోతున్నట్లుంది. లక్ష్మణా, చిరునవ్వులతో నవ్వులతో కలిసినదీ, గుణవంతమైనదీ, మధురమైనదీ, హితమైనదీ, సాటిలేనిదీ అయిన వైదేహి మాటను ఎప్పుడు వింటాను? అడవిలో దుఃఖం పొంది మన్మథబాధతో కృశించిన నన్ను చూసి ఆ సాధ్వి, నల్లని మేనిఛాయ గలది, దుఃఖం పోయినదానిలా, సంతోషించినదానిలా చక్కగా మాట్లాడేది. రాజకుమారా, ‘ఆ కోడలు ఎక్కడ?’ అని అడిగే మనస్విని కౌసల్యతో అయోధ్యలో నేను ఏమి చెప్పగలను? లక్ష్మణా, నువ్వు వెళ్ళు, సోదరప్రేమ గల భరతుణ్ణి చూడు; నేను మాత్రం జనకుని కుమార్తె లేకుండా బతకలేను.’ ఇక్కడ రాముని శోకం పరమ సీమను తాకుతుంది — తన మరణాన్ని నిశ్చయించుకొని తమ్ముణ్ణి అయోధ్యకు పంపాలనుకుంటాడు. తండ్రి పట్ల, మామగారి పట్ల, తల్లి పట్ల తనకున్న బాధ్యతల జ్ఞాపకమే అతని దుఃఖాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది. ఇలా అనాథలా విలపిస్తున్న మహాత్ముడైన రామునితో తమ్ముడు లక్ష్మణుడు యుక్తమైన, స్థిరమైన మాట చెప్పాడు. ఈ భాగంలో శోకం వ్యక్తిగతం నుండి సామాజికం వైపు వెళుతుంది — రాముడు తన దుఃఖాన్ని మాత్రమే ఆలోచించడు, జనకునికీ కౌసల్యకూ ఏమి చెప్పను అని సిగ్గునూ అనుభవిస్తాడు. ‘జనసభలో సీత గురించి అడిగే’ అనే మాటలతో సభలో ప్రశ్న ఊహించబడింది — అక్కడ మౌనమే జవాబు అని భావం. ‘రాజ్యం కోల్పోయి మనస్సు దెబ్బతిన్న నన్ను అనుసరించి వచ్చినది’ అనే వాక్యంలో కృతజ్ఞత వ్యక్తమైంది — అంతా నశించినప్పుడు కూడా ఆమె విడిచిపెట్టలేదు. ‘దుఃఖం పోయినదానిలా, సంతోషించినదానిలా’ అనే రెండు ఉత్ప్రేక్షలతో సీత స్వభావం చిత్రించబడింది — తన దుఃఖాన్ని దాచుకొని ఆమె భర్తను ఓదార్చేది; ఈ చిత్రం అరణ్యకాండపు వనవాస దినాల జ్ఞాపకం. చివరలో ‘లక్ష్మణా, వెళ్ళు, భరతుణ్ణి చూడు’ అనే వాక్యం శోకానికి పరమ సీమ — తన మరణాన్ని నిశ్చయించుకొని తమ్ముణ్ణి పంపివేయాలనుకుంటాడు. అయోధ్యాకాండలో ‘సీత లేకుండా బతకను’ అని చెప్పినదే ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పబడుతోంది. ‘అనాథలా విలపిస్తున్న’ అనే విశేషణంతో అందరూ విడిచిపెట్టినవానిలా అతని దశ వర్ణించబడింది — నిజానికి తమ్ముడు పక్కనే ఉన్నాడు, ఈ విరోధమే కరుణను పెంచుతుంది. ‘మందమ్’ (అభాగ్యుడిని) అనేది ఆత్మనింద — తండ్రి పంపివేసిన అభాగ్యుడిని అని తనను తానే నిందించుకుంటాడు. ‘సోదరప్రేమ గల భరతుడు’ అనే విశేషణంతో భరతుని స్వభావం గుర్తుచేయబడుతుంది, అది అయోధ్యాకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది.

‘రామా, నిన్ను నువ్వు నిలదొక్కుకో; నీకు శుభమగుగాక; పురుషోత్తమా, శోకించకు. కల్మషం లేని మనస్సు గల నీవంటివారి బుద్ధి మందగించదు. వియోగం వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని తలచుకొని ప్రియమైనవారిపై స్నేహాన్ని (అతి అనురాగాన్ని) విడిచిపెట్టు; అతిస్నేహంతో (అతిగా నూనెలో) నానిన తడి వత్తి కూడా కాలిపోతుంది.’ ఈ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — నీటితో తడిసిన దీపపు వత్తి కూడా నూనె అతిగా తగిలితే కాలిపోతుంది; అలాగే స్నేహపు ఆధిక్యమే దహించేది. ‘నాయనా రాఘవా, అతడు పాతాళానికి వెళ్ళినా, అంతకంటే లోతుకు వెళ్ళినా, ఏ విధంగానూ రావణుడు బతికి ఉండడు. ముందుగా ఆ పాపి రాక్షసుని జాడ తెలుసుకుందాం; తరువాత అతడు సీతను వదిలిపెడతాడు, లేదా మరణిస్తాడు. సీతతో కలిసి దితి గర్భంలోకి వెళ్ళినా, మైథిలిని ఇవ్వకపోతే అక్కడ కూడా వాణ్ణి చంపుతాను. ఆర్యా, స్వస్థతను పొందు; నీకు శుభమగుగాక; దీనమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు. కార్యమూ ప్రయోజనమూ నశించినవారికి ప్రయత్నం లేకుండా అర్థం సిద్ధించదు. ఆర్యా, ఉత్సాహమే బలవంతమైనది; ఉత్సాహం కంటే గొప్ప బలం లేదు; ఉత్సాహం గలవానికి లోకంలో దుర్లభమైనది ఏదీ లేదు. ఉత్సాహం గల పురుషులు కార్యాలలో కుంగిపోరు; ఉత్సాహాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించి జానకిని మళ్ళీ పొందుతాం. కామానికి లొంగే ప్రవర్తనను విడిచిపెట్టు; శోకాన్ని వెనక్కి నెట్టు — మహాత్ముడవూ కృతాత్ముడవూ అయిన నిన్ను నువ్వు గుర్తించడం లేదు.’ ఉత్సాహమహిమ అనే ఈ భాగం రామాయణంలోని ప్రసిద్ధ నీతివచనాలలో ఒకటి; అరణ్యకాండపు విషాదం నుండి కిష్కింధాకాండపు కర్మయోగానికి ఇదే వంతెన. లక్ష్మణుని ఈ మాట రామాయణపు నీతిఖండాలలో ప్రసిద్ధమైనది. అతని యుక్తిక్రమం శాస్త్రీయమైనది — మొదట ఓదార్పు (‘నిలదొక్కుకో, శోకించకు’), తరువాత వైరాగ్యోపదేశం (‘వియోగదుఃఖాన్ని తలచుకొని స్నేహాన్ని విడిచిపెట్టు’), తరువాత ప్రతిజ్ఞ (‘పాతాళానికి వెళ్ళినా రావణుడు బతికి ఉండడు’), తరువాత ఉపాయం (‘ముందుగా జాడ తెలుసుకుందాం’), చివరగా ఉత్సాహస్తుతి. ‘అతిస్నేహంతో నానిన తడి వత్తి కూడా కాలిపోతుంది’ అనే ఉపమానం అసాధారణమైనది — ‘స్నేహ’ అనే పదపు శ్లేషతో ప్రేమా నూనే రెండూ చెప్పబడ్డాయి; తడి వత్తి కూడా నూనె ఎక్కువైతే కాలిపోతుంది, అలాగే ప్రేమాధిక్యం దుఃఖానికి కారణమవుతుంది. ‘కార్యమూ ప్రయోజనమూ నశించినవారికి ప్రయత్నం లేకుండా అర్థం సిద్ధించదు’ అనేది అర్థశాస్త్రపు వచనంలా ఉంది. ‘ఉత్సాహమే బలవంతమైనది’ అనే మూడు శ్లోకాలే ఈ సర్గకూ, అంతేకాదు కాండం మొత్తానికీ కేంద్రమైన ఉపదేశం — ఎందుకంటే ముందు రాబోయే సుగ్రీవసఖ్యమూ, వాలివధా, సీతాన్వేషణమూ అంతా కర్మప్రధానమే. ‘మహాత్ముడవూ కృతాత్ముడవూ అయిన నిన్ను నువ్వు గుర్తించడం లేదు’ అనే చివరి వాక్యం మర్మాన్ని తాకుతుంది — నువ్వు నీ స్వరూపాన్ని మరిచిపోయావు అని. ‘దితి గర్భంలోకి వెళ్ళినా’ అనేది అత్యంత గహనమైన స్థలానికి నిదర్శనం, అయోధ్యాకాండలో కూడా ఇలాంటి రూపంలోనే చెప్పబడింది. ‘జానకిని మళ్ళీ పొందుతాం’ అనే బహువచనంతో లక్ష్మణుడు తనను కూడా ఈ కార్యంలో కలుపుకుంటాడు.

ఆయన ఇలా సంబోధించగా, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సు గల రాముడు శోకాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టి ధైర్యాన్ని పొందాడు. ఊహించలేని పరాక్రమం గల అతడు కలవరం లేనివాడై, మిక్కిలి అందమైనదీ, రమణీయమైనదీ, ఊగే చెట్లు గలదీ అయిన ఆ పంపను దాటి వెళ్ళాడు. నూటఇరవై ఆరవ శ్లోకం నుండి ఐదు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో కూర్చబడ్డాయి. ‘జలపాతాలూ గుహలూ గల వనాన్నంతా ఒక్కసారిగా పరికిస్తూ, కలత చెందిన మనస్సు గల ఆ మహాత్ముడు దుఃఖంతో దెబ్బతిని లక్ష్మణునితో ఆలోచించి బయలుదేరాడు. మదించిన ఏనుగులా విలాసంగా నడిచేవాడూ, కలవరం లేని మనస్సు గలవాడూ, మహాత్ముడూ, ఇష్టమైన చేష్టలు గలవాడూ అయిన లక్ష్మణుడు వెళుతున్న ఆ రాఘవుణ్ణి ధర్మంతోనూ బలంతోనూ రక్షించాడు.’ తరువాత దృశ్యం మారుతుంది — ఋష్యమూకం దగ్గర తిరిగేవాడూ, శాఖామృగాలకు (వానరులకు) అధిపతీ, వేగశాలీ అయిన సుగ్రీవుడు సంచరిస్తూ అద్భుతంగా చూడదగిన వారిద్దరినీ చూశాడు; అతడు భయంతో వణికిపోయాడు, ఏమీ చేయలేకపోయాడు. ఏనుగులా మెల్లగా నడిచే ఆ మహాత్ముడైన వానరుడు అక్కడ తిరుగుతున్న వారిద్దరినీ చూసి పరమ విషాదాన్ని పొందాడు, చింతతో చుట్టుముట్టబడి భయభారంతో విరిగిపోయాడు. భయపడిన వానరులు కూడా మహాతేజస్సు గల ఆ రామలక్ష్మణులను చూసి, ఎప్పుడూ వానరులు సేవించే పరిసరాలు గలదీ, పవిత్రమైనదీ, సుఖకరమైనదీ, శరణమిచ్చేదీ అయిన ఆ ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు. ఇలా విప్రలంభశృంగారంతో ఆరంభమైన సర్గ భయంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గకు బీజం నాటబడుతుంది. ‘ఇలా సంబోధించగా’ అనే మాటతో ఉపదేశపు తక్షణ ఫలం చూపబడింది — రాముడు శోకాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టి ధైర్యాన్ని పొందాడు. అరణ్యకాండం నుండి కిష్కింధాకాండానికి సంక్రమించే క్షణం ఇదే. చివరి ఐదు శ్లోకాలలో ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్పుకు బదులు ఉపజాతి, వంశస్థ మొదలైన దీర్ఘవృత్తాలు వాడబడ్డాయి, దానితో సర్గ ముగింపు గాంభీర్యంతో ముద్రవేయబడుతుంది; గీతాప్రెస్ సంస్కరణలోని అన్ని కాండాలలోనూ కనిపించే రీతి ఇది. ‘ఇష్టమైన చేష్టలు గల లక్ష్మణుడు ధర్మంతోనూ బలంతోనూ రక్షించాడు’ అనే వాక్యంలో లక్ష్మణుని ద్వివిధత సూచించబడింది — అతడు కేవలం బలంతోనే కాదు, ధర్మంతో కూడా రక్షిస్తాడు. చివరలో కవి దృష్టిని సుగ్రీవుని వైపు మళ్ళిస్తాడు; తన శోకంలో మునిగిపోయిన రాముడే ఇంకొకరి భయానికి కారణమయ్యాడనే విపర్యయం రమణీయమైనది. ‘భయభారభగ్నః’ (భయభారంతో విరిగిపోయినవాడు) అనే సమాసంతో భయపు బరువు మూర్తీభవించినట్లు చేయబడింది. రెండవ సర్గ ఈ భయంతోనే ఆరంభమవుతుంది. ‘పవిత్రమైనదీ సుఖకరమైనదీ శరణమిచ్చేదీ అయిన ఆ ఆశ్రమం’ అనేది మతంగాశ్రమాన్ని సూచిస్తుంది, అక్కడ వాలి ప్రవేశం శాపంతో నిషేధించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి