సర్గ
కబంధుని దహనం, దివ్యరూపంతో సుగ్రీవస్నేహోపదేశం
పర్వతపు గుంటలోని చితిపై కబంధుని దహనం, దివ్యరూపంతో లేవడం, హంసలు పూన్చిన విమానంలో నిలిచి ఉపదేశం, షాడ్గుణ్యనీతి, సుగ్రీవుని పరిచయం, అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం, సీతాన్వేషణ గురించి ఆశ్వాసనం
మునుపటి సర్గ చివరలో కబంధుడు దహనం కోసం ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఇలా చెప్పగా ఆ నరేశ్వరులైన వీరులిద్దరూ ఒక పర్వతపు గుంటను చేరి అక్కడ అగ్నిని రగిలించారు — పర్వతపు గర్తంలో చితిని పేర్చి నిప్పు పెట్టారు. లక్ష్మణుడు మండుతున్న పెద్ద కాగడాలతో చితిని అన్నివైపులా వెలిగించాడు, అది అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లింది. కబంధుని ఆ పెద్ద శరీరం నెయ్యి ముద్దలా ఉంది; కొవ్వుతో ఉడుకుతున్న అతని శరీరాన్ని అగ్ని మెల్ల మెల్లగా దహించింది. తరువాత ఆ మహాబలుడు చితిని వెంటనే దులిపివేసి పొగ లేని అగ్నిలా లేచాడు; ధూళి లేని నిర్మలమైన రెండు వస్త్రాలనూ దివ్యమాలనూ ధరించి అతడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ప్రకాశిస్తూ, మచ్చలేని వస్త్రాలు ధరించి అతడు చితి నుండి వేగంగా పైకి ఎగిరాడు; మిక్కిలి సంతోషంతో, ప్రతి అవయవంపైనా ఆభరణాలతో ఉన్నాడు. హంసలు పూన్చిన, ప్రకాశిస్తున్న, కీర్తిని కలిగించే విమానంలో నిలిచి, మహాతేజస్వి అయిన అతడు తన కాంతితో పది దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ అంతరిక్షంలో నిలిచాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ముని చెప్పినట్లే శాపవిముక్తి అగ్నితోనే సిద్ధిస్తుంది; రామలక్ష్మణులు అతనికి శత్రువులై కూడా అతనికి ఉపకారులయ్యారు. కవి ఇక్కడ వర్ణనను సంక్షిప్తంగా కాని చిత్రంలా చేస్తాడు — నెయ్యి ముద్ద, పొగ లేని అగ్ని, హంసలు పూన్చిన విమానం అనే క్రమంలో దహనం నుండి దివ్యత్వానికి సాగే గమనం చూపించబడింది. ‘మహోల్కాభిర్జ్వలితాభిః సమంతతః’ (మండుతున్న పెద్ద కాగడాలతో అన్నివైపులా) అనే పదంతో దహనవిధి చూపించబడింది — ఒకేచోట కాదు, అన్నివైపులా నిప్పు పెట్టబడింది, ఎందుకంటే శరీరం పెద్దది. ‘ప్రజజ్వాల సర్వతః’ (అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లింది) అనేది దాని ఫలం. ‘విధూయ చితామాశు’ (చితిని వెంటనే దులిపివేసి) అనే పదంతో లేవడంలోని వేగం సూచించబడింది — దహనం ముగిసిన వెంటనే శాపం కూడా ముగిసింది. ‘సర్వప్రత్యంగభూషణః’ (ప్రతి అవయవంపైనా ఆభరణాలు గలవాడు) అనే వర్ణనతో మునుపటి విరూపానికి పూర్తి విపర్యాసం చూపించబడింది — తలా మెడా లేనివాడు ఇప్పుడు సర్వాంగసుందరుడు.
అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ కబంధుడు రామునితో అన్నాడు — ‘రాఘవా, నువ్వు సీతను ఎలా పొందుతావో యథార్థంగా విను. రామా, లోకంలో ఆరు యుక్తులు ఉన్నాయి, వాటితో రాజులు అంతా విమర్శించి నిర్ణయిస్తారు — సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైధీభావం, సమాశ్రయం. దుర్దశ చివరి అంచును తాకినవాణ్ణి — దుర్దశలో చిక్కుకున్నవాణ్ణి — దుర్దశలో చిక్కుకున్న మరొకడే సేవిస్తాడు. రామా, లక్ష్మణునితో కూడిన నువ్వు దుర్దశలో పడ్డావు, హీనస్థితిలో ఉన్నావు; దానివల్లనే నీకు ఆపదా భార్యాపహరణమూ కలిగాయి. అందుచేత మిత్రులలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు తప్పక ఒకణ్ణి మిత్రునిగా చేసుకోవాలి; అది చేయకుండా, ఎంత ఆలోచించినా నీకు సిద్ధి కలుగుతుందని నాకు కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ కబంధుడు నీతిశాస్త్రపు భాషలో ఉపదేశిస్తాడు — ఇప్పుడు ఉచితమైన యుక్తి సమాశ్రయమే, సమానమైన దుర్దశలో ఉన్నవాడే ఆశ్రయించదగినవాడు. ఇదే కథకు సంధిరేఖ — వనవాసి అయిన రామునికి వనవాసి అయిన సుగ్రీవునితో మైత్రి. షాడ్గుణ్యం రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైన ప్రకరణం; ఇక్కడ మాత్రం కబంధుడు వాటిలో సమాశ్రయాన్నే రామునికి ఉపదేశిస్తాడు. ‘దశాంతేన పరిమృష్టః’ (దుర్దశ చివరి అంచును తాకినవాడు) అనే పదబంధంలో ‘దశా’ శబ్దం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దుర్దశయే ఇక్కడ సేతువు.
కబంధుడు చెబుతాడు — ‘రామా, విను, చెబుతాను — సుగ్రీవుడనే ఒక వానరుడు ఉన్నాడు, అతణ్ణి కోపించిన అన్న, ఇంద్రుని కుమారుడైన వాలి వెళ్ళగొట్టాడు. ఆత్మవంతుడూ వీరుడూ అయిన అతడు పంపాతీరం వరకూ శోభిస్తున్న ఋష్యమూకమనే శ్రేష్ఠమైన పర్వతంపై నలుగురు వానరులతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు. ఆ వానరేంద్రుడు మహావీర్యుడు, తేజస్వి, అపారమైన కాంతి గలవాడు, సత్యసంధుడు, వినయశీలుడు, ధైర్యవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, గొప్పవాడు, సమర్థుడు, ప్రగల్భుడు, కాంతిమంతుడు, మహాబలపరాక్రమాలు గలవాడు. మహాత్ముడైన అన్న రాజ్యం కోసం అతణ్ణి వెళ్ళగొట్టాడు. వీరుడా, సీతను వెదకడంలో అతడే నీకు సహాయకుడూ మిత్రుడూ అవుతాడు; అందుచేత శోకంలో మనస్సు పెట్టకు. జరగవలసినది జరిగి తీరుతుంది, దానిని ఇక్కడ వేరుగా చేయడం సాధ్యం కాదు; ఇక్ష్వాకుశార్దూలా, కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. అందుచేత వీరుడా, ఇక్కడి నుండి త్వరగా వెళ్ళు; మహాబలుడైన ఆ సుగ్రీవుని దగ్గరికి ఈ రోజే వెళ్ళి వెంటనే అతణ్ణి మిత్రునిగా చేసుకో.’ ఇక్కడ గుణవర్ణన దీర్ఘమైనది — సత్యసంధత్వం నుండి పరాక్రమం వరకూ దాదాపు పన్నెండు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి; దీనితో సుగ్రీవుని యోగ్యత స్థాపించబడుతుంది, రాజ్యభ్రంశంవల్ల అతని స్థితి రాముని స్థితితో సమానమని చూపించబడుతుంది. కబంధుడు మొదట స్థానాన్ని చెబుతాడు, తరువాత గుణాలను, తరువాత కారణాన్ని, చివరకు ఆదేశాన్ని — ఇది ఉపదేశపు సుసంఘటితమైన క్రమం. ‘చతుర్భిః సహ వానరైః’ (నలుగురు వానరులతో) అనే సంఖ్యానిర్దేశం సుగ్రీవుని దౌర్బల్యాన్నే సూచిస్తుంది; అయినా అతడే రామునికి సహాయకుడవుతాడు — ఇదే కథలోని విచిత్రత. ‘మా చ శోకే మనః కృథాః’ (శోకంలో మనస్సు పెట్టకు) అనేది సాంత్వనం, ‘కాలో హి దురతిక్రమః’ (కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం) అనేది తత్త్వోపదేశం — రెండూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి. రాముడు కూడా మునుపటి సర్గలలో కాలమహిమనే చెప్పాడు; అందుచేత కబంధుని మాట రాముని అభిప్రాయాన్నే అనుమోదిస్తుంది. ‘గచ్ఛ శీఘ్రమ్’ (త్వరగా వెళ్ళు), ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే), ‘అద్య’ (ఈ రోజే) అనే మూడు పదాలతో త్వర చూపించబడింది — సూర్యాస్తమయానికి ముందు దహనం, దహనం తరువాత త్వరగా ప్రయాణం.
కబంధుడు ఉపదేశిస్తాడు — ‘మండుతున్న అగ్ని సమక్షంలో కలుసుకొని ద్రోహం చేయకూడదనే స్నేహం చేసుకో — ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్నిని సాక్షిగా చేసి ఒకరికొకరు ద్రోహం చేయమని ప్రతిజ్ఞ చేసుకోండి. వానరాధిపతి అయిన ఆ సుగ్రీవుణ్ణి నువ్వు అవమానించకూడదు — ఎప్పుడూ అవజ్ఞ చేయకూడదు. అతడు కృతజ్ఞుడు, కోరిన రూపం ధరించగలవాడు, సహాయం కోరుకునేవాడు, వీర్యవంతుడు; ఈ రోజు మీరిద్దరూ కూడా అతడు చేయదలచిన పనిని చేయగల సమర్థులు. తన కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా అతడు నీ పనిని తప్పక చేస్తాడు. అతడు ఋక్షరజసుని కుమారుడు, సూర్యుని ఔరసపుత్రుడు; వాలికి అపకారం చేసినవాడై, శంకతో పంపాసరస్సు చుట్టూ సంచరిస్తున్నాడు. అందుచేత రాఘవా, ఆయుధాన్ని పక్కన ఉంచి, ఋష్యమూకంపై నివసించే, వనంలో సంచరించే ఆ కపిని సత్యంతో వెంటనే మిత్రునిగా చేసుకో. ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు నరమాంసం తినే రాక్షసుల స్థానాలన్నిటినీ నైపుణ్యంతో సంపూర్ణంగా తెలుసుకోగలడు.’ ‘కృతార్థో వాఽకృతార్థో వా’ (కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా) అనే పదంతో కబంధుడు సుగ్రీవుని కృతజ్ఞత స్థిరమైనదని చూపిస్తాడు — తన కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా అతడు మిత్రకార్యాన్ని విడిచిపెట్టడు. ‘సంనిధాయాయుధమ్’ (ఆయుధాన్ని పక్కన ఉంచి) అనేది మైత్రీవిధి యొక్క లాంఛనప్రాయమైన రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ‘దీప్యమానే విభావసౌ’ (అగ్ని మండుతుండగా) అనే సతిసప్తమి ప్రయోగంతో మైత్రీవిధికి సాక్షి నిర్దేశించబడింది — ఆర్షలోకంలో అన్ని ప్రతిజ్ఞలకూ అగ్నియే సాక్షి. ‘న చ తే సోఽవమంతవ్యః’ (అతణ్ణి నువ్వు అవమానించకూడదు) అనే నిషేధాన్ని ప్రత్యేకంగా స్మరించాలి — వానరుడని హీనంగా భావించకూడదు, వానరాధిపతి అని గౌరవంతో భావించాలి. ‘సహాయార్థీ’ (సహాయం కోరుకునేవాడు) అనే పదంతో ఇద్దరికీ సమానమైన అవసరం సూచించబడింది, దానితో మైత్రి సమానమైనదవుతుంది, ఆశ్రితునికి ఆశ్రయం ఇవ్వడం కాదు.
కబంధుడు ముగిస్తాడు — ‘రాఘవా, పరంతపా, వేయి కిరణాల సూర్యుడు ఎంతవరకు ప్రకాశిస్తాడో, అంతవరకూ ఉన్న లోకంలో అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు. అతడు వానరులతో కలిసి విశాలమైన నదులనూ, పర్వతాలనూ, దుర్గమమైన కొండలనూ, గుహలనూ వెదికి నీ భార్యను కనుగొంటాడు. రాఘవా, అతడు మహాకాయులైన వానరులను దిక్కులు వెదకడానికి పంపుతాడు; నీ వియోగంతో శోకిస్తున్న ఆ వరారోహ అయిన మైథిలి సీతను రావణుని భవనంలో కూడా అతడు వెదుకుతాడు. ఆమె మేరుశిఖరాగ్రానికి వెళ్ళి ఉన్నా, లేదా పాతాళతలంలోకి ప్రవేశించి అక్కడ ఉన్నా, వానరశ్రేష్ఠుడైన అతడు రాక్షసులను చంపి నీ ఆ ప్రియురాలిని నీకు తిరిగి అప్పగిస్తాడు.’ ఈ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది. ఈ మాటతో కబంధుడు మార్గాన్ని చూపడమే కాదు, రాముని నిరాశను కూడా తొలగిస్తాడు — మేరుశిఖరం నుండి పాతాళం వరకూ అంతటా అన్వేషణ జరుగుతుందని ఆశ్వాసనం. ఈ విధంగా దహనంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ ఆశతో ముగుస్తుంది, కిష్కింధాకాండకు బీజాన్ని నాటుతుంది. ‘యావత్సూర్యః ప్రతపతి’ (సూర్యుడు ఎంతవరకు ప్రకాశిస్తాడో) అనే మాటతో దేశకాలాల హద్దు చెప్పబడింది — సూర్యప్రకాశం ఎంతవరకో సుగ్రీవుని జ్ఞానపరిధి అంతవరకు. ‘నదీః శైలాన్ గిరిదుర్గాణి కందరాన్’ (నదులు, పర్వతాలు, దుర్గమమైన కొండలు, గుహలు) అనే నాలుగు పదాలతో అన్వేషణ విస్తారం చూపించబడింది. ‘వానరాంశ్చ మహాకాయాన్ ప్రేషయిష్యతి’ (మహాకాయులైన వానరులను పంపుతాడు) అనే అర్ధశ్లోకంలో కిష్కింధాకాండ సుందరకాండల కథాబీజం నిక్షిప్తమై ఉంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥