సర్గ
జటాయువుతో రాముని సమాగమం
జనస్థానంలో సీతాన్వేషణ, రక్తంతో తడిసిన జటాయువు దర్శనం, అతడు వృత్తాంతాన్ని నివేదించడం, రాముడు కౌగిలించుకొని రోదించడం
మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు దీర్ఘమైన ఉపదేశం చేశాడు. రాముడు అన్న అయినప్పటికీ చెప్పిన వెంటనే ఆ సుభాషితాన్ని గ్రహిస్తాడు — ఎందుకంటే అతడు సారగ్రాహి, మహాసారవంతమైన మాటను స్వీకరిస్తాడు. ‘పూర్వజోఽపి’ (అన్న అయినప్పటికీ) అనే పదంతో కవి అతని వినయాన్ని సూచిస్తాడు — తనకంటే చిన్నవాడి హితవచనాన్ని కూడా గ్రహించడమే శ్రేష్ఠుని లక్షణం. తరువాత అతడు పెరిగిపోయిన తన రోషాన్ని అణచుకొని, చిత్రమైన ధనుస్సును ఆనుకొని, లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతాడు — ‘నాయనా, మనమేమి చేద్దాం? ఎక్కడికి వెళదాం? ఏ ఉపాయంతో ఇక్కడ సీతను చూడగలం? ఇది ఆలోచించు.’ క్రోధం నుండి కార్యచింత వైపు ఈ మార్పే మునుపటి సర్గలోని ఉపదేశపు ఫలం. ‘విచింతయ’ (ఆలోచించు) అనే పదంతో రాముడు తమ్ముణ్ణి మంత్రి స్థానంలో నిలుపుతాడు; శోకంవల్ల తానే నిర్ణయించలేని అతడు ఇప్పుడు సహాయకుని బుద్ధిని ఆశ్రయిస్తాడు. ‘అవష్టభ్య ధనుః’ (ధనుస్సును ఆనుకొని) అనే క్రియ కూడా సూచనాత్మకమే — క్షణం క్రితం లోకసంహారానికి సిద్ధం చేయబడిన ధనుస్సు ఇప్పుడు కేవలం ఆధారంగా మారింది. కవి ఒక్క పదంతోనే కోపం చల్లారడాన్ని చూపిస్తాడు.
పరితాపంతో బాధపడుతున్న రామునితో లక్ష్మణుడు అంటాడు — ‘ఈ జనస్థానాన్నే నువ్వు వెదకాలి. ఇది ఎంతోమంది రాక్షసులతో నిండి ఉంది, నానావిధ వృక్షాలతో తీగలతో కూడి ఉంది; ఇక్కడ దుర్గమమైన కొండలూ, లోయలూ, కందరాలూ ఉన్నాయి. నానావిధ మృగగణాలతో నిండిన రకరకాల ఘోరమైన గుహలూ, కిన్నరుల నివాసాలూ, గంధర్వుల భవనాలూ ఉన్నాయి. నాతో కలిసి వాటన్నిటినీ నువ్వు బాగా వెదకాలి. నీ వంటి బుద్ధిసంపన్నులైన మహాత్ములూ నరశ్రేష్ఠులూ వాయువేగానికి పర్వతాలలా ఆపదలలో చలించరు.’ ఇక్కడి పర్వతోపమ సార్థకమైనది — పర్వతం గాలికి కదలనట్లు, ధీరుడు ఆపదకు చలించడు. ఇలా చెప్పబడిన రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ వనమంతా సంచరించాడు. ఉపదేశం ఇప్పుడు క్రియగా పరిణమించింది — విలాపం, విచారం, ఆ తరువాత అన్వేషణ అనే మూడు మెట్లను కవి క్రమంగా చూపించాడు. లక్ష్మణుని ఉపాయం కూడా యుక్తియుక్తమైనది — దూరం వెళ్ళే ముందు దగ్గరలో ఉన్న జనస్థానాన్నే పరీక్షించాలి, ఎందుకంటే అక్కడే రథం విరిగింది, అక్కడే రాక్షసులు నివసిస్తారు. వన వర్ణన రెండు శ్లోకాలలో విస్తరించబడుతుంది — దుర్గాలు, కందరాలు, గుహలు, కిన్నరుల నివాసాలు, గంధర్వభవనాలు; దీనితో అన్వేషణ ఎంత కష్టమైనదో సూచించబడుతుంది.
క్రుద్ధుడైన రాముడు ధనుస్సుకు ఘోరమైన క్షురమనే బాణాన్ని సంధించి ముందుకు నడుస్తాడు. తరువాత అతడు పర్వతశిఖరం వంటి, మహాభాగుడైన, పక్షిశ్రేష్ఠుడైన జటాయువును చూస్తాడు — రక్తంతో తడిసి నేలపై పడి ఉన్నవాణ్ణి. పర్వతశృంగం వంటి అతణ్ణి చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘ఇతడే వైదేహి సీతను తినివేశాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ అడవిలో తిరిగే ఇది గద్ద రూపంలో ఉన్న రాక్షసుడే అని స్పష్టం. విశాలాక్షి అయిన సీతను తిని ఇతడు సుఖంగా కూర్చున్నాడు; మండుతున్న మొనలు గల, ఘోరమైన, సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో ఇతణ్ణి వధిస్తాను.’ ఇలా అని అతడు ధనుస్సుకు క్షురాన్ని సంధించి, సముద్రం వరకూ ఉన్న భూమిని కదిలిస్తున్నట్లుగా గద్ద మీదికి దూకాడు. ఇక్కడ కరుణ శిఖరానికి చేరుతుంది — ప్రాణాలు ఒడ్డి సీతను రక్షించినవాడే ఆమె భర్తచేత ఆమెను తిన్నవాడిగా భావించబడుతున్నాడు. అజ్ఞానమూలకమైన క్రోధం ఎటువంటి అనర్థాన్ని కలిగిస్తుందో కవి చూపిస్తాడు. ‘నాత్ర సంశయః’ (ఇందులో సందేహం లేదు) అనే రాముని నిశ్చయమే భ్రమ ఎంత గాఢమైనదో సూచిస్తుంది — శోకంతో ఆవరించిన మనస్సు త్వరగా నిర్ణయిస్తుంది, విచారణను కోరదు. మునుపటి సర్గలలో లక్ష్మణుడు ఉపదేశించిన బుద్ధివిచారం ఇక్కడ క్షణకాలం మరచిపోయినట్లవుతుంది; దీనితో కవి మానవసహజమైన దౌర్బల్యాన్నే వర్ణిస్తాడు, రాముని దోషాన్ని కాదు.
అప్పుడు ఆ పక్షి అతి దీనమైన స్వరంతో, నురుగుతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ, దశరథపుత్రుడైన రామునితో అన్నాడు — ‘ఆయుష్మంతుడా, ఈ మహావనంలో ఓషధిని వెదికినట్లు నువ్వు ఎవరిని వెదుకుతున్నావో ఆ దేవినీ, నా ప్రాణాలనూ — రెండిటినీ రావణుడు హరించాడు. రాఘవా, నువ్వూ లక్ష్మణుడూ లేని సమయంలో బలవంతుడైన రావణుడు ఆ దేవిని అపహరించుకుపోతుండగా నేను చూశాను. నేను సీతను రక్షించడానికి వెళ్ళాను; యుద్ధంలో నేను రావణుని రథాన్నీ గొడుగునూ ధ్వంసం చేయగా, అతడు కూడా నేలపై పడ్డాడు.’ ఒకే మాటతో ఆ పక్షి మూడు పనులు సాధిస్తాడు — రాముని భ్రమను నివారిస్తాడు, సీత వార్తను ఇస్తాడు, అపహరించినవాని పేరును బయటపెడతాడు. ‘ఓషధిని వెదికినట్లు’ అనే ఉపమ మర్మస్పర్శి — రోగపీడితుడు మూలికను వెదికినట్లు రాముడు సీతను వెదుకుతున్నాడు. వృద్ధుడైన గద్ద పరాక్రమం ఇక్కడ మిత్రధర్మానికి పరమమైన నిదర్శనం. ‘ఉభయం హృతమ్’ (రెండిటినీ హరించాడు) అనే ఒక్క పదంతో అతడు తన ప్రాణాలను సీతతో సమానంగా తూచుతాడు — రెండిటినీ హరించినవాడు ఒక్కడే అని. మాటలోని దైన్యాన్నీ, రక్తం కక్కడాన్నీ వర్ణించి కవి శ్రోతల హృదయాలలో కరుణను పుట్టిస్తాడు, రాముని బాణసంధానాన్ని ఆ క్షణంలోనే నిష్ఫలం చేస్తాడు.
జటాయువు ప్రత్యక్షప్రమాణాలను చూపిస్తాడు — ‘ఇది అతని విరిగిన ధనుస్సు, ఇవి అతని బాణాలు; రామా, ఇది యుద్ధంలో విరిగిపోయిన అతని యుద్ధరథం. ఇతడు అతని సారథి, నా రెక్కలతో చంపబడి నేలపై పడి ఉన్నాడు. అలసిపోయిన నా రెక్కలను కత్తితో నరికి, రావణుడు వైదేహి సీతను తీసుకొని ఆకాశానికి ఎగిరిపోయాడు.’ మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఈ చిహ్నాలనుబట్టే ఊహించినది — ‘ఈ సంఘర్షణ ఒక్కనిదే’ అని — ఇప్పుడు సాక్షిచేత సమర్థించబడింది. చివరలో అతడు దీనంగా వేడుకుంటాడు — ‘రాక్షసునిచేత ఇదివరకే చంపబడిన నన్ను నువ్వు చంపకూడదు.’ మరణానికి చేరువైనవాని ఈ ప్రార్థన ప్రాణరక్షణ కోసం కాదు, మిత్రుని చేతిలో అవమానం జరగకూడదనే భావంతో; దీనితో రాముని భ్రమ పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. ఈ మూడు శ్లోకాలలో కవి సాక్ష్యక్రమాన్నే అనుసరిస్తాడు — మొదట వస్తువులు (ధనుస్సు, బాణాలు, రథం), తరువాత మనిషి (సారథి), చివరకు తన శరీరపు గాయం. దీనితో జనస్థానపు యుద్ధస్థలమంతా వివరించబడుతుంది, సమాధానం లేనిదేదీ మిగలదు.
సీతకు సంబంధించిన ప్రియమైన వార్తను తెలుసుకొని రాముడు మహాధనుస్సును విడిచిపెట్టి గృధ్రరాజును కౌగిలించుకుంటాడు; వివశుడై నేలపై పడిపోయాడు, లక్ష్మణునితో కలిసి రోదించాడు. అత్యంత ధీరుడైనా అతడు అప్పుడు రెట్టింపైన తాపంతో బాధపడ్డాడు — సీతాశోకమూ మిత్రశోకమూ రెండూ ఒకచోట కలిశాయి. ఒంటరిగా, ఒకే దారి మిగిలిన సంకటంలో మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్న అతణ్ణి చూసి దుఃఖితుడైన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, సీత నశించింది, పక్షి మరణించాడు; ఇటువంటి నా దౌర్భాగ్యం అగ్నిని కూడా దహించగలదు. నిండైన మహాసముద్రాన్ని ఈ రోజు నేను దాటితే, నదులకు పతి అయిన ఆ సముద్రం కూడా నా దౌర్భాగ్యంవల్ల తప్పక ఎండిపోతుంది.’ అతిశయోక్తులతో కవి శోకపు పరిమాణాన్ని చూపిస్తాడు — అగ్నిని దహించే, సముద్రాన్ని ఎండబెట్టే దౌర్భాగ్యం ఎటువంటిదై ఉంటుంది! ‘ధనుస్సును విడిచిపెట్టి’ అనే క్రియను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్షత్రియుడు ధనుస్సును విడువడు, కాని ఇక్కడ స్నేహం శస్త్రాన్ని కూడా అధిగమిస్తుంది. ‘అవశః’ (వివశుడై) అనే పదంతో స్వాధీనత లేకపోవడం సూచించబడుతుంది; అత్యంత ధీరుడైన రాముడు కూడా ఇక్కడ పూర్తిగా వివశుడు.
‘చరాచరాలతో కూడిన ఈ లోకంలో నాకంటే దురదృష్టవంతుడు ఎవడూ లేడు, ఈ మహత్తరమైన ఆపదల వలలో నేను చిక్కుకున్నాను. నా తండ్రికి మిత్రుడూ, మహాబలుడూ అయిన ఈ గృధ్రరాజు నా భాగ్యం తిరగబడడంవల్ల చంపబడి నేలపై పడి ఉన్నాడు.’ ఇలా ఎన్నో విధాలుగా అని లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు పితృస్నేహాన్ని ప్రదర్శిస్తూ జటాయువును స్పృశించాడు. ఇక్కడ స్పర్శే అంతా చెబుతుంది — క్షణం క్రితం బాణం సంధించినవాడే ఇప్పుడు తండ్రిని నిమిరినట్లు నిమురుతున్నాడు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో కవి చిత్రాన్ని ముగిస్తాడు — రెక్కలు నరకబడి, రక్తంతో తడిసిన ఆ గృధ్రరాజును పట్టుకొని రాముడు ‘ప్రాణసమానమైన మైథిలి ఎక్కడికి వెళ్ళింది?’ అనే మాట పలికి నేలపై పడిపోయాడు. ప్రశ్న సమాధానం లేకుండానే నిలిచిపోతుంది, పతనంతో సర్గ ముగుస్తుంది — సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో పక్షిరాజే స్వయంగా ఇస్తాడు. ‘తండ్రికి మిత్రుడు’ అనే సంబంధంతో జటాయువు దశరథుని స్థానంలో నిలుపబడతాడు; అందుచేతనే రాముని శోకం పితృశోకం వంటిది అవుతుంది. అనుష్టుప్పులను విడిచి చివరలో దీర్ఘవృత్తాన్ని ఆశ్రయించి కవి చిత్రాన్ని స్థిరపరుస్తాడు — రక్తంతో తడిసిన పక్షి, అతణ్ణి కౌగిలించుకున్న రాజకుమారుడు, సమాధానం లేని ప్రశ్న, నేలపై పడిన శరీరం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥