సర్గ
కబంధుని భుజాలను నరకడం, కబంధుడు వారిని స్వాగతించడం
కబంధుని ఆకలిమాట, భుజాలను నరకాలనే లక్ష్మణుని నిశ్చయం, కత్తులతో భుజాలను నరకడం, కబంధుని పతనం, అతని ప్రశ్న, రామలక్ష్మణుల పరిచయం, కబంధుడు ప్రీతితో స్వాగతించడం
మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు తన బుద్ధిని స్థిరపరచుకున్నాడు. ఈ సర్గలో అక్కడ బాహుపాశంతో చుట్టబడి నిలిచి ఉన్న రామలక్ష్మణ సోదరులను చూసి కబంధుడు అన్నాడు — ‘క్షత్రియశ్రేష్ఠులారా, ఆకలితో బాధపడుతున్న నన్ను చూసి కూడా ఎందుకు నిలబడి ఉన్నారు? దైవమే మిమ్మల్ని నాకు ఆహారంగా పంపింది, మీ చైతన్యం నశించింది.’ ఆ మాట విని, బాధకు లోనైనా పరాక్రమం చూపాలని నిశ్చయించుకున్న లక్ష్మణుడు సమయోచితమైన, హితకరమైన మాట పలికాడు — ‘ఈ రాక్షసాధముడు నిన్నూ నన్నూ త్వరగా పట్టి మింగేలోపే, అంతకుముందే మనమిద్దరం కత్తులతో వెంటనే ఇతని బరువైన భుజాలను నరికివేద్దాం. ఇతడు మహాకాయుడు, భీషణుడు; ఇతని బలమూ పరాక్రమమూ భుజాలలోనే నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. లోకాన్నంతా జయించినట్లుగా భావించి ఇతడు ఇప్పుడు మనల్ని కూడా చంపాలనుకుంటున్నాడు.’ రాముడు కూడా దీనికి అంగీకరిస్తాడు. కాని అక్కడ ధర్మబుద్ధి కూడా పనిచేస్తుంది — ‘రాజా, భూపతీ, రాఘవా, యజ్ఞం మధ్యలో తీసుకువచ్చిన పశువుల వలె నిశ్చేష్టులైనవారిని వధించడం రాజుకు నిందనీయం.’ అందుచేత ప్రాణాలు తీయడం కాదు, కేవలం భుజాలను నరకడమే ఉచితమని నిర్ణయించబడింది. వారి ఈ సంభాషణ విని ఆ రాక్షసుడు క్రుద్ధుడై రౌద్రమైన నోరు తెరిచి వారిని తినడానికి పూనుకున్నాడు. ఈ విధంగా కొద్ది శ్లోకాలలోనే కవి సంభాషణనూ నిర్ణయాన్నీ నిర్వహిస్తాడు, క్రియాక్షణాన్ని ఎదుట నిలుపుతాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణునిలో మూడు విశేషాలు కనిపిస్తాయి — బాధకు లోనైనా అతడు విషాదం చెందడు, పరాక్రమానికి నిశ్చయిస్తాడు, సమయోచితమైన హితాన్ని చెబుతాడు. ‘ప్రాప్తకాలం హితం చ’ (సమయోచితమైనదీ హితకరమైనదీ) అనే రెండు విశేషణాలతో కవి అతని మాట విలువను సూచిస్తాడు. ‘బాహూ ఛిందావహే గురూ’ (బరువైన భుజాలను నరుకుదాం) అనే చోట ‘గురూ’ అనే పదంతో భుజాల స్థూలత్వమూ బరువూ ద్యోతకమవుతాయి; వాటిని నరకడమే ఉపాయం, తల నరకడం కాదు — ఎందుకంటే అతనికి తలే లేదు. ‘యజ్ఞం మధ్యలో తీసుకువచ్చిన పశువుల వలె’ అనే ఉపమతో యజ్ఞపశువు నిస్సహాయత గుర్తుచేయబడుతుంది; కబంధుడు కూడా ఇప్పుడు ప్రతీకారం చేయలేనివాడవుతాడని ఆశయం.
తరువాత దేశకాలాలు తెలిసిన ఆ రాఘవులిద్దరూ మిక్కిలి సంతోషంతో కత్తులతోనే అతని భుజాల మూలాల నుండి రెండు భుజాలనూ నరికివేశారు. కుడివైపు నిలిచిన రాముడు కత్తితో అడ్డులేకుండా వేగంగా కుడిభుజాన్ని నరికాడు; ఎడమవైపు నిలిచిన వీరుడు లక్ష్మణుడు ఎడమభుజాన్ని నరికాడు. భుజాలు నరకబడిన ఆ మహాబాహువు పెద్ద ధ్వనితో గర్జిస్తూ, ఆకాశాన్నీ భూమినీ దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ మేఘంలా నేలపై పడిపోయాడు. రక్తప్రవాహంలో మునిగిన అతడు నరకబడిన తన భుజాలను చూసి దీనుడై ఆ వీరులను అడిగాడు — ‘మీరిద్దరూ ఎవరు?’ అని. అతడు ఇలా అంటుండగా అతని ఎదుట శుభలక్షణుడూ మహాబలుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కాకుత్స్థుని పరిచయం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘ఇతడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడు, జనులలో రాముడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు; నన్ను ఇతని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ గమనించాలి — కబంధుడు బాహుబంధనం నుండి విముక్తుడైనప్పుడే శాంతిస్తాడు, ప్రశ్న అడుగుతాడు; భుజాలు ఉన్నంతవరకు అతడు కేవలం తినేవాడే. ‘దేశకాలజ్ఞౌ’ (దేశకాలాలు తెలిసినవారు) అనే పదం ఇక్కడ అత్యంత సార్థకమైనది — అతడు నోరు తెరిచి తినడానికి పూనుకున్న క్షణంలోనే అతని భుజాల పట్టు సడలింది; ఆ అవకాశాన్నే వారు అందిపుచ్చుకున్నారు. ‘సుసంహృష్టౌ’ (మిక్కిలి సంతోషంతో) అనే పదంతో వారి ఉత్సాహం సూచించబడింది — ఆపద మధ్యలో కూడా కర్మలో హర్షం. ‘దక్షిణో దక్షిణం బాహుమ్’ (కుడివైపున్నవాడు కుడిభుజాన్ని) అనే పదయమకంతో కవి స్థానానికీ క్రియకూ ఉన్న సామ్యాన్ని రమణీయం చేస్తాడు. పతనవర్ణనలో ‘ఖం చ గాం చ దిశశ్చైవ నాదయన్’ (ఆకాశాన్నీ భూమినీ దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ) అనే మాటతో ముల్లోకాలలో వ్యాపించిన నాదం చెప్పబడింది; మేఘపు ఉపమతో దాని గాంభీర్యం చూపించబడింది.
లక్ష్మణుడు వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు — ‘తల్లి రాజ్యాన్ని అడ్డుకోగా రాముడు అడవికి పంపబడ్డాడు; అతడు నాతోనూ భార్యతోనూ కలిసి ఈ మహావనంలో సంచరిస్తున్నాడు. దేవతల వంటి ప్రభావం గల ఇతడు నిర్జనమైన అడవిలో నివసిస్తుండగా ఇతని భార్యను ఒక రాక్షసుడు అపహరించాడు; ఆమెను వెదుకుతూ మేమిద్దరం ఇక్కడికి వచ్చాం. నువ్వెవరు? కబంధుని వంటి రూపంతో, వక్షస్సుపై మండుతున్న ముఖంతో, విరిగిన కాళ్ళతో ఈ అడవిలో ఎందుకు దొర్లుతున్నావు?’ ఇలా అనబడిన కబంధుడు లక్ష్మణుని సమాధానం విని, పూర్వం ఇంద్రుడు చెప్పిన మాటను స్మరించి ప్రీతుడై అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రులారా, మీకు స్వాగతం. అదృష్టవశాత్తు ఈ రోజు మిమ్మల్ని చూస్తున్నాను; అదృష్టవశాత్తు బంధనాలైన నా ఈ భుజాలను మీరు నరికివేశారు. నా అవినయంవల్ల నాకు ఈ విరూపమైన రూపం ఎలా లభించిందో యథార్థంగా చెబుతాను, నరవ్యాఘ్రా, విను.’ ఈ విధంగా వైరం కూడా ఉపకారంగా పరిణమిస్తుంది; భుజాలను నరకడమే అతని మోక్షానికి ద్వారమైంది. దీనితో తరువాతి సర్గలో కబంధుని ఆత్మకథకు భూమిక ఏర్పడింది. లక్ష్మణుని నివేదన సంక్షిప్తమైనదీ క్రమబద్ధమైనదీ — రాజ్యభ్రంశం, వనవాసం, సీతాసాహచర్యం, అపహరణం, అన్వేషణ అనే ఐదు అంశాలు మాత్రమే. తరువాత అతడు ఎదురు ప్రశ్న వేస్తాడు, ఎందుకంటే పరిచయం ఇవ్వడానికి ఫలం పరిచయం తీసుకోవడమే. కబంధుని సమాధానంలో ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దర్శనమూ మోక్షమూ రెండూ అతని భాగ్యమే. ‘తదింద్రవచనం స్మరన్’ (ఇంద్రుని ఆ మాటను స్మరించి) అనే పదంతో పూర్వవృత్తాంతం సూచించబడింది, అది తరువాతి సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా యుద్ధంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మైత్రితో ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥