॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 73వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

కబంధుడు పంపామార్గాన్ని ఉపదేశించడం

పడమటి దిక్కున శుభమైన మార్గం, పంపాసరోవర వర్ణన, శబరి గురించీ మతంగాశ్రమం గురించీ చెప్పడం, ఋష్యమూకంపై సుగ్రీవుని నివాసం, కబంధుడు దివ్యరూపంతో వెళ్ళిపోవడం

మునుపటి సర్గలో కబంధుడు తన పూర్వకథను నివేదించి సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయమని ఉపదేశించాడు. ఈ సర్గలో అతడు సీతాన్వేషణ మార్గాన్నే విస్తారంగా చూపిస్తాడు. సీతను పొందడానికి ఉపాయాన్ని చూపిన తరువాత, అర్థం తెలిసిన అతడు మళ్ళీ అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు — ‘రామా, ఈ పూచిన మనోహరమైన చెట్లు పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించి ఎక్కడ ప్రకాశిస్తున్నాయో, అదే శుభమైన మార్గం.’ ఆ తరువాత అతడు దారిలోని చెట్లను పేరుపేరునా లెక్కిస్తాడు — నేరేడు, ప్రియాలం, పనస, మర్రి, ప్లక్షం, తిందుకం, రావి, కర్ణికారం, మామిడి, ఇతర వృక్షాలు; తరువాత ధన్వనం, నాగవృక్షం, తిలకం, నక్తమాలం, నీలాశోకం, కదంబం, పూచిన గన్నేరు; తరువాత అగ్నిముఖ్యం, అశోకం, సురక్తం, పారిభద్రకం. ‘ఆ చెట్లను ఎక్కి, లేదా బలంతో వాటిని నేలకు వంచి, అమృతం వంటి పండ్లను తిని మీరిద్దరూ ముందుకు వెళతారు’ అని అతడు ఉపదేశిస్తాడు. ఆ వనాన్ని దాటి పూచిన చెట్లు గల మరొక వనాన్ని చేరాలని కూడా నిర్దేశిస్తాడు. ఇక్కడ కవి మార్గవర్ణనతోనే ఆశ్వాసనం చేస్తాడు. శోకార్తులైన సోదరుల ఎదుట పండ్లతో పూలతో నిండిన సుఖకరమైన దారి పరచబడుతుంది, దానివల్ల దూరం వెళ్ళవలసి వచ్చినా అది క్లేశకరం కాదు. చెట్ల పేర్లను లెక్కించడం కూడా ప్రయోజనకరమే — అవే దారి గుర్తులు, వాటివల్ల బాటసారులు దారి తప్పరు. ‘శివః పంథాః’ (శుభమైన మార్గం) అనే పదంతో కబంధుడు కేవలం దిక్కును నిర్దేశించడం లేదు, క్షేమాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — ఈ మార్గం దుర్గమమైనది కాదు, భయంకరమైనదీ కాదు. మునుపు జనస్థానంలో, దండకారణ్యంలో ఉన్న భయం ఇక్కడి నుండి ఉండదని ధ్వని. పడమటి దిక్కే నిర్దేశించబడింది, ఎందుకంటే రావణుని లంక దక్షిణదిక్కులో ఉన్నా, మొదట వెదకవలసినది సహాయకుణ్ణి, శత్రువును కాదు — ఇదే నీతి.

ఆ రెండవ వనాన్ని కబంధుడు నందనవనానికి ప్రతిరూపంగా, ఉత్తరకురుదేశం వలె వర్ణిస్తాడు. అక్కడి చెట్లు అన్ని కాలాలలోనూ పండ్లు ఇచ్చేవి, తేనె స్రవించేవి; చైత్రరథవనంలో వలె అక్కడ అన్ని ఋతువులూ ఏకకాలంలో నివసిస్తాయి; పండ్ల బరువుకు వంగిన, పెద్ద కొమ్మలు గల చెట్లు మేఘాల వలె పర్వతాల వలె అన్నివైపులా శోభిస్తాయి. ‘వాటిని ఎక్కి, లేదా సులభంగా నేలకు వంచి, లక్ష్మణుడు నీకు అమృతం వంటి పండ్లను అందిస్తాడు’ అని అతడు అంటాడు. ఈ విధంగా శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలపై సంచరిస్తూ, పర్వతం నుండి పర్వతానికి, వనం నుండి వనానికి వెళుతూ మీరిద్దరూ పంపా అనే పుష్కరిణిని చేరుతారు అని కబంధుడు ప్రయాణపు లక్ష్యాన్ని సూచిస్తాడు. ఆ పుష్కరిణి గులకరాళ్ళు లేనిదీ, జారిపడే చోటు లేనిదీ, సమమైన రేవులు గలదీ, నాచు లేనిదీ — దాని నీటిలో గులకరాళ్ళు లేవు, తీరం ఎగుడుదిగుడుగా లేదు, ఎక్కడా ఒక్కసారిగా లోతు రాదు, నాచు కూడా లేదు. ఈ నాలుగు విశేషణాలతో కవి ఆ సరోవరపు నిర్మలత్వాన్నీ, సుఖంగా దిగగలిగే సౌలభ్యాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తాడు. ఇక్కడ వనవర్ణన నుండి సరోవరవర్ణనకు సంక్రమణ జరుగుతుంది, ఎందుకంటే ఇక ముందు సర్గ అంతా దాదాపు పంపా వైభవాన్నే వర్ణిస్తుంది. ‘చంక్రమంతౌ’ (సంచరిస్తూ) అనే ద్వివచనం ప్రయాణపు దైర్ఘ్యాన్నీ, మెల్లగా నడవడాన్నీ సూచిస్తుంది. రామలక్ష్మణులు త్వరపడి పరుగెత్తరు, వనశోభను చూస్తూ క్రమంగా వెళతారు — ఇది కబంధుని దర్శనం. ఇక్కడ వనవర్ణనకు మరొక ప్రయోజనం కూడా ఉంది — శోకంతో అలసిన రాముని మనస్సుకు ప్రకృతిసౌందర్యంతో కొంత ఊరట కలిగించాలని.

ఇక్కడి నుండి పంపా వర్ణన విస్తరిస్తుంది. దాని ఇసుక చక్కగా ఏర్పడినది, నీరు కమలాలతో కలువలతో శోభిస్తోంది. అక్కడ హంసలూ, ప్లవాలూ, క్రౌంచాలూ, కురరాలూ మధురస్వరాలతో కూస్తూ పంపాజలాన్నే తమ సంచారక్షేత్రంగా చేసుకుంటాయి. అవి వధ అంటే ఏమిటో తెలియనివి కాబట్టి మనుష్యులను చూసినా బెదరవు — దీనితో ఆ ప్రదేశపు అహింసాత్మకతా నిర్భయత్వమూ చూపించబడతాయి. నెయ్యి ముద్దల వంటి బలిసిన ఆ పక్షులను మీరిద్దరూ తింటారు అని కబంధుడు అంటాడు. రోహితాలనూ, వక్రతుండాలనూ, నలమీనాలనూ బాణాలతో చంపి, నీపై భక్తితో కూడిన లక్ష్మణుడు పొలుసులూ రెక్కలూ తీసిన, ఇనుప కడ్డీపై కాల్చిన, బక్కగా లేని, ముళ్ళు లేని శ్రేష్ఠమైన చేపలను నీకు అందిస్తాడు. పంపా పూలరాశుల మధ్య నువ్వు వాటిని తృప్తిగా తింటుండగా, అతడు నీ కోసం పద్మగంధం గలదీ, శుభమైనదీ, సుఖంగా చల్లగా ఉన్నదీ, రోగం కలిగించనిదీ, వెండిలా స్ఫటికంలా ఉన్నదీ, కలుషం కానిదీ అయిన నీటిని తీసి తామరాకుతో తాగిస్తాడు. ఇక్కడ ముఖ్యంగా లక్ష్మణుని భ్రాతృసేవయే వర్ణించబడుతుంది — అడవిలో కూడా రాముని కోసం సుఖాన్నంతా అతడే సమకూరుస్తాడని కబంధుని ఆశయం. చేపలు తినడం ప్రస్తావించడం వనవాసులైన క్షత్రియుల ఆచారాన్ని అనుసరిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని చూపిస్తుంది. ‘నిస్త్వక్పక్షాన్ అయస్తప్తాన్’ (పొలుసులూ రెక్కలూ తీసిన, ఇనుప కడ్డీపై కాల్చిన) అనే పదాలతో చేపలను సిద్ధం చేసే విధానం వర్ణించబడుతుంది — చర్మమూ రెక్కలూ తొలగించబడి, ఇనుముపై కాల్చబడి, బక్కగా లేనివి, ముళ్ళు మిగలనివి. ఇంత విస్తారంగా చెప్పడం కబంధుని వాత్సల్యాన్నే సూచిస్తుంది. నీటి వర్ణనలో ‘శివమ్ అనామయమ్’ (శుభమైనదీ రోగం కలిగించనిదీ) అనే పదాలలో ఆరోగ్యకరత్వమూ, ‘సుఖశీతమ్’ (సుఖంగా చల్లగా ఉన్నది) అనే పదంలో స్పర్శసుఖమూ చెప్పబడతాయి. తామరాకుతో తాగడం వనవాసుల ఆచారం. పక్షుల పేర్లు కూడా గమనించదగినవి — హంస, ప్లవం (కారండవం), క్రౌంచం, కురరం అనే నాలుగు జలపక్షులు ఇక్కడ నిర్దేశించబడ్డాయి. వాటికి ‘వల్గుస్వరాః’ (మధురస్వరాలు గలవి) అనే విశేషణంతో మధురమైన స్వరం సూచించబడుతుంది. ఈ విధంగా శబ్దం, రూపం, రసం, స్పర్శ అనే నాలుగు ఇంద్రియసుఖాలూ పంపాతీరంలో సులభంగా లభిస్తాయని కవి క్రమంగా చూపిస్తాడు.

సాయంకాలం సంచరిస్తూ లక్ష్మణుడు రామునికి కొండగుహలలో పడుకునే, వనంలో సంచరించే బలిసిన వానరులను చూపిస్తాడు; అవి నీటి కోసం దగ్గరికి వచ్చి ఎద్దుల వలె రంకెలు వేస్తాయి, బలిసి పచ్చని వన్నెతో కనిపిస్తాయి. సాయంకాలమే కొమ్మలతో, పూలమాలలు ధరించినట్లున్న చెట్లనూ, పంపా శుభజలాన్నీ చూసి రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు అని కబంధుడు ఆశ్వాసన ఇస్తాడు. అక్కడ పూలతో నిండిన తిలకాలూ నక్తమాలాలూ శోభిస్తాయి, నీటిలో కలువలూ తామరలూ వికసించి ఉంటాయి. ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే — ఆ మాలలను అక్కడ ధరించేవాడు ఏ మనిషీ లేడు, అయినా అవి వాడిపోవు, రాలిపోవు. ఈ అలౌకికమైన విశేషమే శ్రోతకు కుతూహలం కలిగిస్తుంది, అందుచేత దాని కారణం చెప్పడానికి కబంధుడు ఒక పురాతన కథను ఆరంభిస్తాడు — పూర్వం అక్కడ మతంగముని శిష్యులైన, ఏకాగ్రచిత్తులైన ఋషులు ఉండేవారని. ఈ విధంగా సర్గ మధ్యలో తీర్థమాహాత్మ్యం వంటి ఒక ఉపాఖ్యానం ప్రవేశిస్తుంది, దానితో పంపా పవిత్రత కూడా ప్రతిష్ఠించబడుతుంది. ఇక్కడ వానరుల వర్ణన యాదృచ్ఛికం కాదు — ముందు సుగ్రీవుని స్నేహం జరగబోతోంది, అందుచేత కవి ముందుగానే వానరజాతిని చూపిస్తాడు. ‘ఎద్దుల వలె రంకెలు వేస్తాయి’ అనే ఉపమతో వాటి బలమూ గాంభీర్యమూ సూచించబడతాయి. ‘శుభజలాన్ని చూసి శోకాన్ని విడిచిపెడతావు’ అనే మాట సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే తాత్పర్యమే — ప్రకృతిదర్శనంతో శోకం ఉపశమిస్తుంది.

గురువు కోసం అడవి పండ్లూ దుంపలూ తెస్తూ బరువుతో తపించిపోయిన ఆ మతంగశిష్యుల శరీరాల నుండి ఏ చెమటబిందువులు వెంటనే నేలపై రాలాయో, అవే ఆ మునుల తపస్సువల్ల అప్పుడు పూలమాలలుగా మారాయి. చెమటబిందువుల నుండి పుట్టినవి కాబట్టి అవి నశించవు — అందుచేతనే అవి వాడవు, రాలవు. ఈ విధంగా తపస్సు ప్రభావం పూలలో కూడా స్థిరంగా నిలుస్తుందని కవి చూపిస్తాడు. ఆ ఋషులు వెళ్ళిపోయారు, కాని వారికి సేవ చేసిన శ్రమణి, శబరి అనే చిరంజీవిని ఇప్పటికీ అక్కడ కనిపిస్తుంది. ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచిన ఆమె సర్వభూతాలూ నమస్కరించే, దేవతల వంటి రాముణ్ణి చూసి స్వర్గలోకానికి వెళుతుంది అని కబంధుడు సూచిస్తాడు — శబరి దీర్ఘమైన ఎదురుచూపు రామదర్శనం కోసమేనని భావం, అది తరువాతి సర్గలో ప్రత్యక్షమవుతుంది. తరువాత పంపా పడమటి తీరాన్ని ఆశ్రయించి రాముడు సాటిలేని, రహస్యమైన ఆశ్రమస్థానాన్ని చూస్తాడు. మతంగముని విధానంవల్లనే ఏనుగులు ఆ ఆశ్రమాన్నీ ఆ వనాన్నీ ఆక్రమించలేవు — తపశ్శక్తి చేసే రక్షణ అని ఇక్కడ కూడా అదే తాత్పర్యం. ఇక్కడ మూడు చమత్కారాలు ఒకచోట కలుస్తాయి — వాడని పూలు, చిరంజీవిని అయిన శబరి, ఏనుగులు ఆక్రమించలేని ఆశ్రమం. మూడింటికీ కారణం ఒక్కటే — మతంగముని, ఆయన శిష్యుల తపఃప్రభావం. ఈ విధంగా కవి పంపాతీరాన్ని కేవలం రమణీయమైనదిగా కాక పుణ్యక్షేత్రంగా స్థాపిస్తాడు. దానితో రాముడు అక్కడికి రావడం యాదృచ్ఛికం కాదు, విధినిర్దిష్టమని ధ్వనిస్తుంది. ‘శ్రమణీ’ అనే పదం తపస్వినిని సూచిస్తుంది; ‘శబరీ’ అనేది ఆమె జాతినామమే పేరుగా మారింది.

ఆ వనం లోకంలో మతంగవనం అనే పేరుతోనే ప్రసిద్ధమైనది. నందనవనం వంటిదీ, దేవారణ్యం వంటిదీ, నానావిధ పక్షులతో నిండినదీ అయిన ఆ వనంలో రాముడు ఊరట పొంది ఆనందిస్తాడు అని కబంధుడు అంటాడు. పంపాకు ఎదురుగా పూచిన చెట్లు గల ఋష్యమూకమనే పర్వతం ఉంది; అది ఎక్కడానికి మిక్కిలి కష్టమైనది, ఏనుగుపిల్లలచేత రక్షించబడేది, ఉదారమైనది, పూర్వకాలంలో బ్రహ్మయే దానిని నిర్మించాడు. ఆ పర్వతశిఖరంపై పడుకున్న మనిషి కలలో ఏ సంపదను పొందుతాడో, మేల్కొన్న తరువాత కూడా దానిని పొందుతాడు — ఇది ఆ పర్వతపు దివ్యమైన విశేషం, ఇదే ముందు సుగ్రీవుడు అక్కడ నివసించడాన్ని సార్థకం చేస్తుంది. కాని విషమమైన ఆచారం గల పాపకర్ముడు దానిని ఎక్కితే, అతడు నిద్రపోతుండగా రాక్షసులు అతణ్ణి పట్టుకొని అక్కడే కొడతారు. ఈ విధంగా ఆ పర్వతం సత్పురుషులకు వరాలిచ్చేదిగా, దుష్టులకు దండన విధించేదిగా రెండు విధాలుగా వర్ణించబడుతుంది. దీనితో కబంధుడు పరోక్షంగా రాముణ్ణి ఆశ్వాసపరుస్తాడు — ధర్మిష్ఠునికి అక్కడ భయం లేదు, పైగా కోరిన సిద్ధియే అక్కడ ఎదురుచూస్తోందని. కలలో పొందిన సంపద మేల్కొన్నాక కూడా లభిస్తుందనే మాట లోకోత్తరమైనది. దాని తాత్పర్యం ఇది — అక్కడ విశ్వాసంతో పడుకున్నవాని మనోరథం సత్యమవుతుంది. అటువంటి పర్వతాన్నే వాలి భయంతో వణికిపోయిన సుగ్రీవుడు శరణుగా ఆశ్రయించాడు, ఎందుకంటే పాపకర్ముడు అక్కడ ఎక్కలేడు — ఈ కారణం కిష్కింధాకాండలో విస్తారంగా వివరించబడుతుంది. ‘ఉదారః’ (ఉదారమైనది) అనే విశేషణం కోరిన ఫలాన్ని ఇచ్చే స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆ పర్వతంపై, పంపాలో క్రీడిస్తున్న, మతంగాశ్రమంలో నివసించే ఏనుగుపిల్లల గొప్ప ఘీంకారం వినిపిస్తుంది. రక్తధారల వంటి మదధారలతో తడిసిన మహాగజాలు గుంపుగా కలిసి, మళ్ళీ విడివిడిగా చెదిరిపోయి, మేఘవర్ణంతో, వేగంతో సంచరిస్తాయి. అవి అక్కడ నిర్మలమైనదీ, అందమైనదీ, శోభనమైనదీ, అత్యంత సుఖకరమైన స్పర్శ గలదీ, అన్ని పరిమళాలతో కూడినదీ అయిన నీటిని తాగి, తృప్తి చెంది మళ్ళీ వనాలలోకి చొచ్చుకుపోతాయి. ఎలుగుబంట్లనూ, చిరుతలనూ, నీలకోమలమైన కాంతి గల మృగాలనూ, వేగంగా దూరమయ్యే, జయించలేని రురుమృగాలనూ చూసి రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు అని మళ్ళీ ఆశ్వాసన చెప్పబడుతుంది. ఆ పర్వతంలో ఒక పెద్ద గుహ శోభిస్తోంది, దాని ద్వారం రాతితో మూయబడి ఉంది, దానిలోకి ప్రవేశించడం కష్టం. ఆ గుహ తూర్పు ద్వారం దగ్గర ఎన్నో దుంపలూ పండ్లూ గలదీ, రమణీయమైనదీ, నానావిధ వృక్షాలతో నిండినదీ, చల్లని నీరు గలదీ అయిన పెద్ద మడుగు ఉంది. ఆ గుహలోనే ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి నివసిస్తాడు, అప్పుడప్పుడు ఆ పర్వతశిఖరంపై ఉంటాడు. ఈ విధంగా కబంధుడు మార్గపు అంతాన్నీ, అక్కడి వ్యక్తినీ ఏకకాలంలో నిర్దేశిస్తాడు — వెళ్ళవలసిన స్థానమూ, అక్కడ ఉన్న సహాయకుడూ రెండూ రామునికి స్పష్టమవుతాయి. ఏనుగుల వర్ణనలో ‘మేఘవర్ణాః తరస్వినః’ (మేఘవర్ణం గలవి, వేగం గలవి) అనే రెండు పదాలతో వర్ణమూ వేగమూ రెండూ చెప్పబడతాయి. ‘సంహత్య’ (కలిసి) తరువాత ‘పృథక్కీర్ణాః’ (విడివిడిగా చెదిరి) అనే క్రమంలో గుంపు కలవడమూ విడిపోవడమూ చిత్రించబడ్డాయి. గుహ వర్ణనలో ‘శిలాపిధానా’ (రాతితో మూయబడినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — అదే సుగ్రీవుని సురక్షితమైన నివాసస్థానం. తూర్పు ద్వారం దగ్గర ఉన్న చల్లని నీటి మడుగు అతని జీవనయాత్రకు సాధనం. ఈ విధంగా అంతా ముందుగానే వర్ణించబడడంతో రాముడు ముందు దానిని స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా చూస్తాడు. ‘రురూన్ అపేతాన్ అజయాన్’ అనే పదాలతో మృగాల శీఘ్రగమనమూ అపరాజేయతా చెప్పబడతాయి. ఈ ప్రాణులన్నీ నిర్భయంగా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే ఆ క్షేత్రం మతంగముని ప్రభావంతో రక్షించబడుతోంది.

ఈ విధంగా ఆ రామలక్ష్మణులకు ఉపదేశించి కబంధుడు మాల ధరించి, సూర్యుని వంటి వర్ణంతో, వీర్యవంతుడై ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు — శాపవిముక్తుడైన అతని దివ్యరూపం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తోంది. ఆకాశంలో ఉన్న ఆ మహాభాగుణ్ణి చూసి, బయలుదేరిన రామలక్ష్మణులు దగ్గరగా నిలిచి ‘నువ్వు వెళ్ళు’ అని అన్నారు. అతడు కూడా ‘కార్యసిద్ధి కోసం వెళ్ళండి’ అని వారితో అన్నాడు. మిక్కిలి ప్రీతులైన వారి అనుమతి తీసుకొని కబంధుడు అప్పుడు బయలుదేరాడు. తన పూర్వరూపాన్ని పొంది, శోభతో ఆవరించబడి, దేహమంతా ప్రకాశిస్తూ, ఆకాశంలోనే ఉండి రాముణ్ణి చూస్తూ, మార్గాన్ని చూపిస్తూ, ‘స్నేహం చేసుకో’ అని మళ్ళీ అన్నాడు. ఈ మాటతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. సుగ్రీవునితో స్నేహమే సీతను పొందడానికి మూలం అనేది కబంధుని చివరి ఉపదేశం, ఆ ఉపదేశమే ముందు కిష్కింధాకాండ కథ అంతటినీ నియమిస్తుంది. శాపవిముక్తుడైన ఉపకారి మాట విని సోదరులిద్దరూ పడమటి దిక్కుగా బయలుదేరారని తరువాతి సర్గ చూపిస్తుంది. ‘స్రగ్వీ భాస్కరవర్ణాభః’ (మాల ధరించినవాడు, సూర్యుని వంటి వర్ణం గలవాడు) అనే విశేషణాలతో శాపానికి ముందున్న గంధర్వరూపం జ్ఞప్తికి వస్తుంది. మునుపు వికృతుడూ భీషణుడూ అయినవాడు ఇప్పుడు దివ్యుడూ ప్రకాశమానుడూ — ఇదే దహనసంస్కారపు ఫలం. ఈ సర్గ విశేషం ఇది — మాటలన్నీ కబంధునివే, రాముడు కేవలం శ్రోత. ఉపకారి మాటే ఇక్కడ కథను నడిపిస్తుంది. కబంధుని నిష్క్రమణతో అరణ్యకాండలోని రాక్షసపర్వం దాదాపు ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి