సర్గ
కబంధుని ఆత్మకథ, సహాయం చేస్తాననే ఆశ్వాసనం
కబంధుని పూర్వరూపం, స్థూలశిరుని శాపం, ఇంద్రుని కోపంవల్ల వజ్రప్రహారం, బ్రహ్మ ఇచ్చిన దీర్ఘాయుర్వరం, రాముడు సీతావృత్తాంతాన్ని నివేదించడం, దహనం కోసం ప్రార్థన, మిత్రుని గురించిన ఉపదేశం, ఆశ్వాసనం
మునుపటి సర్గ చివరలో కబంధుడు తన విరూపతకు కారణం చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆత్మకథను ఆరంభిస్తాడు — ‘మహాబాహువైన రామా, పూర్వం నా రూపం మహాబలపరాక్రమాలు గలదీ, ఊహకందనిదీ, ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనదీ. సూర్యుని, చంద్రుని, ఇంద్రుని శరీరం ఎలా ఉంటుందో అలాగే నా శరీరం కూడా తేజస్సుతో ఉండేది. అటువంటి నేను లోకాలను భయపెట్టే ఈ మహారూపాన్ని ధరించి అడవిలో ఉండే ఋషులను అక్కడక్కడ భయపెడుతూ ఉండేవాణ్ణి.’ ఈ విధంగా అతడు తన అపరాధాన్ని తానే అంగీకరిస్తాడు — దైవాన్ని గాని ఇతరులను గాని నిందించడు. ‘ఒకసారి స్థూలశిరుడనే మహర్షికి నేను కోపం తెప్పించాను. ఆయన రకరకాల అడవి పండ్లూ దుంపలూ సేకరిస్తున్నాడు, ఈ వికృతరూపంతో నేను ఆయనను బెదిరించాను. నన్ను ఆ విధంగా చూసి ఘోరమైన శాపం పలికే ఆయన నాతో అన్నాడు — క్రూరమైనదీ నిందితమైనదీ అయిన ఈ రూపమే నీకు ఉండుగాక.’ తరువాత క్రుద్ధుడైనా ఆ ముని, నేను వేడుకోగా, శాపాంతాన్ని చెప్పాడు — ‘రాముడు నీ భుజాలను నరికి నిర్జనమైన అడవిలో నిన్ను దహించినప్పుడు, నువ్వు నీ స్వంతమైన విపులమైన శుభరూపాన్ని తిరిగి పొందుతావు.’ ఇలా చెప్పి కబంధుడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘నన్ను శోభతో ప్రకాశించిన దనువు కుమారునిగా తెలుసుకో.’ ఈ విధంగా శాపపు ఆరంభమూ అంతమూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి, దానివల్ల శ్రోత మనస్సులో ఆశ నిలుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — కబంధుడు రెండు కారణాలు చెబుతాడు, ముని శాపమూ ఇంద్రుని కోపమూ; మొదట శాపాన్నే చెబుతాడు, ఎందుకంటే మోక్షోపాయం అందులోనే నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘త్రిషు లోకేషు విశ్రుతమ్’ (ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది) అనే పదంతో అతని పూర్వపు గౌరవం సూచించబడింది, దానితో ప్రస్తుతపు విరూపత మరింత కరుణాజనకమవుతుంది. ‘సోఽహమ్’ (అటువంటి నేను) అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — నేను ఏమై ఉండేవాణ్ణో, ఆ నేనే ఇప్పుడు ఇలా ఉన్నాను. ‘ప్రేక్ష్యైవమ్’ (ఆ విధంగా చూసి) అనే పదంతో ముని శాపానికి నిమిత్తం దర్శనమేనని స్పష్టమవుతుంది. శాపవచనం కూడా అతని అపరాధానికే ప్రతిబింబం — ఏ రూపంతో అతడు భయపెట్టేవాడో అదే రూపం అతనికి శాశ్వతమైంది; ఇది రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన శాపన్యాయం.
కబంధుడు విరూపతకు రెండవ కారణాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘ఈ రూపం యుద్ధరంగంలో ఇంద్రుని కోపంవల్ల ఈ విధంగా లభించింది. నేను ఉగ్రమైన తపస్సుతో పితామహుడైన బ్రహ్మను సంతోషపెట్టాను; ఆయన నాకు దీర్ఘాయుష్షును ఇచ్చాడు. తరువాత నన్ను భ్రమ ఆవరించింది — నాకు దీర్ఘాయుష్షు లభించింది, ఇంద్రుడు నన్నేమి చేయగలడు అనే గర్వం పుట్టింది.’ ఇదే అతని దోషం — వరం స్వయంగా దోషం కాదు, వరంవల్ల పుట్టిన మదమే దోషం. ‘ఈ బుద్ధిని ఆశ్రయించి నేను యుద్ధంలో ఇంద్రుణ్ణి ఎదిరించాను. అతని చేతి నుండి విడువబడిన నూరు కణుపుల వజ్రంతో నా తొడలూ తలా శరీరంలోకే నెట్టివేయబడ్డాయి — తొడలూ తలా దేహంలోకే ప్రవేశించాయి. నేను వేడుకున్నా అతడు నన్ను యమలోకానికి పంపలేదు; పితామహుని మాట సత్యమగుగాక అని నా ఎదుట అన్నాడు.’ తరువాత కబంధుడు తన దుర్దశ గురించే ఇంద్రుణ్ణి అడిగాడు — ‘వజ్రంతో కొట్టబడి, తొడలూ తలా ముఖమూ విరిగిపోయి, ఆహారం లేకుండా నేను మిక్కిలి దీర్ఘకాలం ఎలా బతకగలను?’ అని. ఈ విధంగా దీర్ఘాయుష్షును ఇచ్చే వరమే అతనికి దీర్ఘమైన యాతనగా మారింది; కవి ఇక్కడ వరానికి విపరీతమైన ఫలాన్ని చూపిస్తాడు. ‘సక్థినీ చ శిరశ్చైవ శరీరే సంప్రవేశితమ్’ (తొడలూ తలా శరీరంలోకే నెట్టివేయబడ్డాయి) అనే అర్ధశ్లోకంతో కబంధుని ప్రస్తుత ఆకారం వివరించబడింది — మునుపటి సర్గలో ‘అశిరోగ్రీవమ్’ (తలా మెడా లేనివాడు) అని వర్ణించినదానికి కారణం ఇక్కడ లభిస్తుంది. ‘పితామహవచః సత్యం తదస్తు’ (పితామహుని మాట సత్యమగుగాక) అనే ఇంద్రుని మాట రెండు విధాలైనది — వరాన్ని భంగపరచదు, దండనను విడిచిపెట్టదు; అందుచేత దీర్ఘాయుష్షే దండనగా పరిణమిస్తుంది. ‘ఆహారం లేకుండా ఎలా బతకగలను’ అనే కబంధుని ప్రశ్న ఆచరణాత్మకమైనది, దానితో తరువాతి వరదానానికి దారి ఏర్పడుతుంది. ఈ విధంగా కవి శాపమూ వరమూ పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉండడం ద్వారానే కథాగమనాన్ని నిర్వహిస్తాడు.
కబంధుడు చెబుతాడు — ‘ఇలా అడగబడిన ఇంద్రుడు నాకు యోజనం పొడవైన భుజాలను ఇచ్చాడు, అప్పుడే నా పొట్టలో పదునైన కోరలు గల నోటిని కల్పించాడు. అటువంటి నేను ఆ పొడవైన భుజాలతో వనచరులను చుట్టుముట్టి సింహాలనూ చిరుతలనూ మృగాలనూ పులులనూ అన్నివైపుల నుండీ తింటూ ఉంటాను. ఇంద్రుడు నాతో అన్నాడు — లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు యుద్ధంలో నీ భుజాలను నరికినప్పుడు నువ్వు స్వర్గానికి వెళతావు.’ ఇక్కడ ముని చెప్పిన శాపాంతమూ ఇంద్రుని మాటా ఒకదానికొకటి అనుగుణంగా ఉన్నాయి; రెండిటికీ నిమిత్తం రాముడే. ‘నాయనా, రాజశ్రేష్ఠా, ఈ శరీరంతో ఈ అడవిలో నేను ఏది ఏది చూస్తానో, దానినంతటినీ పట్టుకోవడమే నాకు బాగా నచ్చుతుంది; పట్టుకోవడం తప్పక జరుగుతుంది కాబట్టి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు రాముడు కూడా నా దగ్గరికి వస్తాడని నేను భావించాను.’ ఈ విధంగా పట్టుకునే స్వభావమే అతనికి ఉపాయమైంది — ఏదో ఒక విధంగా రాముడు అతని చేతికి చిక్కాలని. ‘ఈ బుద్ధిని ముందుంచుకొని నేను దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తూ ఉన్నాను. నువ్వే ఆ రాముడివి; నీకు మేలు కలుగుగాక; రాఘవా, మహర్షి చెప్పినట్లే ఇది సత్యం — మరెవరిచేతా నేను చంపబడలేను. నరశ్రేష్ఠా, నేను నీకు బుద్ధిసహాయం — సలహా — అందిస్తాను.’ ‘యోజనమాయతౌ బాహూ’ (యోజనం పొడవైన భుజాలు) అనే వరం విచిత్రమైనది — అది దండనా, జీవనోపాయమూ కూడా. ‘కుక్షౌ తీక్ష్ణదంష్ట్రమాస్యమ్’ (పొట్టలో పదునైన కోరలు గల నోరు) కూడా అలాంటిదే. ఈ విధంగా ఇంద్రుడు అతణ్ణి చంపడు, విడిచిపెట్టడు; కేవలం బతకగలిగేలా చేస్తాడు. ‘సర్వస్య గ్రహణం సాధు రోచయే’ (అన్నిటినీ పట్టుకోవడం నాకు నచ్చుతుంది) అనే కబంధుని మాటలో అన్నిటినీ పట్టుకునే అతని స్వభావానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది — అతడు లోభంతో పట్టుకోడు, రాముని పొందాలనే ఆశతో పట్టుకుంటాడు. ‘దేహన్యాసకృతశ్రమః’ (దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తున్నవాడు) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — ప్రాణాలు కాపాడుకోవడానికి వరం అడిగినవాడే ఇప్పుడు దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తున్నాడు. ‘నాహమన్యేన శక్యో హంతుమ్’ (మరెవరిచేతా నేను చంపబడలేను) అనే మాట రాముని మాహాత్మ్యాన్ని ద్యోతకం చేస్తుంది.
కబంధుడు అంటాడు — ‘మీరిద్దరూ నన్ను అగ్నితో సంస్కరించిన తరువాత నేను ఒక మిత్రుణ్ణి కూడా సూచిస్తాను.’ ఇలా అనబడిన ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు లక్ష్మణుడు చూస్తుండగా ఆ దనువుతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘యశస్విని అయిన నా భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. నేను తమ్మునితో కలిసి స్వేచ్ఛగా జనస్థానం నుండి బయటికి వెళ్ళి ఉన్నాను, ఆ మధ్యలోనే ఆమె అపహరించబడింది. ఆ రాక్షసుని పేరు మాత్రమే నాకు తెలుసు, రూపం తెలియదు; అతని నివాసం గాని ప్రభావం గాని మాకు తెలియదు. ఈ విధంగా శోకార్తులమై, అనాథులమై, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న మా పట్ల ఉపకారానికి తగిన కారుణ్యం చూపాలి. ఏనుగులు విరిచిన, కాలక్రమంలో ఎండిపోయిన కట్టెలను తెచ్చి, పెద్దగా తవ్విన గుంటలో మేము నిన్ను దహిస్తాము, వీరుడా. నువ్వు సీత గురించి చెప్పు — ఆమెను ఎవరు అపహరించారో, ఎక్కడికి అపహరించారో. నీకు యథార్థంగా తెలిస్తే మాకు గొప్ప మేలు చేయి.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో ప్రార్థనా ప్రతిజ్ఞా ఏకకాలంలో ఉన్నాయి — దహిస్తాం అనేది ప్రతిజ్ఞ, సీత గురించి చెప్పు అనేది ప్రార్థన. ‘ఉపకారేణ వర్తతామ్’ (ఉపకారానికి తగినట్లు) అనే పదంతో అతడు తానే ఉపకారాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు, కేవలం యాచించడం లేదు. ఇలా అనబడిన దనువు సాటిలేని మాట పలికాడు. రాముని నివేదన సంక్షిప్తమైనదీ స్పష్టమైనదీ — పేరు తెలుసు, రూపం తెలియదు; నివాసం తెలియదు, ప్రభావం తెలియదు. దీనితో అతని అసహాయత స్పష్టమవుతుంది, కబంధుని సహాయపు అవసరమూ స్పష్టమవుతుంది. ‘శోకార్తానామనాథానామేవం విపరిధావతామ్’ (శోకార్తులమై, అనాథులమై, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నవారము) అనే మూడు విశేషణాలతో కవి వారి స్థితిని చిత్రిస్తాడు — శోకం, అనాథత్వం, అటూ ఇటూ పరుగెత్తడం. ‘ఏనుగులు విరిచిన, కాలక్రమంలో ఎండిపోయిన కట్టెలను తెచ్చి’ అనే వర్ణనలో దహనసామగ్రికి కూడా వాస్తవిక చిత్రం ఇవ్వబడింది — ఏనుగులు విరిచిన, కాలంతో ఎండిన కట్టెలే అడవిలో సులభంగా దొరుకుతాయి. ‘మహతి కల్పితే శ్వభ్రే’ (పెద్దగా తవ్విన గుంటలో) అనే మాట అతని విశాలకాయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన ఆ దనువు, మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన రాఘవునికి బదులిచ్చాడు — ‘నాకు దివ్యజ్ఞానం లేదు, అందుచేత మైథిలిని నేను గుర్తించలేను. కాని దహించబడి నా స్వరూపాన్ని పొందిన తరువాత, ఆమె గురించి ఎవరు చెప్పగలరో వారి గురించి చెబుతాను; ఆ రాక్షసుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకోగలరో అది కూడా నీకు చెబుతాను, రామా. దహించబడని నాకు మాత్రం తెలుసుకునే శక్తి లేదు, ప్రభూ — నీ సీతను అపహరించిన ఆ మహావీర్యుడైన రాక్షసుడు ఎవరో. శాపదోషంవల్ల నా మహావిజ్ఞానం భ్రష్టమైంది; నా స్వంత కర్మవల్లనే లోకనిందితమైన ఈ రూపం నాకు లభించింది. కాని అలసిన వాహనాలు గల సూర్యుడు అస్తమించకముందే నన్ను గుంటలో వేసి యథావిధిగా దహించు, రామా.’ ఈ విధంగా అతడు కాలనియమాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు — సూర్యాస్తమయానికి ముందే దహనం జరగాలి. ‘రఘునందనా, నువ్వు న్యాయంగా గుంటలో దహించిన తరువాత, ఆ రాక్షసుణ్ణి తెలుసుకోగల మహావీరుని గురించి నేను చెబుతాను. రాఘవా, న్యాయమైన నడవడి గల అతనితో నువ్వు స్నేహం చేయాలి; వేగంగా పరాక్రమించే వీరుడా, అతడు నీకు సహాయం సమకూరుస్తాడు. ముల్లోకాలలో అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు — పూర్వం ఒక కారణంవల్ల అతడు సమస్త లోకాలనూ చుట్టివచ్చాడు.’ ఈ విధంగా శాపకథతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మిత్రనిర్దేశంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలోని దహనప్రసంగానికి సూత్రాన్ని ఇస్తుంది. కబంధుని సమాధానంలో రెండు భాగాలు — ఇప్పుడు నాకు తెలియదు అనే నిషేధం, దహించబడిన తరువాత చెబుతాను అనే ప్రతిజ్ఞ. ‘దివ్యమస్తి న మే జ్ఞానమ్’ (నాకు దివ్యజ్ఞానం లేదు) అంటూ అతడు తన పరిమితినే అంగీకరిస్తాడు, అది అతని సత్యవాదిత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘స్వకృతేన మయా ప్రాప్తమ్’ (నా స్వంత కర్మవల్ల నాకు లభించింది) అని మళ్ళీ ఆత్మదోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు — రెండవసారి కూడా అతడు దైవాన్ని నిందించడు. ‘యావన్న యాత్యస్తం సవితా శ్రాంతవాహనః’ (అలసిన వాహనాలు గల సూర్యుడు అస్తమించకముందే) అని సూర్యాస్తమయం వరకూ ఉన్న కాలనియమం రమ్యమైన పరోక్షోక్తితో చెప్పబడింది; దీనితో కథలో త్వర కూడా పుడుతుంది. చివరలో ‘అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు’ అంటూ అతడు సుగ్రీవుని మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తాడు, కాని పేరు మాత్రం ఇంకా చెప్పడు — అది తరువాతి సర్గలో దహనం తరువాతనే వెల్లడవుతుంది. కుతూహలాన్ని నిలిపి ఉంచే కవి కౌశలపూర్ణమైన రీతి ఇదే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥