॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 75వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రాముని పంపాప్రవేశం

శుభశకునం, సుగ్రీవుణ్ణి చూడాలనే సంకల్పం, పంపాసరోవర వర్ణన, రాముని విలాపం, పంపాప్రవేశంతో అరణ్యకాండ ముగింపు

శబరి తన తేజస్సుతో స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాఘవుడు తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో కలిసి ఆలోచించాడు. ఆ మహాత్ముల ప్రభావాన్ని తలచుకొని ధర్మాత్ముడైన అతడు హితం చేసేవాడూ ఏకాగ్రచిత్తుడూ అయిన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఆత్మనిగ్రహం గల మహాత్ముల ఈ ఆశ్రమాన్ని నేను చూశాను, ఇది ఎన్నో ఆశ్చర్యాలతో నిండినది; ఇక్కడ మృగాలూ పులులూ ఒకదానిపై ఒకటి విశ్వాసంతో ఉంటాయి, ఈ ప్రదేశం నానావిధ పక్షులతో సేవించబడుతోంది. లక్ష్మణా, ఆ ఏడు సముద్రాల తీర్థాలలో మనం యథావిధిగా స్నానాచమనాలు చేశాం, పితరులకు తర్పణాలు ఇచ్చాం. మనకు ఉన్న అశుభం నశించింది; కల్యాణం సమీపించింది. అందుచేతనే లక్ష్మణా, ఇప్పుడు నా మనస్సు సంతోషంగా ఉంది.’ ఇక్కడ కవి శోకంలోని మార్పును సూచిస్తాడు — ఇంతకుముందు ఎడతెగకుండా విలపిస్తూ ఉన్న రాముడు ఇప్పుడు మొదటిసారిగా శుభం రావడాన్ని మనస్సులో అనుభవిస్తున్నాడు. తీర్థస్నానమూ పితృతర్పణమూ శుద్ధికి కారణాలనే సంప్రదాయభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈ సర్గ ఆరంభంలోనే వాతావరణంలో మార్పు కనిపిస్తుంది. అరణ్యకాండలో ఇంతకుముందు భయం, వధ, అపహరణం, విలాపం ప్రధానంగా ఉండేవి; ఇక్కడ మాత్రం శాంతి, తీర్థం, ఆశ. ‘ప్రణష్టమశుభం యన్నః కల్యాణం సముపస్థితమ్’ (మనకు ఉన్న అశుభం నశించింది, కల్యాణం సమీపించింది) అనే పాదమే సర్గకు ముఖ్యసూత్రం — దుఃఖానికి అంతం దగ్గరలో ఉందనే సూచన. శబరి దివ్యగమనాన్ని చూసి రాముని మనస్సులో తపఃప్రభావంపై విశ్వాసం దృఢమైంది.

‘నరవ్యాఘ్రా, నా హృదయంలో శుభం ఆవిర్భవించబోతోంది; అందుచేత రా, చూడ ముచ్చటైన ఆ పంపాకు వెళదాం’ అని రాముడు అంటాడు. ‘దానికి సమీపంలోనే ఋష్యమూకపర్వతం ప్రకాశిస్తోంది, దానిపై సూర్యుని కుమారుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన సుగ్రీవుడు నివసిస్తున్నాడు, ఎల్లప్పుడూ వాలి భయంతో వణుకుతూ నలుగురు వానరులతో కలిసి. వానరశ్రేష్ఠుడైన ఆ సుగ్రీవుణ్ణి చూడడానికి నేను త్వరపడుతున్నాను, ఎందుకంటే సీతను వెదకడం అనే నా కార్యం అతనిపైనే ఆధారపడి ఉంది’ అని అతడు తన ఆశయాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ఇలా అంటున్న ఆ వీరునికి సౌమిత్రి బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ‘తదధీనం హి మే కార్యమ్’ (నా కార్యం అతనిపైనే ఆధారపడి ఉంది) అనే మాట ముఖ్యమైనది — రాముడు స్వయంగా సమర్థుడైనా సహాయాన్ని అపేక్షిస్తాడు, అది రాజనీతికీ వినయానికీ లక్షణం. సుగ్రీవుని స్థితి కూడా సూచించబడింది — అతడు కూడా ఆపదలో ఉన్నాడు, భయంతో వణుకుతున్నాడు, నలుగురు అనుచరులతో మాత్రమే ఉన్నాడు; అందుచేత ఇద్దరికీ పరస్పర సహాయం స్వాభావికమైనది. ‘అంశుమతః సుతః’ (సూర్యుని కుమారుడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు సూర్యపుత్రుడనే విషయం మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దీనిని డెబ్బై రెండవ సర్గలో కబంధుడు ఇదివరకే చెప్పాడు. ‘చతుర్భిః వానరైః సహ’ (నలుగురు వానరులతో) అనే మాటతో అతని పరివారం ఎంత చిన్నదో చూపించబడుతుంది — హనుమంతుడు మొదలైన నలుగురు మాత్రమే అప్పుడు అతని అనుచరులు.

‘త్వరగా అక్కడికి వెళదాం, నా మనస్సు కూడా త్వరపడుతోంది’ అని లక్ష్మణుడు అంగీకారం తెలుపుతాడు. తరువాత ప్రజలకు ప్రభువైన అతడు ఆ ఆశ్రమం నుండి బయలుదేరి లక్ష్మణునితో కలిసి పంపాకు వచ్చాడు. అన్నివైపులా పూలతో నిండిన, విశాలమైన చెట్లు గల ఆ వనాన్ని అతడు పరిశీలిస్తూ ఉన్నాడు. కోయష్టులూ, అర్జునకాలూ, శతపత్రాలూ, కీరకాలూ, ఇంకా ఇతర ఎన్నో పక్షులతో ఆ మహావనం మారుమోగుతోంది. రకరకాల చెట్లనూ రకరకాల సరస్సులనూ చూస్తూ, కామంతో తపించిపోతున్న రాముడు ఉత్తమమైన మడుగుకు చేరాడు. ఇక్కడ కవి పక్షుల పేర్లను లెక్కించడం ద్వారా వనానికి సజీవమైన చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. ‘కామాభిసంతప్తః’ (కామంతో తపించిపోతున్నవాడు) అనే పదంతో మాత్రం సీతావిరహం వల్ల కలిగిన వ్యథ సూచించబడుతుంది — బయటి సౌందర్యం ఎంత పెరుగుతుందో లోపలి శోకం కూడా అంత తీవ్రమవుతుంది అనేది కావ్యంలోని విరోధాభాసం. ‘విశాంపతిః’ (ప్రజలకు ప్రభువు) అనే రాముని విశేషణం గుర్తుచేసేది — వనవాసి అయినా అతడు ప్రజాపాలకుడే. పక్షుల పేర్లలో ‘కోయష్టి’ (తీతువు), ‘అర్జునక’ (ఒక రకమైన నెమలి), ‘శతపత్ర’ (వడ్రంగిపిట్ట), ‘కీరక’ (చిలుక) అనే నాలుగు నిర్దేశించబడ్డాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో వీటికి తీతువు, నెమలి, వడ్రంగిపిట్ట, చిలుక అని వివరణ ఇవ్వబడింది. ఈ పేర్లతో కవి వనపు ధ్వనిచిత్రాన్నే రచిస్తాడు.

దూరం నుండే నీటిని ప్రవహింపజేసే ఆ సరస్సును చేరి రాముడు మతంగసరస్సు అనే మడుగులో స్నానం చేశాడు. అక్కడికి ఆ రాఘవులిద్దరూ కలవరం లేకుండా, ఏకాగ్రచిత్తులై వెళ్ళారు. కాని శోకంలో మునిగిన దశరథపుత్రుడైన రాముడు తామరలతో కప్పబడిన రమణీయమైన తామరకొలనులో ప్రవేశించాడు. అది తిలకం, అశోకం, పున్నాగం, పొగడ, ఉద్దాలకం చెట్లతో ప్రకాశిస్తూ, రమణీయమైన ఉపవనాలతో నిండి, పద్మాలతో క్రిక్కిరిసిన నీరు గలదై, స్ఫటికం వంటి నీరు గలదై, నున్నని ఇసుకతో పరచబడి ఉంది. ఈ విశేషణాలతో పంపా తీరమూ, నీరూ, ఇసుకా అనే మూడూ క్రమంగా వర్ణించబడతాయి. ‘అవ్యగ్రౌ సమాహితౌ’ (కలవరం లేకుండా, ఏకాగ్రచిత్తులై) అనే పదాలతో సోదరుల బాహ్యమైన శాంతి చూపించబడుతుంది, ‘శోకసమావిష్టః’ (శోకంలో మునిగినవాడు) అనే పదంతో రాముని ఆంతరిక స్థితి — ఈ రెంటి విరోధమే ఈ ప్రసంగపు సౌందర్యం. ఇక్కడ స్నానం కేవలం శరీరశుద్ధి కోసం కాదు, మతంగతీర్థపు మాహాత్మ్యాన్ని అనుసరించి పుణ్యం కోసం కూడా. ‘మతంగసరః’ అనే పేరు మునుపు చెప్పిన మతంగమునిని గుర్తుచేస్తుంది — ఆయన తపఃక్షేత్రపు జలాశయం ఇది. డెబ్బై మూడవ సర్గలో కబంధుడూ, డెబ్బై నాలుగవ సర్గలో శబరీ వర్ణించినదానిలోనే ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా స్నానం చేస్తున్నాడు. ఈ విధంగా మూడు సర్గలలో ఒకే స్థానాన్ని క్రమంగా శ్రవణం, దర్శనం, అనుభవం ద్వారా ఎదుట నిలపడం కవి రచనాకౌశలం.

ఆ పంపా చేపలతో తాబేళ్ళతో నిండి, తీరంలోని చెట్లతో శోభిస్తూ, సఖుల వంటి తీగలతో చుట్టుకొనబడి ఉంది. కిన్నరులూ, నాగులూ, గంధర్వులూ, యక్షులూ, రాక్షసులూ దానిని సేవిస్తారు; అది నానావిధ వృక్షాలతో తీగలతో నిండినది, చల్లని నీటికి నిధి, శుభమైనది. సౌగంధిక పద్మాలతో ఎర్రగా, కలువల గుంపులతో తెల్లగా, వికసించిన నల్లకలువలతో నీలంగా — ఈ విధంగా అనేక వర్ణాలతో అది ఒక రంగురంగుల కంబళిలా ఉంది. అరవిందాలూ ఉత్పలాలూ గలదీ, పద్మాలూ సౌగంధికాలూ కలిగినదీ, పూచిన మామిడితోటలతో కూడినదీ, నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతున్నదీ. ఇక్కడ కవి వర్ణాలతో ఒక చిత్రాన్ని రచిస్తాడు — ఎరుపు, తెలుపు, నీలం అనే మూడు వర్ణాలూ ఒకే జలాశయంలో కలిసి రంగురంగుల కంబళిలా కనిపిస్తాయి. ‘సఖుల వంటి తీగలతో’ అనే ఉపమతో పంపా స్వయంగా ఒక నాయికలా కల్పించబడుతుంది, తీగలు ఆమె సఖులు. నెమళ్ళ కేకారవం ఆ చిత్రంలో వినదగిన భాగం. ఈ వర్ణన వాల్మీకి ప్రకృతిచిత్రణకు ఉత్కృష్టమైన ఉదాహరణ. గమనించవలసినది ఇది — ఈ సౌందర్యమంతా విరహి కన్నులతో చూడబడుతోంది, అందుచేత అది ఊరట కాదు, ఉద్దీపనం అవుతుంది. తరువాతి శ్లోకంలోనే రాముని విలాపం మొదలవుతుంది, దానికి బీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉంది.

సౌమిత్రితో కలిసి ఆ పంపాను చూసి తేజస్వి అయిన దశరథపుత్రుడు రాముడు విలపించాడు — రమణీయమైన దృశ్యంతోనే విరహవ్యథ ఉద్దీపించింది. ఆ పంపా తిలకాలతో, మాదీఫల వృక్షాలతో, మర్రిచెట్లతో, తెల్లని చెట్లతో, పూచిన గన్నేరులతో, బాగా పూచిన పున్నాగాలతో, మాలతీ మల్లె పొదలతో, భండీరాలతో, నిచులాలతో, అశోకాలతో, ఏడాకుల పాలలతో, కతకాలతో, అతిముక్తకాలతో, ఇంకా రకరకాల ఇతర వృక్షాలతో అలంకరించుకున్న స్త్రీలా శోభిస్తోంది. ‘ప్రమదామివ శోభితామ్’ (అలంకరించుకున్న స్త్రీలా శోభిస్తున్నది) అనే ఉపమతో వృక్షాలు వస్త్రాభరణాలుగా కల్పించబడ్డాయి. దాని తీరంలో మునుపు చెప్పిన, ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతం నిలిచి ఉంది. ఈ విధంగా మళ్ళీ మళ్ళీ చెట్ల పేర్లను లెక్కించడం పునరుక్తి కాదు — కబంధుని నుండి విన్నదీ, శబరి చూపినదీ ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా చూస్తున్నాడు అనే క్రమాన్ని కవి కూర్చాడు. చెట్ల పేర్ల లెక్కింపులో చివరి విశేషణమే అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనది — ‘ప్రమదామివ శోభితామ్’. విరహి అయిన రాముని దృష్టిలో పంపా కూడా అలంకరించుకున్న స్త్రీలా కనిపిస్తుంది, దానితో సీత స్మరణే తీవ్రమవుతుంది. ‘పూర్వోక్తః పర్వతః’ (మునుపు చెప్పిన పర్వతం) అనే పదంతో కబంధుని మాట మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దానితో కథాసూత్రం అతకబడుతుంది.

ఆ పర్వతం ఋష్యమూకమని ప్రసిద్ధమైనది, చిత్రంగా పూచిన చెట్లు గలది. మహాత్ముడైన ఋక్షరజసుని కుమారుడూ, మహావీర్యుడూ, సుగ్రీవుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన వానరుడు దానిపై నివసిస్తున్నాడు. ‘నరశ్రేష్ఠా, నువ్వు వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళు’ అని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు లక్ష్మణునితో మళ్ళీ అన్నాడు. ‘లక్ష్మణా, సీత లేకుండా నేను ఎలా బతకగలను?’ అని కూడా అతడు విలపిస్తాడు. ఒకే ప్రసంగంలో రెండు భావాలు కలిశాయి — కార్యనిశ్చయమూ విరహవేదనా. రాముడు సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయడానికి ఉద్యుక్తుడై ఉన్నాడు, అయినా అతని హృదయం సీత స్మరణతోనే ఆర్తమై ఉంది. దీనితో కవి చూపేదేమంటే ధైర్యమూ శోకమూ ఒకే మనిషిలో ఏకకాలంలో ఉంటాయని, అదే రాముని మానవత్వమూ మహత్త్వమూ.

ఇలా అని, మదనబాధితుడై, మరొక ధ్యాస లేనివాడై, ఆ రాముడు లక్ష్మణునితో ఆ మాట చెప్పి, ఆ ఉత్తమమైన శోకాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ మనోహరమైన తామరకొలను అయిన పంపాలో ప్రవేశించాడు. తరువాత క్రమంగా నడుస్తూ వనాన్ని పరికిస్తూ అతడు శుభంగా కనిపించే అడవులు గల, అనేక నానావిధ పక్షులతో నిండిన పంపాను చూశాడు, లక్ష్మణునితో కలిసి దానిలో ప్రవేశించాడు. ఈ శ్లోకంతోనే అరణ్యకాండ ముగుస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలు — ఇతర కాండలలో కూడా కనిపించినట్లు కవి కాండ ముగింపులో ఛందస్సును మారుస్తాడు. కథ దృష్ట్యా ఇక్కడ ఒక అధ్యాయం ముగిసింది, మరొకటి ఆరంభమైంది — రాక్షసులతో సంఘర్షణ ముగిసింది, వానరులతో స్నేహం ఆరంభించడానికి రాముడు పంపాతీరానికి చేరాడు. కిష్కింధాకాండ మొదటి సర్గ అక్కడి నుండే ఆరంభమవుతుంది — ‘స తాం పుష్కరిణీం గత్వా’ (అతడు ఆ పుష్కరిణికి వెళ్ళి) అని.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి