॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 69వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

అయోముఖిని విరూపం చేయడం, కబంధుని బాహుబంధనం

జటాయుసంస్కారం తరువాత దక్షిణమార్గంలో ప్రయాణం, అయోముఖి చెవులూ ముక్కూ కోయడం, క్రౌంచారణ్యంలో కబంధుని దర్శనం, అతని బాహుపాశంలో బద్ధులైన సోదరుల విషాదం, రాముని స్థిరమైన బుద్ధి

మునుపటి సర్గలో రాముడు గృధ్రరాజైన జటాయువుకు తండ్రికి చేసినట్లు అగ్నిసంస్కారం చేశాడు, అతనికి స్వర్గగతిని ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతనికి ఉదకాంజలి ఇచ్చిన తరువాతే ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ ఆ స్థలం నుండి బయలుదేరి, వనంలో అన్నిచోట్లా సీతను వెదుకుతూ పడమటి దిక్కుకు వెళ్ళారు. తరువాత ఆ దక్షిణదిక్కుకు చేరి, బాణాలూ ధనుస్సులూ కత్తులూ ధరించిన ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయులు ఎవరూ నడవని ఒక దారిని పట్టారు — జనుల రాకపోకలు ఎప్పుడూ ఉండని మార్గం అది. ఆ దారి పొదలతో, ఎన్నో చెట్లతో, తీగలతో అన్నివైపులా అల్లుకుపోయి, దుర్గమంగా, దట్టంగా, భయంకరంగా కనిపిస్తూ ఉంది. అటువంటి మార్గాన్ని వేగంగా దాటి, దక్షిణదిక్కును ఆశ్రయించి, మహాబలులైన ఆ సోదరులు మిక్కిలి భయంకరమైన ఆ మహారణ్యాన్ని దాటిపోయారు. జనస్థానం నుండి మూడు క్రోశాల దూరం వెళ్ళి మహాతేజస్వులైన వారు క్రౌంచారణ్యం అనే దట్టమైన వనంలో ప్రవేశించారు. ఆ వనం నానావిధ మేఘాల దట్టమైన సమూహంలా నల్లగా, అన్నివైపులా సంతోషిస్తున్నట్లు శోభిస్తూ, నానావర్ణాల శుభమైన పూలతో, మృగపక్షిగణాలతో అంతటా నిండి ఉంది. కవి ఇక్కడ వనపు రమణీయతను వర్ణిస్తూ కూడా వారి శోకాన్ని మరువడు — వైదేహిని చూడాలనే కోరికతోనే వారు ఆ వనాన్ని అన్నివైపులా వెదికారు; సీతాపహరణంతో దుఃఖితులై, అలసిపోయి, అక్కడక్కడ విశ్రాంతి కోసం క్షణక్షణం ఆగుతూ ఉన్నారు. మళ్ళీ తూర్పుదిక్కుగా మూడు క్రోశాలు వెళ్ళి ఆ సోదరులు క్రౌంచారణ్యాన్ని దాటి, మతంగముని ఆశ్రమానికి మధ్యలో మరొక వనాన్ని చూశారు — ఎన్నో భయంకరమైన మృగాలతో పక్షులతో కూడినదీ, నానావిధ వృక్షాలతో నిండినదీ, అన్నివైపులా దట్టమైన చెట్లు గలదీ, భయంకరంగా కనిపించేదీ. ఈ విధంగా పడమటి నుండి దక్షిణానికి, దక్షిణం నుండి తూర్పుకు తిరుగుతూ వారు అన్వేషణను క్షణమైనా ఆపరు; దిక్కులు మారుతాయి, శోకం మాత్రం మారదు. ఇదే సర్గకు భూమిక — దట్టమైన వనం నుండి మరింత దట్టమైన వనంలోకి ప్రవేశిస్తున్న వారి ఎదుట కబంధుని రూపంలో మహాపద ఎదురుచూస్తూ నిలిచి ఉంది. గమనించవలసినది — రావణుడు సీతను దక్షిణదిక్కుకే తీసుకువెళ్ళాడని వారికి తెలియదు; అయినా జటాయువు సంకేతం వల్ల దక్షిణదిక్కే వారి లక్ష్యమవుతుంది. ‘అవిప్రహతం పంథానమ్’ (ఎవరూ నడవని దారి) అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే జనులు సేవించని మార్గమే ఇప్పుడు వారి మార్గం; రాజకుమారులు కూడా అరణ్యమార్గాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నారు. ‘మూడు క్రోశాలు’ అనే కొలమానం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట దక్షిణంగా, మళ్ళీ తూర్పుగా — దీనితో మార్గపు వంకర సూచించబడుతుంది. వనవర్ణనలో ‘ప్రహృష్టమివ’ (సంతోషిస్తున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష రమ్యమైనది — పూచిన వనం సంతోషిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది, కాని శోకార్తులైన వారికి అది సుఖాన్ని ఇవ్వదు.

ఆ వనంలోని పర్వతంలో ఆ దశరథపుత్రులు ఒక దరిని చూశారు — పాతాళంలా లోతైనదీ, ఎల్లప్పుడూ చీకటితో కప్పబడినదీ అయిన పెద్ద గుహ. ఆ దరికి దగ్గరలో ఆ నరవ్యాఘ్రులు మహాకాయురాలూ వికృతముఖి అయిన ఒక రాక్షసిని సమీపించి చూశారు. ఆమె అల్పసత్త్వులైన ప్రాణులకు భయం కలిగించేదీ, బీభత్సమైనదీ, రౌద్రంగా కనిపించేదీ, వేలాడే పొట్ట గలదీ, పదునైన కోరలు గలదీ, కరాళమైనదీ, గరుకైన చర్మం గలదీ. భయంకరమైన మృగాలను తింటున్న, వికటాకారం గల, జుట్టు విరబోసుకున్న ఆమెను రామలక్ష్మణ సోదరులు అక్కడే చూశారు. ఆమె ఆ వీరులను సమీపించి, అన్న ముందు నడుస్తున్న లక్ష్మణుణ్ణి ‘రా, మనిద్దరం క్రీడిద్దాం’ అని చేతితో పట్టుకుంది. సౌమిత్రిని కౌగిలించుకొని ఇతనితో అంది — ‘నేను అయోముఖి అనే రాక్షసిని; నువ్వే నా ప్రియుడివి, నిన్ను పొందడమే నాకు మహాలాభం.’ మళ్ళీ అంది — ‘నాథా, వీరుడా, పర్వతదుర్గాలలో, నదుల ఇసుకతిన్నెలపై ఈ దీర్ఘాయుష్షును పొంది నువ్వు ఎల్లప్పుడూ నాతో కలిసి క్రీడిస్తావు.’ ఇలా అనబడిన శత్రుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు కోపించి కత్తి దూసి ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ స్తనాలనూ కోసివేశాడు. చెవులూ ముక్కూ కోయబడగా ఆ భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసి వికృతస్వరంతో అరిచింది, వచ్చిన దారినే పట్టి పారిపోయింది. ఆమె వెళ్ళిపోయాక శత్రుఘాతకులైన రామలక్ష్మణ సోదరులు ఓజస్సుతో మళ్ళీ దట్టమైన వనంలోకి వెళుతూ ముందుకు సాగారు. ఇక్కడ గమనించాలి — శూర్పణఖ విషయంలో వలెనే అయోముఖి విషయంలో కూడా లక్ష్మణుడే విరూపం చేస్తాడు, వధించడు; స్త్రీల విషయంలో రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన దండనీతి ఇదే. మళ్ళీ గమనించాలి — మునుపు వర్ణించిన దరియే అయోముఖి నివాసమని సూచించబడుతుంది; చీకటితో కప్పబడిన గుహ ఆమె స్వభావానికి ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆఖ్యానమంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు, కేవలం వల్గేట్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది. ‘ఏహి రంస్యావహే’ (రా, మనిద్దరం క్రీడిద్దాం) అనే ఆమె మాట అత్యంత నిర్లజ్జమైనదీ స్పష్టమైనదీ; శూర్పణఖ మాటతో దానికి ఉన్న పోలిక స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు మాత్రం సమాధానం ఇవ్వడు, కేవలం క్రియతోనే బదులు చెబుతాడు — ఇదే అతని స్వభావం. ‘ఆయుశ్చిరమిదమ్’ (ఈ దీర్ఘాయుష్షు) అనే పదంతో ఆమె అతనికి దీర్ఘాయుష్షును ఎరగా చూపుతుంది, కాని లక్ష్మణుని మనస్సు చలించదు. ఈ ప్రసంగంలో వనపు భీషణత్వం రాక్షసి రూపంలో మూర్తీభవిస్తుంది, కబంధదర్శనానికి పూర్వరంగమవుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది — ‘నేను నీకు భార్యగా లభించాను’ అని ఆమె అంటున్నట్లు అది చెబుతుంది. ‘విస్వరం వినానాద’ (వికృతస్వరంతో అరిచింది) అనే పదంతో ఆమె ఆర్తనాదం సూచించబడింది; ఆ నాదమే వనాన్ని కలవరపెడుతుంది, తరువాత వచ్చే మహాశబ్దానికి పూర్వసూచనలా ఉంటుంది. ఇక్కడ చెవులూ ముక్కూ కోయడంతో పాటు స్తనాలను కోయడం కూడా చెప్పబడింది, ఇది శూర్పణఖ ప్రసంగం కంటే అధికం.

అప్పుడు మహాతేజస్వీ, సత్త్వవంతుడూ, శీలవంతుడూ, శుచీ అయిన లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి మండుతున్న తేజస్సు గల అన్నతో అన్నాడు — ‘ఆర్యా, నా భుజం గట్టిగా అదురుతోంది, మనస్సు కలవరపడినట్లుంది; చాలావరకు అనిష్టాన్ని సూచించే శకునాలు కనిపిస్తున్నాయి. అందుచేత నువ్వు సిద్ధంగా ఉండు, నా మాట విను; ఈ శకునాలు నాకే వెంటనే ఆపదను సూచిస్తున్నాయని అనుకుంటున్నాను. కాని వంజులకం అనే ఈ పరమదారుణమైన పక్షి మనకు యుద్ధంలో విజయాన్ని సూచిస్తున్నట్లు అరుస్తోంది.’ ఈ విధంగా శుభాన్నీ అశుభాన్నీ రెండిటినీ ఏకకాలంలో సూచిస్తూ లక్ష్మణుడు రాబోయే ఆపదనూ దాని శుభపరిణామాన్నీ రెండిటినీ వ్యక్తం చేస్తాడు; శ్రోత మనస్సులో ఆశంకా ఆశ్వాసమూ కలిసే ఉదయిస్తాయి. అలా వారు వనంలో వెదుకుతుండగా ఒక ఓజస్సుతో ఆ వనమంతా కంపించింది; అక్కడ ఒక విపులమైన శబ్దం పుట్టింది, అది ఆ వనాన్ని విరిచివేస్తున్నట్లుంది. ఆ దట్టమైన వనం పెనుగాలితో అతిగా చుట్టుముట్టబడినట్లుంది, దాని శబ్దం వనప్రాంతమంతటినీ నింపుతున్నట్లుంది — ప్రతిధ్వనులతో దిక్కులు మారుమోగాయి. ఆ శబ్దపు కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటూ, కత్తి ధరించిన రాముడు తమ్మునితో కలిసి విశాలమైన వక్షస్సు గల, మిక్కిలి పెద్ద శరీరం గల ఒక రాక్షసుణ్ణి చూశాడు. ఈ విధంగా శకునాలు చెప్పడం నుండి శబ్దం వినడం వరకు కవి మెట్టు మెట్టుగా భయాన్ని పెంచుతాడు, దర్శనంతో దానికి రూపాన్ని ఇస్తాడు. ‘స్పందతే మే దృఢం బాహుః’ (నా భుజం గట్టిగా అదురుతోంది) అనేది శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధ లక్షణం — ఎడమ భుజం అదరడం అనిష్టసూచకం. లక్ష్మణుడు కేవలం భయాన్ని చెప్పడు, ‘సజ్జీభవ’ (సిద్ధంగా ఉండు) అని ప్రతికారాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; ఇదే వీరుని రీతి. ‘మమైవ హి నిమిత్తాని’ (ఈ శకునాలు నాకే) అంటూ అతడు ఆపదను తనపైనే ఆరోపించుకుంటాడు, అన్నను రక్షించాలనుకుంటాడు. ‘ప్రభంజన్నివ’ (విరిచివేస్తున్నట్లు) అనే ఉపమతో శబ్దపు ప్రచండత్వం చూపించబడింది — పెనుగాలి చెట్లను విరిచినట్లు ఆ శబ్దం వనాన్ని చీలుస్తున్నట్లుంది.

వారిద్దరూ ఎదురుగా ముందు నిలిచిన ఆ రాక్షసుణ్ణి సమీపించారు. అతడు పెరిగిన శరీరం గలవాడు, తల గాని మెడ గాని లేనివాడు, కేవలం మొండెం మాత్రమే — తలా మెడా లేకపోవడంవల్ల మొండెమే అతని శరీరమంతా — పొట్టలోనే నోరు గలవాడు. పదునైన, వాడియైన రోమాలతో కప్పబడి అతడు మహాపర్వతంలా ఎత్తుగా, నల్లని మేఘంలా, రౌద్రంగా, మేఘగర్జన వంటి గంభీరమైన ధ్వని గలవాడై ఉన్నాడు. నుదుటిపై అగ్నిజ్వాల వంటి కాంతితో మండుతున్న, పెద్ద రెప్పలు గల, పింగళవర్ణమైన, విశాలమైన, పొడవైన, ఘోరమైన, వక్షస్సుపై ఉన్న, స్పష్టంగా చూసే ఒకే ఒక కన్ను అతనికి ఉంది — అతని నుదురు కూడా వక్షస్సుపైనే, కన్ను కూడా అక్కడే. పెద్ద కోరలు గల, నాలుకతో నాకుతున్న మహాముఖం అతనికి ఉంది; మహాఘోరమైన ఎలుగుబంట్లనూ సింహాలనూ మృగాలనూ పక్షులనూ అతడు ఆ నోటితోనే తింటూ ఉండేవాడు. ఒక యోజనం పొడవైన ఘోరమైన భుజాలను చాచి అతడు చేతులతో రకరకాల ఎలుగుబంట్లనూ పక్షిగణాలనూ మృగాలనూ పట్టుకొని లాగుతూ, ఈడుస్తూ ఉండేవాడు; ఎన్నో మృగయూథపతులను కూడా అలాగే పట్టుకొని లాగేవాడు. తినడానికి నచ్చనివాటిని మళ్ళీ ఆ చేతులతోనే విసిరివేసేవాడు. దారిన వస్తున్న ఆ సోదరుల మార్గాన్ని అడ్డగించి అతడు నిలిచి ఉన్నాడు. అతణ్ణి చూసి వారు పక్కగా దాటి, ఒక క్రోశం దూరం నుండే మహాకాయుడూ, దారుణుడూ, భయంకరుడూ, భుజాలతో చుట్టుముట్టినవాడూ అయిన ఆ కబంధుణ్ణి చూశారు — ఆకారంతోనే అతి ఘోరంగా కనిపించేవాడు. ఇక్కడ కవి అవయవం తరువాత అవయవాన్ని వర్ణిస్తూ అతని అసాధారణమైన వికృతిని చిత్రిస్తాడు; పరిమాణం, వర్ణం, స్వరం, కన్ను, ముఖం, భుజాలు అనే క్రమంలో భయచిత్రం పూర్ణమవుతుంది. ‘కబంధముదరేముఖమ్’ (పొట్టలో నోరు గల మొండెం) అనే రెండు పదాలలోనే అతని వికృతి అంతా సంగ్రహించబడింది — తల లేదు, మెడ లేదు, నోరు మాత్రం పొట్టలో. ‘వివృద్ధమ్’ (పెరిగినవాణ్ణి) అనే పదం పరిమాణపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘యోజనమాయతౌ భుజౌ’ (యోజనం పొడవైన భుజాలు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, అతని పట్టుకునే సామర్థ్యానికి కారణం — దీనితోనే అతడు దూరంలో ఉన్న మృగాలను కూడా పట్టుకుంటాడు, దీనితోనే రాఘవులు కూడా పట్టుబడతారు. ‘క్రోశమాత్రం దదర్శతుః’ (క్రోశం దూరం నుండి చూశారు) అనే పదంతో అతని విశాలత్వమే సూచించబడుతుంది — క్రోశం దూరం నుండి కూడా అతడు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. ‘కబంధమివ సంస్థానాత్’ (ఆకారంలో మొండెం వంటివాడు) అనేది అతని పేరుకు నిర్వచనంలా కనిపిస్తుంది.

ఆ మహాబాహువు మిక్కిలి విపులమైన తన భుజాలను చాచి బలవంతంగా నొక్కుతూ ఆ ఇద్దరు రాఘవులనూ కలిపి పట్టుకున్నాడు. కత్తులు ధరించినవారూ, దృఢమైన ధనుస్సులు గలవారూ, తీక్ష్ణమైన తేజస్సు గలవారూ, మహాభుజులూ, మహాబలులూ అయిన ఆ సోదరులు అతడు లాగుతుండగా వివశులయ్యారు — బలమూ ఆయుధమూ ఉన్నా అక్కడ అవి ఉపయోగపడడం లేదు. అక్కడ ధైర్యంవల్ల శూరుడైన రాఘవుడు ఏ మాత్రమూ వ్యథ చెందలేదు; లక్ష్మణుడు మాత్రం బాల్యంవల్ల, ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించకపోవడంవల్ల అత్యంతంగా వ్యథ చెందాడు. విషాదంతో ఆ రాఘవానుజుడు రాఘవునితో అన్నాడు — ‘వీరుడా, చూడు, నేను వివశుడనై రాక్షసునికి వశుడనయ్యాను. నన్ను ఒక్కణ్ణే అర్పిస్తే ఇతడు తృప్తి చెందుతాడు; నువ్వు మాత్రం విడిపించుకో, రాఘవా. నన్ను భూతబలిగా ఇచ్చి సుఖంగా పారిపో. త్వరలోనే నువ్వు వైదేహిని పొందుతావని నా నిశ్చితమైన అభిప్రాయం; కాకుత్స్థా, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన భూమిని తిరిగి పొంది రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు అక్కడ నన్ను ఎల్లప్పుడూ స్మరిస్తూ ఉండు.’ ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని ఆత్మత్యాగశీలమైన స్నేహాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తాడు — మరణంలో కూడా అతని చింత అన్న సిద్ధి గురించే. తమ్ముని ఈ స్నేహార్ద్రమైన మాట విని రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘వీరుడా, వ్యర్థంగా భయపడకు; నీ వంటి పురుషుడు విషాదం చెందడు.’ ఇంతలోనే క్రూరుడూ మహాబాహువూ దానవశ్రేష్ఠుడూ అయిన కబంధుడు ఆ రామలక్ష్మణ సోదరులతో అన్నాడు — ‘ఎద్దు మూపురాల వంటి భుజాలు గలవారూ, పెద్ద కత్తులూ ధనుస్సులూ ధరించినవారూ అయిన మీరిద్దరూ ఎవరు? దైవవశాత్తు నా కంటికి చిక్కిన మీరు ఈ ఘోరమైన ప్రదేశానికి ఎందుకు వచ్చారు? ఇక్కడ మీ పని ఏమిటి? అది చెప్పండి.’ ఈ విధంగా ఆపత్కాలంలో కూడా రాముని మాట ధైర్యాన్నే ఉపదేశిస్తుంది, తమ్ముని శోకాన్ని క్షణంలో శాంతింపజేస్తుంది. ‘తత్ర ధైర్యాచ్చ శూరస్తు రాఘవౌ నైవ వివ్యథే’ అనే పంక్తిలో ముద్రిత ప్రతిలో ద్వివచనరూపం (రాఘవౌ — ఇద్దరు రాఘవులు) కనిపిస్తుంది, కాని క్రియాపదం ‘వివ్యథే’ ఏకవచనం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా రాముణ్ణే ఏకవచనంలో గ్రహిస్తుంది. అందుచేత ఆశయం — రాముడు ధైర్యంతో చలించడు, లక్ష్మణుడు మాత్రం వ్యథ చెందుతాడు. ‘మాం హి భూతబలిం దత్త్వా’ (నన్ను భూతబలిగా ఇచ్చి) అనే లక్ష్మణుని మాట కరుణరసాన్ని ఉత్కర్షకు తీసుకువెళుతుంది. కబంధుని ప్రశ్న కూడా విచిత్రమైనదే — అతడు తినే ముందు పరిచయం అడుగుతాడు; దీనితోనే అతని పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెప్పడానికి అవకాశం పుడుతుంది. ‘దైవేన మమ చాక్షుషౌ’ (దైవవశాత్తు నా కంటికి చిక్కినవారు) అనే కబంధుని మాటలో ‘దైవ’ అనే శబ్దం మళ్ళీ వస్తుంది; రాముడు కూడా తరువాత దైవాన్నే చెబుతాడు — ఇద్దరి మాటలోనూ ఒకే శబ్దం, కాని భావం భిన్నం. కబంధునికి అది అదృష్టం, రాఘవులకు మాత్రం ఆపద. ‘వదతం కార్యమిహ వామ్’ (ఇక్కడ మీ పని ఏమిటో చెప్పండి) అనే ప్రశ్నతో సర్గ చివరలో సంభాషణకు సూత్రం అందుకోబడింది.

కబంధుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ఇక్కడ ఆకలితో బాధపడుతూ ఉన్న నా దగ్గరికి మీరిద్దరూ బాణాలూ ధనుస్సులూ కత్తులతో, వాడి కొమ్ముల ఎద్దుల వలె ఈ ప్రదేశానికి వచ్చారు, త్వరగా నా దగ్గరికి చేరారు; అందుచేత మీకు ప్రాణాలు దక్కడం దుర్లభం.’ దురాత్ముడైన కబంధుని ఆ మాట విని, ఎండిపోతున్న ముఖంతో రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, కష్టం నుండి మరింత కష్టమైన దారుణమైన ఆపదను పొంది, ఆ ప్రియురాలిని పొందకుండానే, ప్రాణాంతకమైన ఈ ఆపద వచ్చిపడింది. లక్ష్మణా, సర్వభూతాలపై కాలపు శక్తి మిక్కిలి గొప్పది; నరవ్యాఘ్రా, ఆపదలతో మోహితులమైన నిన్నూ నన్నూ చూడు. సర్వభూతాలను శాసించడంలో దైవానికి ఏ భారమూ లేదు — అది ఏది చేయాలనుకుంటే అది అనాయాసంగానే చేస్తుంది. యుద్ధరంగంలో శూరులూ బలవంతులూ అస్త్రవిద్యలో నిపుణులూ అయిన పురుషులు కూడా కాలానికి చిక్కినప్పుడు ఇసుకతో కట్టిన సేతువుల వలె కూలిపోతారు.’ ఈ ఉపమ మనోహరమైనది — ఇసుక కట్ట నీటిలో సడలిపోయినట్లు, కాలానికి చిక్కిన వీరులు కూడా శిథిలమైపోతారు. ఇలా అంటూ దృఢమైన సత్యమూ పరాక్రమమూ గలవాడూ, మహాయశస్వీ, ప్రతాపవంతుడూ అయిన దాశరథి ఉన్నతమైన పరాక్రమం గల సౌమిత్రిని చూసి అప్పుడు తన బుద్ధిని తానే స్థిరపరచుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి చూపేదేమంటే శోకం గాని భయం గాని రాముని ధైర్యాన్ని కదిలించలేవు; కాలమహిమను తెలిసినా అతడు నిశ్చేష్టుడు కాడు, బుద్ధిని స్థిరపరచుకొని ప్రతికారానికి సిద్ధంగా నిలుస్తాడు. దీనితోనే తరువాతి సర్గలో కబంధుని భుజాలను నరకడానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘నహి భారోఽస్తి దైవస్య’ (దైవానికి ఏ భారమూ లేదు) అనే అర్ధశ్లోకంతో రాముడు దైవం అనాయాసంగా చేసే స్వభావాన్ని చెబుతాడు — సర్వభూతాలను నియమించడం దానికి ఏ మాత్రమూ భారం కాదు. ఈ దృష్టియే అతణ్ణి నిరాశ నుండి కాపాడుతుంది; కాలాన్ని తెలిసినవాడు కాలాన్ని కూడా సహిస్తాడు. ‘ముఖేన పరిశుష్యతా’ (ఎండిపోతున్న ముఖంతో) అనే పదంతో రాముని శారీరకస్థితి కూడా సూచించబడింది — మాటలో అతడు ధైర్యాన్ని చెబుతున్నాడు, ముఖం మాత్రం ఎండిపోతోంది; దీనితో కవి అతని మానవభావాన్ని కాపాడుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి