సర్గ
లక్ష్మణుడు రాముణ్ణి ఓదార్చడం
సీతాపహరణం వల్ల కలిగిన శోకంతో ప్రళయాగ్నిలా కోపించిన రాముడు, లక్ష్మణుని ప్రబోధం, విరిగిన రథాన్ని పరీక్షించడం, అన్వేషణ ప్రతిజ్ఞ
మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతాపహరణం గురించి తెలుసుకొని సమస్త జగత్తునూ తలక్రిందులు చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు శోకంతో కృశించి తపించిపోతున్నాడు; లోకాల వినాశం కోసం ఉద్భవించిన సంవర్తకాగ్నిలా కనిపిస్తున్నాడు. ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తూ, యుగాంతంలో హరునిలా సమస్త జగత్తునూ దహించాలనుకుంటున్నాడు. కవి ఇక్కడ శోకం క్రోధంగా పరిణమించడాన్ని చూపిస్తాడు — ప్రియురాలి విరహం ప్రళయాగ్నిలా మండుతోంది. ఇంత క్రుద్ధుడైన రాముణ్ణి లక్ష్మణుడు ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ చూడలేదు; అందుచేత అతడు కూడా భయపడతాడు. ఎండిపోతున్న ముఖంతో, చేతులు జోడించి సౌమిత్రి మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు. సోదరుని మాటే ఇప్పుడు ఏకైక ఔషధం. ‘అదృష్టపూర్వమ్’ (ఇంతకుముందు చూడనిది) అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే ఈ కోపం రాముని స్వభావానికి బయటిది, అందుచేతనే భయంకరమైనది.
లక్ష్మణుడు మొదట రామునికి అతని స్వస్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘మునుపు నువ్వు మృదువుగా, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, సర్వభూతాల హితంలో ఆసక్తుడవై ఉండేవాడివి; ఇప్పుడు క్రోధానికి వశుడవై ఆ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు. చంద్రునిలో కాంతి, సూర్యునిలో ప్రభ, వాయువులో గమనం, భూమిలో ఓర్పు ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉన్నట్లే నీలో సాటిలేని కీర్తి స్థిరంగా ఉంది.’ ఉపమానాలతో అతడు సూచించేదేమంటే కీర్తి రామునికి స్వభావసిద్ధమైనది, బయటి నుండి వచ్చినది కాదు; కోపంతో అదే నశించిపోతుంది. తరువాత అతడు మూలప్రశ్నను లేవదీస్తాడు — ‘ఒక్కని అపరాధానికి సమస్త లోకాలనూ చంపడం నీకు తగదు. విరిగిపోయిన ఈ యుద్ధరథం ఎవరిదో తెలుసుకుందాం.’ ఈ విధంగా ప్రశ్నతో అతడు రాముని మనస్సును క్రోధం నుండి విచారణ వైపు మళ్ళిస్తాడు. శోకంతో ఆవరించిన మనస్సును ప్రమాణపరీక్షలో నియోగించి శాంతికి తీసుకురావడానికి ఇదే ఉపాయం.
లక్ష్మణుడు యుద్ధస్థలాన్ని సాక్షిలా పరిశీలిస్తాడు — ‘ఎవరిచేత, ఏ కారణంగా కాడితో, సామగ్రితో కూడిన ఈ రథం విరిగిపోయింది? ఈ నేల గుర్రాల గిట్టలతో, రథచక్రాల అంచులతో గాయపడింది, రక్తబిందువులతో తడిసింది; అందుచేత ఇక్కడ మిక్కిలి ఘోరమైన యుద్ధం జరిగిందని స్పష్టమే. కాని రాజకుమారా, ఈ సంఘర్షణ ఒక్కనిదే, రెండు సైన్యాలది కాదు; పెద్ద సైన్యపు అడుగుజాడ ఎక్కడా కనబడడం లేదు.’ ప్రమాణం నుండే అతడు మళ్ళీ సిద్ధాంతాన్ని స్థాపిస్తాడు — ‘ఒక్కని కోసం సమస్త లోకాలనూ నాశనం చేయడం తగదు.’ చివరలో రాజధర్మాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — ‘రాజులు తగిన దండన విధించేవారూ, మృదువైనవారూ, ప్రశాంతులూ అయి ఉంటారు; నువ్వైతే ఎల్లప్పుడూ సర్వభూతాలకూ శరణ్యుడవు, పరమగతివి.’ ఈ విధంగా తర్కం, ధర్మం అనే రెండు మార్గాలతో కోపం నివారించబడుతుంది. ‘శరణ్యః పరమా గతిః’ (శరణ్యుడవు, పరమగతివి) అనే సంబోధనతో అతడు రామునికి అతని కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — రక్షకుడు సంహర్త ఎలా అవుతాడు?
తరువాత లక్ష్మణుడు ఊరడిస్తాడు — ‘రాఘవా, నీ భార్య నశించడాన్ని ఎవరు మంచిదని భావిస్తారు? యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవానికి సాధువులైన ఋత్విక్కులు అప్రియం చేయలేనట్లే, నదులూ సముద్రాలూ పర్వతాలూ దేవతలూ గంధర్వులూ దానవులూ నీకు విప్రియం చేయడానికి సమర్థులు కారు.’ దీనితో అతడు సూచించేదేమంటే రాముడు ధర్మదీక్ష వహించినవాడు, అందుచేత అతనికి పరాజయం సంభవించదు. ‘రాజా, సీతను ఎవడు అపహరించాడో వాణ్ణే నువ్వు వెదకాలి — నిరపరాధులైన లోకాలను కాదు. నేను నీకు తోడుగా, నువ్వు ధనుస్సు చేతబట్టి, పరమర్షులు సహాయకులుగా — ఈ విధంగా మనం సముద్రాన్నీ పర్వతాలనూ వనాలనూ వెదుకుదాం.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు శోకాన్ని కర్మగా మారుస్తాడు — విలాపానికి బదులు అన్వేషణే ఉపాయమని ఉపదేశిస్తాడు. ‘మద్ద్వితీయః’ (నేను తోడుగా) అనే పదంతో అతడు తనను సహచరుడిగా సమర్పించుకుంటాడు; దానితో రాముని ఒంటరితనపు భావన కూడా తొలగిపోతుంది.
‘నానావిధమైన ఘోరమైన గుహలనూ, రకరకాల తామరకొలనులనూ, దేవగంధర్వలోకాలనూ ఏకాగ్రతతో మనం వెదుకుదాం — నీ భార్యను అపహరించినవాడు దొరికేవరకూ. కోసలేంద్రా, సామోపాయంతో దేవతల ప్రభువులు నీ భార్యను నీకు ఇవ్వకపోతే, ఆ తరువాత సమయోచితమైనది చేద్దువుగాని.’ చివరలో నాలుగు పాదాల వృత్తంతో ముగిస్తాడు — ‘నరేంద్రా, శీలంతో, సామంతో, వినయంతో, నీతితో సీతను పొందలేకపోతే, అప్పుడు మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి, బంగారు పింఛాలు గల బాణసమూహాలతో వారిని నిర్మూలించు.’ ఈ విధంగా సౌమిత్రి క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — మొదట సామం, ఆ తరువాత దండం; మొదటే ఆలోచన లేని ప్రళయం కాదు. రాముని కోపం నిషేధించబడడం లేదు, సరైన లక్ష్యం వైపు మళ్ళించబడుతోంది — ఇదే ఈ సర్గ సారాంశం. సర్గ చివరలో ఛందస్సు మార్చడం ద్వారా కవి మాటలోని ఓజస్సును పెంచుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥