సర్గ
జటాయువు ప్రాణత్యాగం, దహనసంస్కారం
రాముని ప్రశ్నలు, జటాయువు చివరి నివేదన, విందముహూర్తపు సూచన, ప్రాణత్యాగం, చితాగ్నిలో దహనం, పిండోదకక్రియ
మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు జటాయువును కౌగిలించుకొని నేలపై పడిపోయాడు. ఈ సర్గలో అతడు మళ్ళీ స్వస్థుడై, రౌద్రమైన రాక్షసునిచేత నేలకూల్చబడిన గద్దను చూసి, మిత్రగుణసంపన్నుడైన సౌమిత్రితో అంటాడు — ‘నా కార్యం కోసం ప్రయత్నిస్తూ ఈ పక్షి యుద్ధంలో రాక్షసునిచేత తప్పక చంపబడ్డాడు; నా కోసమే ఇతడు ప్రాణాలు విడుస్తున్నాడు.’ తరువాత అతడు సూక్ష్మంగా గమనిస్తాడు — ‘ఇతడు మిక్కిలి అలసిపోయాడు, అయినా ఈ శరీరంలో ఇంకా ప్రాణం ఉంది; కాని స్వరం లేనివాడై కలవరంతో చూస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ రాముని దృష్టి వైద్యుని దృష్టిలా సూక్ష్మమైనది — మరణానికి చేరువైనవానిలో కూడా మిగిలిన జీవాన్ని అతడు చూస్తాడు, దానితో సంభాషణకు అవకాశం లభిస్తుంది. ‘మత్కృతే’ (నా కోసమే) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పినట్లు ధ్వనిస్తుంది — రాముని హృదయంలో మొదటి భావం కృతజ్ఞతే, కుతూహలం కాదు. మిత్రుని ఋణాన్ని గుర్తించడంతోనే ఈ సర్గ ఆరంభమవుతుంది. లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన ‘మిత్రసంపన్నమ్’ (మిత్రగుణసంపన్నుడు) అనే విశేషణం కూడా సార్థకమే — మిత్రధర్మపు సందర్భంలో మిత్రగుణాలు గలవాడే తగిన శ్రోత. సర్గ ఆరంభంలోనే కవి రెండు భావాలను స్థాపిస్తాడు — మరణపు అనివార్యత, ఋణపు అపరిహార్యత; ఈ రెంటి మధ్యనే సర్గ అంతా సాగుతుంది.
రాముడు పక్షిని నేరుగా సంబోధిస్తాడు — ‘జటాయూ, నువ్వు మళ్ళీ మాట్లాడగలిగితే నీకు మేలు కలుగుగాక; సీత గురించి చెప్పు, నీ వధ గురించి కూడా చెప్పు. రావణుడు ఏ కారణంతో ఆర్యను అపహరించాడు? నేను అతనికి ఏమి చేశాను? నాలో ఏ అపరాధాన్ని చూసి అతడు నా ప్రియురాలిని అపహరించాడు? పక్షిశ్రేష్ఠా, చంద్రుని వంటి ఆ మనోహరమైన ముఖం అప్పుడు ఎలా ఉంది? ఆ సమయంలో సీత ఏ మాటలు పలికింది? ఆ రాక్షసుని పరాక్రమం ఎటువంటిది, రూపం ఎటువంటిది, కర్మలు ఎటువంటివి? తండ్రీ, అతని భవనం ఎక్కడ? అడుగుతున్న నాకు ఇది చెప్పు.’ ప్రశ్నల క్రమమే రాముని మనస్సును ప్రకాశింపజేస్తుంది — మొదట ప్రియురాలు, తరువాత మిత్రుని వధ, ఆ తరువాత తన అపరాధం గురించిన చింత, తరువాత సీత ముఖమూ మాటలూ, చివరకు శత్రువు పరిచయమూ నివాసమూ. స్నేహం నుండి మొదలై కార్యనిశ్చయం వైపు సాగే గమనం ఇది. ‘వధమాఖ్యాహి చాత్మనః’ (నీ వధ గురించి కూడా చెప్పు) అనే ప్రశ్నను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — రాముడు తన కార్యాన్ని మాత్రమే కాదు, మిత్రుని గాయాన్ని కూడా అడుగుతున్నాడు. ‘భద్రం తే’ (నీకు మేలు కలుగుగాక) అనే ఆశీర్వచనం కూడా ఇక్కడ కరుణాభరితం — ప్రాణాలు పోతున్నవానికి కూడా కల్యాణం కోరబడుతోంది. మరణానికి చేరువైన పక్షిని ‘తాత’ (తండ్రీ) అని సంబోధించి అతడు అతణ్ణి తండ్రి స్థానంలో నిలుపుతాడు.
అనాథునిలా విలపిస్తున్న అతణ్ణి చూసి ధర్మాత్ముడైన ఆ పక్షి తడబడుతున్న స్వరంతో అంటాడు — ‘దురాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుడు ఆమెను అపహరించాడు; గాలీ చీకటీ నిండిన దుర్దినం వంటి విస్తారమైన మాయను అతడు ఆశ్రయించాడు. తండ్రీ, అలసిపోయిన నా రెక్కలను నరికి ఆ నిశాచరుడు వైదేహి సీతను తీసుకొని దక్షిణాభిముఖంగా వెళ్ళిపోయాడు.’ తరువాత అతడు తన స్థితిని నివేదిస్తాడు — ‘రాఘవా, నా ప్రాణాలు అడ్డుపడుతున్నాయి, చూపు తిరుగుతోంది; వట్టివేరుతో చేసిన జుట్టు గల బంగారు వృక్షాలను చూస్తున్నాను.’ మరణసమయంలో దృష్టి తారుమారవడాన్ని ఇంత సూక్ష్మంగా వర్ణించడం కవి నిరీక్షణశక్తిని చూపిస్తుంది. ‘దక్షిణాముఖః’ (దక్షిణాభిముఖంగా) అనే ఒక్క పదమే రాబోయే కథ అంతటికీ దిక్కును నిర్దేశిస్తుంది — అక్కడి నుండే రాముడు దక్షిణదిక్కును అనుసరిస్తాడు, సుగ్రీవుని స్నేహాన్ని పొందుతాడు, సేతువును కడతాడు. మరణిస్తున్నవాని మాట కథకు మార్గదర్శకమైంది. ‘మాయ’ అనే పదంతో రావణుని పరాక్రమం కాదు, కపటమే సూచించబడుతుంది — గాలీ వానా చీకటీ కమ్మించి అతడు అపహరించాడు, వెలుగులో పోరాడి కాదు. బంగారు వృక్షాలు కనబడడం కూడా శాస్త్రాలలో మరణచిహ్నంగా ప్రసిద్ధం; కవి దానినే సంకేతిస్తాడు, దానివల్ల శ్రోతకు తెలుస్తుంది — మిగిలిన సమయం కొద్దిగానే ఉందని.
జటాయువు ఒక శుభశకునాన్ని చెబుతాడు — ‘రావణుడు సీతను తీసుకొని వెళ్ళిన ముహూర్తంలో పోగొట్టుకున్న ధనాన్ని యజమాని త్వరలోనే తిరిగి పొందుతాడు. ఆ ముహూర్తం పేరు ‘విందం’; కాకుత్స్థా, అది అతనికి తెలియలేదు. నీ ప్రియురాలైన జానకిని అపహరించిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు గాలాన్ని మింగిన చేపలా త్వరలోనే నశిస్తాడు. అందుచేత జనకుని కుమార్తె విషయంలో నువ్వు వ్యథ చెందకూడదు; యుద్ధరంగంలో అతణ్ణి చంపి త్వరలోనే వైదేహితో కలిసి ఆనందిస్తావు.’ మరణానికి చేరువైనా ఆ పక్షి భయాన్ని చెప్పడు, ఆశనే ఇస్తాడు — ఇదే అతని సౌహార్దానికి పరమ లక్షణం. గాలపు ఉపమ మర్మస్పర్శి — చేప ఏది మింగుతుందో అదే దానికి మృత్యువు; అలాగే రావణుని లాభమే అతని వినాశానికి బీజం. జ్యోతిషశకునం కూడా ఇక్కడ కావ్యార్థాన్ని పోషిస్తుంది — కాలమే న్యాయం చేస్తుందని ధ్వని. ‘విందః’ అనే ముహూర్తనామం ‘విద్’ ధాతువుకు ఉన్న లాభమనే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది; ఆ సమయంలో హరించబడినది తప్పక తిరిగి లభిస్తుంది. రావణుడు బలవంతుడైనా కాలజ్ఞానాన్ని పొందలేదు — దీనితో కవి సూచించేది, జ్ఞానం లేని బలం నిష్ఫలమని. ఈ మాటతోనే రాముని విషాదం ఆశగా పరిణమిస్తుంది.
రామునికి బదులు చెబుతున్న, మతి తప్పని ఆ గద్ద మరణిస్తుండగా అతని నోటి నుండి మాంసఖండాలతో కూడిన రక్తం స్రవించింది. అయినా అతడు చివరి వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తాడు — ‘అతడు విశ్రవసుని సాక్షాత్తు కుమారుడు, వైశ్రవణునికి సోదరుడు’ — ఇంతవరకు చెప్పి పక్షిరాజు దుర్లభమైన ప్రాణాలను విడిచాడు. రావణుని వంశపరిచయమే అతని చివరి ఉపకారం; దానితోనే రాముడు శత్రువును తెలుసుకోగలుగుతాడు. చేతులు జోడించిన రాముడు ‘చెప్పు, చెప్పు’ అంటూనే ఉన్నాడు, కాని గద్ద ప్రాణాలు శరీరాన్ని విడిచి ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయాయి. తరువాత అతడు తలను నేలపై వాల్చి, కాళ్ళు చాచి, శరీరాన్ని విసిరివేసినట్లు భూతలంపై పడిపోయాడు. ‘బ్రూహి బ్రూహి’ (చెప్పు, చెప్పు) అనే పునరుక్తీ, చేతులు జోడించడమూ — రాజకుమారుడు పక్షికి అంజలి ఘటించే ఈ దృశ్యమే వాల్మీకి సమభావాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘అసమ్మూఢస్య’ (మతి తప్పని) అనే విశేషణం పక్షి ధైర్యాన్ని చెబుతుంది — శరీరం క్షీణిస్తోంది, బుద్ధి మాత్రం చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. నోటి నుండి మాంసంతో కూడిన రక్తం స్రవిస్తున్నా, వాక్యం తెగిపోదు; ఇదే మిత్రనిష్ఠ. శరీరపతనంలోని మూడు అంగవిన్యాసాలు — తలను వాల్చడం, కాళ్ళు చాచడం, శరీరాన్ని విసిరివేయడం — క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి, దానితో మృత్యుక్షణం ప్రత్యక్షమైనట్లవుతుంది.
ఎర్రని కన్నులతో, ప్రాణం పోయి, పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ గద్దను చూసి ఎన్నో దుఃఖాలతో దీనుడైన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘రాక్షసులు నివసించే ఈ దండకారణ్యంలో ఎన్నో సంవత్సరాలు సుఖంగా నివసించిన ఈ పక్షి శరీరం ఇక్కడ శిథిలమైపోయింది. ఎన్నో ఏళ్ళ వయస్సు గలవాడూ, చిరకాలం వర్ధిల్లినవాడూ అయిన ఇతడే ఈ రోజు చంపబడి పడి ఉన్నాడు — కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. లక్ష్మణా, చూడు, ఈ గద్ద నాకు ఉపకారి, అతడు చంపబడ్డాడు; బలవంతుడైన రావణునితో పోరాడుతూ అతడు సీతను రక్షించడానికి పూనుకున్నాడు. తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన మహత్తరమైన గృధ్రరాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి ఈ పక్షిరాజు నా కోసం ప్రాణాలు విడిచాడు.’ మూడు వాక్యాలతో రాముడు మూడు భావాలను చెబుతాడు — కాలపు అనతిక్రమణీయత, మిత్రుని ఉపకారం, తన ఋణం. ‘ఉపకారీ హతశ్చ మే’ (నాకు ఉపకారి, చంపబడ్డాడు) అనే సంక్షిప్తమైన వాక్యమే శోకమంతటినీ మోస్తుంది. ‘అచలోపమమ్’ (పర్వతం వంటివాణ్ణి) అనే ఉపమ ప్రాణం పోయినవాని నిశ్చలత్వాన్ని చూపిస్తుంది — మునుపు ఆకాశంలో సంచరించినవాడు ఇప్పుడు పర్వతంలా నిశ్చలుడు. రాజ్యత్యాగాన్ని ప్రస్తావించడంతో రాముడు తన రాజ్యత్యాగాన్ని కూడా స్మరిస్తున్నట్లుంది; ఇద్దరూ పరుల కోసమే విడిచిపెట్టారు. దీనితో గృధ్రరాజు రామునికి సమానునిగా నిలుపబడతాడు.
రాముడు ఒక సామాన్య సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మాన్ని ఆచరించేవారూ, శూరులూ, శరణ్యులూ అయిన సాధువులు అన్నిచోట్లా కనిపిస్తారు — పశుపక్ష్యాది జన్మలలో కూడా.’ ఈ మాట రామాయణానికి హృదయం వంటిది — గుణం జాతిని అపేక్షించదు. ‘సౌమ్యుడా, పరంతపా, సీతాపహరణం వల్ల కలిగిన దుఃఖం, నా కోసం జరిగిన ఈ గద్ద వినాశం కలిగించినంతగా నాకు కలగలేదు. మహాయశస్వి, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథమహారాజు నాకు ఎలా పూజనీయుడో, మాననీయుడో, ఈ పక్షిరాజు కూడా అలాగే. సౌమిత్రీ, కట్టెలు తీసుకురా; నేను అగ్నిని మథించి పుట్టిస్తాను. నా కోసం మరణించిన గృధ్రరాజును దహించాలనుకుంటున్నాను. పక్షిలోకానికి నాథుడైన ఇతణ్ణి చితిపైకి ఎక్కిస్తాను, రౌద్రమైన రాక్షసునిచేత చంపబడిన ఇతణ్ణి దహిస్తాను.’ పక్షికి తండ్రితో సమానమైన గౌరవం ఇచ్చి రాముడు అగ్నిసంస్కారానికి సంకల్పిస్తాడు; ఇదే ఈ సర్గలోని నైతిక పరాకాష్ఠ. ‘నిర్మథిష్యామి పావకమ్’ (అగ్నిని మథించి పుట్టిస్తాను) అని తన చేతితో అగ్నిని పుట్టించడం కూడా సూచనాత్మకమే — అడవిలో అనాథుని సంస్కారాన్ని రాజకుమారుడే స్వయంగా చేస్తాడు, సేవకులు కాదు. తండ్రి దశరథునికి రాముడు చేయలేకపోయిన ఊర్ధ్వదేహిక సంస్కారం ఇక్కడ జటాయువుకు ఇవ్వబడుతున్నట్లుంది — ఈ ధ్వని కథ గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది.
రాముడు జటాయువును సంబోధించి ప్రార్థిస్తాడు — ‘యజ్ఞశీలులకు ఏ గతి లభిస్తుందో, ఆహితాగ్నికి ఏ గతి లభిస్తుందో, యుద్ధంలో వెనుదిరగనివారికీ భూదానం చేసేవారికీ ఏ గతి లభిస్తుందో, ఆ ఉత్తమగతిని నా అనుజ్ఞతో పొందు; మహాసత్త్వుడవైన గృధ్రరాజా, నాచేత సంస్కరించబడి వెళ్ళు.’ ఇలా అని ధర్మాత్ముడైన రాముడు దుఃఖితుడై అతణ్ణి మండుతున్న చితిపైకి ఎక్కించి తన బంధువునిలా దహించాడు. తరువాత వీర్యవంతుడైన అతడు సౌమిత్రితో కలిసి అడవికి వెళ్ళి, బలిసిన పెద్ద రోహి జింకలను చంపి, ఆ పక్షికి వాటిని పరిచాడు; రోహిమాంసాన్ని తీసి ముద్దలుగా చేసి మహాయశస్వి అయిన రాముడు రమణీయమైన పచ్చని పచ్చికపై ఆ పక్షికి పిండం ఇచ్చాడు. మరణించిన మనిషికి ద్విజులు చెప్పే పితృసంబంధమైన స్వర్గగమనమంత్రాన్ని కూడా అతడు జపించాడు. మనిషికి చేసినట్లే సమస్త ఊర్ధ్వదేహిక విధీ పక్షికి చేయబడింది — ఇక్కడ వాల్మీకి కరుణా శాస్త్రమర్యాదా రెండూ కలిసి ఉన్నాయి. నాలుగు గతులు స్మరించబడ్డాయి — యజ్ఞశీలులది, ఆహితాగ్నిది, యుద్ధంలో వెనుదిరగనివారిది, భూదాతలది; వీటితో జటాయువు కర్మ వీరుని యజ్ఞంతో సమానమని సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు యుద్ధంలో వెన్ను చూపలేదు. ‘స్వబంధువునిలా’ అనే ఉపమతో శోకపు స్వాభావికత దృఢపడుతుంది.
తరువాత నరశ్రేష్ఠుని పుత్రులైన ఆ ఇద్దరూ గోదావరీనదికి వెళ్ళి ఆ గృధ్రరాజుకు ఉదకక్రియ చేశారు; శాస్త్రోక్తమైన విధానంలో స్నానం చేసి అప్పుడు మళ్ళీ ఆ గద్దకు జలాంజలి ఇచ్చారు. ఉపజాతి వృత్తంతో కవి ఫలాన్ని ముగిస్తాడు — యుద్ధంలో నేలకూల్చబడి, కీర్తిని తెచ్చే అతి దుష్కరమైన కర్మను చేసిన ఆ గృధ్రరాజు, మహర్షితో సమానుడైన రామునిచేత సంస్కరించబడి, తనకు తగిన పుణ్యమైన శుభగతిని పొందాడు. చివరి శ్లోకంతో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది — ఉదకక్రియ ముగించిన ఆ ఇద్దరూ పక్షిశ్రేష్ఠునిపై స్థిరమైన బుద్ధిని నిలిపి, తరువాత సీతను కనుగొనడంపై మనస్సు లగ్నం చేసి, విష్ణువూ ఇంద్రుడూ అనే దేవశ్రేష్ఠుల వలె వనానికి వెళ్ళారు. శోకం క్రియతో శాంతించింది, క్రియ ఇప్పుడు కార్యంగా పరిణమించింది — ఇదే సర్గ ఉపసంహారం. తరువాతి సర్గలో వారిద్దరూ దక్షిణదిక్కును అనుసరిస్తూ క్రౌంచారణ్యంలో ప్రవేశిస్తారు. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సు మారడాన్ని గమనించాలి — అనుష్టుప్పులను విడిచి దీర్ఘవృత్తాన్ని ఆశ్రయించి కవి రెండు చిత్రాలను స్థిరపరుస్తాడు — ఒకటి పక్షి పొందిన పుణ్యగతి, మరొకటి రాజకుమారులిద్దరూ నిశ్చయంతో బయలుదేరడం. విష్ణువు ఇంద్రుల ఉపమతో వారి తేజస్సు మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది — శోకంతో క్షీణించినా వారు ఇప్పుడు దేవతల వలె కనిపిస్తున్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥