॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 66వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుడు రాముణ్ణి ప్రబోధించడం

శోకంతో మూఢుడైన రాముని పాదాలు ఒత్తడం, యయాతి వసిష్ఠాదుల దృష్టాంతాలతో ధైర్యోపదేశం, శత్రువునే పెకలించాలనే నిశ్చయం

మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు తర్కంతో ధర్మంతో రాముని కోపాన్ని నివారించాడు. ఇప్పుడు కోపం శాంతించింది, కాని దాని స్థానంలో శోకమే మిగిలింది. రాముడు అనాథునిలా విలపిస్తున్నాడు; మహామోహంతో కూడి, మిక్కిలి దీనుడై, స్పృహ కోల్పోయినవాడవుతున్నాడు. ‘అనాథవత్’ (అనాథునిలా) అనే పదం మర్మస్పర్శి — అందరికీ నాథుడైనవాడే ఇప్పుడు నాథుడు లేనివానిలా కనిపిస్తున్నాడు. అటువంటి అన్నను చూసి సౌమిత్రి తాను కూడా ఒక ముహూర్తకాలం తేరుకొని, తరువాత పాదాలు ఒత్తుతూ రాముణ్ణి సంబోధిస్తాడు. ఇక్కడ కవి శుశ్రూషను మాటకంటే ముందు ఉంచుతాడు — స్పర్శతో సేవతో శాంతించిన మనస్సు మాత్రమే ఉపదేశాన్ని గ్రహించగలదు. ‘ముహూర్తాదివ’ (ఒక ముహూర్తం తరువాత) అనే పదంతో సూచించబడేది — లక్ష్మణుడు కూడా అంతసేపు స్తబ్ధుడై ఉన్నాడు, తరువాతనే స్వస్థత పొంది అన్నను ప్రబోధించడానికి పూనుకున్నాడు. ఇదే సర్గ ఆరంభం; సర్గ అంతా ఒకే దీర్ఘమైన సాంత్వనవచనం.

లక్ష్మణుడు మొదట వంశస్మృతిని రేకెత్తిస్తాడు — ‘దేవతలు అమృతాన్ని పొందినట్లు, దశరథమహారాజు మహాతపస్సుతో మహాకర్మతో నిన్ను పొందాడు. నీ గుణాలకే బద్ధుడైన ఆ రాజు నీ వియోగంతో దేవత్వాన్ని పొందాడు — భరతుని నుండి విన్నట్లు.’ దీనితో అతడు సూచించేదేమంటే రాముని జీవితం కేవలం అతని స్వంతం కాదు, తండ్రి తపస్సుకు ఫలం; అందుచేత దానిని శోకంతో నాశనం చేసుకోవడం తగదు. తరువాత అతడు తర్కాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — ‘కాకుత్స్థా, వచ్చిపడిన ఈ దుఃఖాన్ని నువ్వే సహించకపోతే, సామాన్యుడూ అల్పసత్త్వుడూ అయిన ఇతర జనుడు ఎలా సహిస్తాడు?’ మహాత్ముల ధైర్యమే లోకానికి ఆదర్శం అని ఇక్కడ భావం; శ్రేష్ఠుని విషాదం అందరికీ విషాదాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ క్రమంలో లక్ష్మణుడు మొదట స్నేహంతో, తరువాత వంశగౌరవంతో, ఆ తరువాత లోకహితంతో రాముణ్ణి తాకుతాడు — మూడు మార్గాలకూ ఒకటే లక్ష్యం, శోకం నుండి లేవడం.

‘నరశ్రేష్ఠా, ఊరట పొందు; ఏ ప్రాణికి ఆపదలు ఉండవు? అవి అగ్నిలా క్షణకాలం తాకుతాయి, క్షణంలోనే తొలగిపోతాయి.’ ఆ తరువాత అతడు ఒక భయాన్ని చూపిస్తాడు — ‘దుఃఖితుడవై నువ్వు నీ తేజస్సుతో లోకాలను దహిస్తే, ఆర్తులైన ప్రజలు ఊరట ఎక్కడ పొందుతారు?’ తరువాత రెండు దృష్టాంతాలు — నహుషుని కుమారుడైన యయాతి ఇంద్రునితో సమానమైన లోకాన్ని పొందాడు, అయినా దుర్నీతి అతణ్ణి తాకింది; మన తండ్రికి పురోహితుడైన వసిష్ఠునికి ఒక్క రోజులో వందమంది పుత్రులు పుట్టారు, అదే విధంగా మళ్ళీ చంపబడ్డారు. ఈ విధంగా స్వర్గంలోనూ భూమిపైనా, రాజులలోనూ ఋషులలోనూ విధి సమానమేనని చూపించబడింది. ‘లోకస్వభావ ఏవైషః’ (ఇది లోకస్వభావమే) అనే పదంతో కవి సాంత్వనకు మూలసూత్రాన్ని స్థాపిస్తాడు. అగ్నిస్పర్శ ఉపమ ప్రత్యేకంగా రమణీయమైనది — ఆపద దహిస్తుంది, కాని నిలవదు; దానిని శాశ్వతమని భావించేవాడే ఎక్కువగా దహించబడతాడని ధ్వని.

దృష్టాంతాలు విస్తరించబడతాయి — ‘కోసలేశ్వరా, జగత్తుకు తల్లీ, సర్వలోకాలూ నమస్కరించేదీ అయిన ఈ భూమికి కూడా కంపనం కనిపిస్తుంది. జగత్తుకు రెండు కన్నుల వంటివారూ, అంతా ఎవరిపై ప్రతిష్ఠితమై ఉందో ఆ ధర్మస్వరూపులూ, మహాబలులూ అయిన సూర్యచంద్రులు కూడా గ్రహణాన్ని పొందుతారు. మహాభూతాలూ దేవతలూ కూడా దైవానికి వశం కాకుండా తప్పించుకోలేరు, ఇక దేహధారులైన సమస్త ప్రాణుల సంగతి చెప్పేదేముంది? నరశార్దూలా, ఇంద్రాది దేవతలలో కూడా సునీతీ దుర్నీతీ ఉన్నట్లు వింటాం; అందుచేత నువ్వు శోకించడం తగదు.’ ఇక్కడి క్రమాన్ని గమనించాలి — భూమి, సూర్యచంద్రులు, మహాభూతాలు, దేవతలు, ఇంద్రుడు — కింది నుండి పైకి. అత్యున్నతులలో కూడా ఉన్నది మనిషిలో ఎందుకు ఉండదు అని యుక్తి. దుఃఖం మినహాయింపు కాదు, నియమమే అని సిద్ధాంతం. భూమికి ‘జగతో మాతా’ (జగత్తుకు తల్లి) అనీ, సూర్యచంద్రులకు ‘జగతో నేత్రే’ (జగత్తుకు రెండు కన్నులు) అనీ విశేషణాలతో మొదట వారి గొప్పతనం పెంచబడుతుంది, తరువాత వారికి కూడా వికారం కలుగుతుందని చూపించబడుతుంది — ఇదే దృష్టాంతపు శక్తి.

‘రాఘవా, వీరుడా, వైదేహి మరణించినా, నశించినా, ఇతర సామాన్య జనుడిలా నువ్వు శోకించడం తగదు. నీ వంటివారు ఎల్లప్పుడూ సర్వాన్నీ దర్శించేవారు, మిక్కిలి పెద్ద కష్టాలలో కూడా శోకించరు; రామా, వారి దర్శనం నిర్వేదంతో మలినం కాదు. అందుచేత బుద్ధితో తత్త్వాన్ని బాగా ఆలోచించు — బుద్ధి గల మహాప్రాజ్ఞులే శుభాశుభాలను తెలుసుకుంటారు. ఏ కర్మల గుణదోషాలు కనబడలేదో, ఏవి అనిశ్చితమైనవో, వాటిని ఆచరించకుండా కోరిన ఫలం లభించదు.’ చివరి శ్లోకం కర్మవాదాన్నే ఉపదేశిస్తుంది — ఫలం చింతతో కాదు, ఆరంభంతోనే లభిస్తుంది. ఇంకా చేయని కర్మ శుభమో అశుభమో తెలియదు; అందుచేత ఫలం గురించిన సందేహంతో కర్మను విడిచిపెట్టకూడదు. విలాపం నుండి లేచి కర్మను ఆరంభించు అనేదే ఇక్కడ నిష్కర్ష.

చివరలో లక్ష్మణుడు వినయంతో తనను తాను తగ్గించుకుంటాడు — ‘వీరుడా, ఈ మాటలనే మునుపు నువ్వే నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పావు; సాక్షాత్తు బృహస్పతి అయినా నీకు ఉపదేశించగలడా? మహాప్రాజ్ఞా, నీ బుద్ధిని దేవతలు కూడా అందుకోలేరు; శోకంతో నిద్రపోయిన నీ జ్ఞానాన్ని నేను కేవలం మేల్కొలుపుతున్నాను.’ ఈ వినయమే ఉపదేశాన్ని గ్రాహ్యం చేస్తుంది — శిష్యుడు గురువుకు బోధించడు, నిద్రిస్తున్నదాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. తరువాత అతడు కార్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఇక్ష్వాకువృషభా, నీ దివ్యమైన, మానుషమైన పరాక్రమాన్ని గమనించుకొని శత్రువుల వధకు ప్రయత్నించు. పురుషశ్రేష్ఠా, సర్వవినాశం చేస్తే నీకు ప్రయోజనం ఏమిటి? ఆ పాపి అయిన శత్రువునే గుర్తించి పెకలించివేయాలి.’ ఈ విధంగా సర్వలోకసంహారానికి బదులు ఒక్క శత్రువు అన్వేషణా వధా స్థాపించబడ్డాయి. ‘ఉద్ధర్తుమ్’ (పెకలించివేయడానికి) అనే పదం సార్థకమైనది — చెట్టులా వేళ్ళతో సహా పెకలించాలి, కేవలం కొమ్మను నరికితే చాలదు; రాబోయే సర్గల కథావస్తువుకు బీజమైన ప్రతిజ్ఞ ఇదే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి