సర్గ
శబరి సత్కారం, స్వర్గగమనం
పంపా పడమటి తీరంలో శబరి ఆశ్రమం, అతిథిసత్కారం, మతంగవన దర్శనం, శబరి ఆత్మాహుతి, దివ్యధామగమనం
కబంధుడు వనంలో చూపిన పంపామార్గాన్నే పట్టుకొని నరశ్రేష్ఠుని పుత్రులైన రామలక్ష్మణులు పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించారు. పర్వతాలపై నిండి ఉన్న తేనె పూలు పండ్లు గల ఎన్నో చెట్లను చూస్తూ వారు సుగ్రీవుణ్ణి చూడడానికి వెళ్ళారు. ఒక పర్వతపు శిఖరంపై బస చేసి ఆ రఘునందనులు పంపా పడమటి తీరాన్ని చేరారు. పుష్కరిణి అయిన పంపా పడమటి తీరాన్ని చేరి వారు అక్కడ శబరి యొక్క రమణీయమైన ఆశ్రమాన్ని చూశారు. ఎన్నో చెట్లతో ఆవరించబడిన, మిక్కిలి రమ్యమైన ఆ ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ వారు శబరిని సమీపించారు. ఇక్కడ కవి ప్రయాణాన్ని సంక్షిప్తంగా వర్ణిస్తాడు — మునుపటి సర్గలో కబంధుడు వర్ణించినదే ఇప్పుడు ప్రత్యక్షమవుతుంది. ‘క్షౌద్రపుష్పఫలద్రుమాన్’ (తేనె పూలు పండ్లు గల చెట్లు) అనే పదంతో తేనె, పూలు, పండ్లతో సమృద్ధమైన చెట్లు సూచించబడతాయి, ఇది కబంధుని మాటను అనుసరిస్తుంది. దారిలో పర్వతశిఖరంపై ఒక రాత్రి గడిపారని కూడా స్పష్టమే, దానితో ప్రయాణపు దైర్ఘ్యం తెలుస్తుంది. ఈ సర్గతో కథలో కొత్త అధ్యాయం ఆరంభమవుతుంది — రాక్షసయుద్ధాలకు ముగింపు, వానరస్నేహానికి ఉపక్రమం. ఈ మధ్యలో శబరి ఉపాఖ్యానం ప్రవేశిస్తుంది, అది భక్తి మహిమను ప్రకటిస్తుంది. ‘తౌ కబంధేన తం మార్గం పంపాయా దర్శితం వనే’ (కబంధుడు వనంలో చూపిన పంపామార్గాన్ని) అనే మొదటి పాదంతోనే మునుపటి సర్గతో సంధి ఏర్పడుతుంది.
వారిని చూడగానే సిద్ధురాలైన ఆ తాపసి లేచి చేతులు జోడించింది, ధీమంతుడైన రాముని, లక్ష్మణుని పాదాలను పట్టుకుంది. తరువాత ఆమె పాద్యం, ఆచమనీయం, సమస్త అతిథిసత్కారద్రవ్యాలను యథావిధిగా ఇచ్చింది. ఆ తరువాత రాముడు ధర్మంలో నిలిచిన ఆ శ్రమణితో అన్నాడు — ‘నీ విఘ్నాలు జయించబడ్డాయా? నీ తపస్సు వర్ధిల్లుతోందా? తపోధనా, నీ కోపమూ ఆహారమూ నియమంలో ఉన్నాయా? నీ నియమాలు నెరవేరుతున్నాయా? నీ మనస్సుకు సుఖంగా ఉందా? మధురంగా మాట్లాడేదానా, నీ గురుశుశ్రూష ఫలించిందా?’ అని. ఈ ప్రశ్నలు తపస్వినికి తగినవే — విఘ్నజయం, తపోవృద్ధి, కోపాహారనియమం, వ్రతపాలనం, మనస్సుఖం, గురుసేవ అనే ఆరూ తపస్విని సంపదలు. ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రకాశిస్తుంది — అతడు జాతిని అడగడు, కేవలం తపఃకుశలాన్ని అడుగుతాడు. పాదాలు పట్టుకోవడం శబరి వినయానికి లక్షణం; ఆమె లక్ష్మణుని పాదాలను కూడా పట్టుకుందని కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతాడు. ‘యథావిధి’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో అతిథిసత్కారంలో శాస్త్రోక్తమైన క్రమం సూచించబడుతుంది — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనీయం. రాముడు మాత్రం మొదట ఆమె తపఃక్షేమాన్నే అడుగుతాడు, మరేదీ కాదు.
రాముడు ఇలా అడగగా సిద్ధురాలూ, సిద్ధులచేత సమ్మానించబడినదీ, వృద్ధురాలూ అయిన శబరి ఎదుట నిలిచి రామునితో చెప్పింది — ‘ఈ రోజు నీ దర్శనంతోనే నాకు తపఃసిద్ధి లభించింది. ఈ రోజు నా జన్మ సఫలమైంది, నా గురువులు చక్కగా పూజించబడ్డారు. ఈ రోజు నేను చేసిన తపస్సు ఫలించింది, నాకు స్వర్గం కూడా లభిస్తుంది, ఎందుకంటే పురుషశ్రేష్ఠా, దేవశ్రేష్ఠుడవైన నువ్వు పూజించబడితే సమస్తమూ పూజించబడినట్లే. సౌమ్యుడా, గౌరవం ఇచ్చేవాడా, నీ సౌమ్యమైన చూపుతో నేను పవిత్రురాలనయ్యాను; శత్రుదమనా, నీ ప్రసాదంవల్లనే నేను అక్షయలోకాలకు వెళతాను.’ ఈ సమాధానంలో శబరి భక్తి సారం ప్రకాశిస్తుంది — ఆమె వరం అడగదు, ఫలమూ అడగదు; కేవలం దర్శనమే ఆమె సాధన అంతటికీ ఫలం. ‘దేవవరే’ (దేవశ్రేష్ఠుడవైన నీలో) అనే పదంతో ఆమె రాముని పరమేశ్వరత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది వాల్మీకిలో అక్కడక్కడ మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ‘సిద్ధా సిద్ధసమ్మతా’ (సిద్ధురాలు, సిద్ధులచేత సమ్మానించబడినది) అనే పదాలతో ఆమె స్వయంగా సిద్ధురాలే కాదు, సిద్ధులచేత కూడా గౌరవించబడినదని తెలుస్తుంది.
తరువాత ఆమె పూర్వవృత్తాంతం చెబుతుంది — ‘నువ్వు చిత్రకూటానికి చేరినప్పుడు, నేను నిత్యం సేవించిన గురువులు సాటిలేని కాంతి గల విమానాలలో ఇక్కడి నుండి స్వర్గానికి అధిరోహించారు. వెళ్ళే సమయంలో ధర్మజ్ఞులూ మహాభాగులూ అయిన ఆ మహర్షులు నాతో అన్నారు — రాముడు నీ ఈ మిక్కిలి పుణ్యమైన ఆశ్రమానికి వస్తాడు. సౌమిత్రితో కూడిన ఆ అతిథిని నువ్వు స్వీకరించాలి; అతణ్ణి చూసి నువ్వు అక్షయమైన శ్రేష్ఠలోకాలకు వెళతావు అని. పురుషశ్రేష్ఠా, అప్పుడు ఆ మహాభాగులు నాతో ఇలా అన్నారు. అందుచేత పురుషవ్యాఘ్రా, నీ కోసం నేను పంపాతీరంలో పుట్టిన రకరకాల అడవి పండ్లనూ దుంపలనూ సేకరించాను.’ ఈ విధంగా శబరి దీర్ఘమైన ఎదురుచూపుకు గురువుల మాటే మూలమని స్పష్టమవుతుంది. మహర్షుల భవిష్యజ్ఞానమూ, శబరి శ్రద్ధా, రాముని రాకా — మూడూ ఇక్కడ ఒకచోట కలుస్తాయి. చిత్రకూటప్రవేశపు కాలనిర్దేశం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — అయోధ్యాకాండలోని ఆ ప్రసంగమే ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది, దానితో కథలోని కాలక్రమం దృఢపడుతుంది. ‘అతులప్రభైః విమానైః’ (సాటిలేని కాంతి గల విమానాలలో) అనే పదంతో మునుల దివ్యగతి వర్ణించబడుతుంది. ‘సుపుణ్యమిమమాశ్రమమ్’ (మిక్కిలి పుణ్యమైన ఈ ఆశ్రమం) అనే మహర్షుల మాట శబరి ఆశ్రమపు మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది. అడవి ఆహారాన్ని సేకరించడం ప్రస్తావించడం ఆమె దీర్ఘకాల ప్రతీక్షనూ శ్రద్ధనూ సూచిస్తుంది — అతిథి ఎప్పుడు వస్తాడో తెలియకపోయినా ఆమె ప్రతిరోజూ సామగ్రిని సేకరిస్తూ ఉండేది.
శబరి ఇలా చెప్పగా ధర్మాత్ముడైన ఆ రాఘవుడు, విజ్ఞానానికి ఎప్పుడూ బయట ఉంచబడని ఆ శబరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ మహాత్ముల ప్రభావాన్ని నేను దనువు నుండి యథార్థంగా విన్నాను; నువ్వు అంగీకరిస్తే దానిని ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటున్నాను.’ రాముని నోటి నుండి వెలువడిన ఈ మాట విని శబరి వారిద్దరికీ ఆ మహావనాన్ని చూపించింది — ‘చూడు, దట్టమైన మేఘాల వంటి, మృగపక్షులతో నిండిన ఈ వనం; రఘునందనా, ఇదే మతంగవనమని ప్రసిద్ధమైనది. మహాకాంతిమంతుడా, ఇక్కడే శుద్ధాత్ములైన నా గురువులు ఉండేవారు; వారు మంత్రాలతో పూజించబడిన ఆ స్థానంలో మంత్రపూర్వకంగా హోమం చేశారు. ఇది పడమటి దిక్కున ఉన్న వేదిక, ఇక్కడే చక్కగా సత్కరించబడిన నా గురువులు శ్రమతో వణుకుతున్న చేతులతో పుష్పోపహారాలు సమర్పిస్తూ ఉండేవారు.’ ‘విజ్ఞానే అబహిష్కృతామ్’ (విజ్ఞానానికి బయట ఉంచబడనిది) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — జాతిచేత బహిష్కరించబడినా ఆమె జ్ఞానంలో బహిష్కరించబడలేదని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు. ‘దనోః సకాశాత్’ (దనువు నుండి) అనే పదంతో కబంధుని పూర్వనామం ‘దనువు’ స్మరించబడుతుంది — అతని ద్వారానే రాముడు మతంగాశ్రమపు ప్రభావాన్ని విన్నాడు. ఇప్పుడు అతడు విన్నదానిని ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటున్నాడు, అదీ శిష్టాచారంతో — ‘యది మన్యసే’ (నువ్వు అంగీకరిస్తే) అని. ‘మంత్రవన్మంత్రపూజితమ్’ (మంత్రపూర్వకంగా, మంత్రాలతో పూజించబడినది) అనేది పునరుక్తిలా కనిపించినా, ఈ పదావళి మంత్రాల రెండు విధాల ప్రయోగాన్ని సూచిస్తుంది — విధిలోనూ పూజలోనూ.
‘రఘూత్తమా, వారి తపఃప్రభావంవల్ల ఈ రోజు కూడా చూడు — ఈ వేదిక సాటిలేని కాంతితో, శోభతో అన్ని దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ నిలిచి ఉంది. ఉపవాసశ్రమతో అలసిపోయి వెళ్ళలేనివారైన వారికి తీర్థయాత్ర సాధ్యం కానప్పుడు, వారు తలచుకోగానే వచ్చి ఇక్కడ కలిసిన ఏడు సముద్రాలను చూడు. స్నానం చేసిన తరువాత వారు ఇక్కడ చెట్లపై ఆరవేసిన నారచీరలు ఈ రోజు కూడా ఈ ప్రదేశంలో ఆరిపోవడం లేదు, రఘునందనా. దేవకార్యాలు చేస్తూ వారు అల్లిన ఈ మాలలు కలువపూలతో పాటు ఇప్పటికీ వాడిపోవడం లేదు.’ ఈ విధంగా నాలుగు ఆశ్చర్యాలు ఒకచోట చూపించబడ్డాయి — కాంతిమంతమైన వేదిక, తలచుకోగానే వచ్చిన ఏడు సముద్రాలు, ఆరని నారచీరలు, వాడని మాలలు. అన్నిటికీ కారణం ఒక్కటే — మునుల తపఃప్రభావం. మునుపటి సర్గలో కబంధుడు చెప్పిన మాలల మాహాత్మ్యాన్నే ఇక్కడ శబరి స్థలాన్ని చూపించడం ద్వారా దృఢపరుస్తుంది. ‘శ్రమాదుద్వేపిభిః కరైః’ (శ్రమతో వణుకుతున్న చేతులతో) అనే పదాలతో వృద్ధులైన మునుల వణుకుతున్న చేతులు చిత్రించబడ్డాయి, దానితో వారి తపస్సు కఠోరత ధ్వనిస్తుంది.
‘ఈ వనమంతా నువ్వు చూశావు, వినవలసినది విన్నావు. అందుచేత నీ అనుమతితో ఈ కళేబరాన్ని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాను. ఈ ఆశ్రమం ఏ మునులదో, నేను ఎవరికి పరిచారిణిగా ఉన్నానో, శుద్ధాత్ములైన ఆ మునుల సమీపానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను’ అని ఆమె ప్రార్థిస్తుంది. ధర్మిష్ఠమైన ఆ మాట విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు, ‘ఆశ్చర్యం’ అని అన్నాడు. తరువాత రాముడు కఠోరవ్రతాన్ని పాటించిన ఆ శబరితో అన్నాడు — ‘భద్రా, నువ్వు నన్ను అర్చించావు; నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు సుఖంగా వెళ్ళు.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో నిషేధం లేదు, ఆలస్యమూ లేదు — భక్తురాలి కోరిక ఆ క్షణంలోనే అనుమతించబడుతుంది. ‘ఆశ్చర్యమ్’ అనే రాముని ఉద్గారం రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — తపఃప్రభావం గురించిన విస్మయం, శబరి నిష్ఠకు ప్రశంస. ‘కలేవరమ్’ (కళేబరం) అనే పదంతో దేహం కేవలం ఒక ఆవరణ మాత్రమే అనే భావం సూచించబడుతుంది. ‘శుద్ధాత్ముల సమీపానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను’ అనే ఆమె ప్రార్థన సేవకురాలి స్వాభావికమైన కోరిక — మరణాన్ని కూడా ఆమె గురుసాన్నిధ్యాన్ని పొందడంగా భావిస్తుంది.
ఇలా అనబడిన, జటలు ధరించిన, నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ వస్త్రాలుగా గల ఆమె రాముని అనుమతి పొంది, అగ్నిలో తనను తాను ఆహుతి చేసుకొని, మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ స్వర్గానికే వెళ్ళింది. అప్పుడు ఆమె దివ్యాభరణాలతో, దివ్యమాలలతో, దివ్యమైన లేపనాలతో, దివ్యవస్త్రాలతో, చూడముచ్చటగా, మెరుపుతీగలా ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ఉంది. పుణ్యాత్ములైన ఆ మహర్షులు ఎక్కడ విహరిస్తున్నారో, ఆ పుణ్యమైన స్థానానికి శబరి ఆత్మసమాధితో వెళ్ళింది. ఈ విధంగా శబరి ఉపాఖ్యానం ముగుస్తుంది. కవి ఇక్కడ భక్తి మహిమను చూపిస్తాడు — జాతిచేత తక్కువదీ, వయస్సుచేత వృద్ధురాలూ, అడవిలో ఒంటరిదీ అయిన ఆ తపస్విని గురువుల మాటను శ్రద్ధతో ధరించి దీర్ఘకాలం ఎదురుచూస్తుంది, చివరకు రామదర్శనంతోనే పరమగతిని పొందుతుంది. ‘ఆత్మసమాధినా’ (ఆత్మసమాధితో) అనే పదంతో యోగబలంతో దేహత్యాగం సూచించబడుతుంది, కేవలం అగ్నిప్రవేశం కాదు. ఇక్కడ అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, యోగుల ఇచ్ఛామరణం అనే శాస్త్రసమ్మతమైన గతి. ‘జ్వలత్పావకసంకాశా’ (మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ) అనే ఉపమతో అగ్నియే ఆమె తేజస్సుకు ప్రతిబింబంలా అవుతుంది. ‘విద్యుత్సౌదామనీ యథా’ (మెరుపుతీగలా) అనే ఉపమ క్షణికమైనదైనా అతి తీవ్రమైన ప్రభను సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥