సర్గ
రాముని రోషం, ముల్లోకాలను నాశనం చేస్తాననే ప్రతిజ్ఞ
గోదావరి మౌనం, మృగాల సంకేతం, దక్షిణదిశగా ప్రయాణం, పుష్పాలను గుర్తుపట్టడం, పర్వతాన్నీ నదినీ బెదిరించడం, యుద్ధచిహ్నాలను చూడడం, సర్వభూతాలను నాశనం చేయాలనే సంకల్పం
మునుపటి రెండు సర్గలలో శోకం మాటలలోనే ముగిసింది; ఈ సర్గలో అది కార్యరూపం దాలుస్తుంది. దీనుడైన రాముడు దీనమైన స్వరంతో లక్ష్మణుణ్ణి ఆదేశిస్తాడు — ‘త్వరగా వెళ్ళి గోదావరీనది దగ్గర తెలుసుకో; సీత పద్మాలు తేవడానికి గోదావరికి వెళ్ళిందేమో?’ రాముడు ఇలా చెప్పగా వేగంగా అడుగులు వేసే లక్ష్మణుడు ఆ రమణీయమైన నదికి వెళ్ళాడు. రేవులు గల ఆ నదిని వెదికి అతడు రామునితో అన్నాడు — ‘రేవులలో ఆమె కనబడడం లేదు; నేను గట్టిగా పిలిచినా ఆమె నా మాట వినడం లేదు. రామా, క్లేశాలను నశింపజేసే వైదేహి ఏ ప్రదేశానికి చేరిందో, సన్నని నడుము గల ఆమె ఎక్కడ ఉందో నాకు తెలియదు.’ లక్ష్మణుని మాట విని దీనుడూ, సంతాపంతో మోహం చెందినవాడూ అయిన రాముడు స్వయంగా గోదావరీనది దగ్గరికి వెళ్ళాడు. అక్కడ నిలిచి అతడు ‘సీత ఎక్కడ?’ అని మాత్రమే అన్నాడు. వధకు అర్హుడైన రాక్షసరాజు ఆమెను అపహరించాడని భూతాలన్నిటికీ తెలుసు, అయినా అవి రామునికి చెప్పలేదు; గోదావరీనది కూడా అలాగే మౌనంగా ఉండిపోయింది. ఇక్కడ కవి మొదటిసారిగా సూచిస్తాడు — సాక్షులు ఉన్నారు, కాని భయంతో మూగవారయ్యారు. ఈ సర్గ ఈ నాలుగు సర్గల సమూహంలో అన్నిటికంటే పొడవైనది; దీని నిర్మాణం కూడా మూడు భాగాలుగా ఉంది — అన్వేషణ, సాక్ష్యదర్శనం, ప్రతిజ్ఞ. మొదటి భాగంలో రాముడు స్వయంగా వెళ్ళడు; లక్ష్మణుణ్ణి పంపుతాడు, ఎందుకంటే అతని ఆశ ఇంకా బతికే ఉంది — ఆమె పద్మాలు తేవడానికి వెళ్ళి ఉండవచ్చని. లక్ష్మణుడు తిరిగి రావడం మాత్రం ఆశను హరిస్తుంది. ‘క్రోశతో న శృణోతి మే’ (నేను గట్టిగా పిలిచినా వినడం లేదు) అనే వాక్యంలో బిగ్గరగా పిలవడం కూడా నిష్ఫలమేనని సూచించబడుతుంది. తరువాత రాముడు స్వయంగా నదికి వెళతాడు, ఎందుకంటే మరొకరు చేసిన పరీక్ష అతనికి చాలదు. అతని ప్రశ్న కూడా చాలా సంక్షిప్తమైనది — ‘క్వ సీతా’ (సీత ఎక్కడ) అనే రెండు పదాలు మాత్రమే; శోకం మాటను కుదించివేస్తుంది.
తరువాత వనంలోని భూతాలు నదిని ప్రేరేపిస్తాయి — ‘ఇతనికి ఆ ప్రియురాలి గురించి చెప్పు’ అని. అయినా శోకిస్తున్న రాముడు అడిగినా ఆ నది సీత గురించి చెప్పలేదు. కారణాన్ని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు — రావణుని ఆ రూపాన్నీ, ఆ దురాత్ముని కర్మలనూ తలచుకొని భయంతో ఆ నది వైదేహి గురించి చెప్పలేదు. ఈ విధంగా ప్రకృతి కూడా రాక్షసునికి భయపడుతుందని భావం. ఆ నది సీతను చూపకుండా నిరాశపరచగా, సీతను చూడలేక కృశించిన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ గోదావరి ఏ మాత్రమూ బదులు పలకడం లేదు. లక్ష్మణా, జనకుణ్ణి కలిసినప్పుడు ఏమి చెప్పను? వైదేహి తల్లికి ఆమె లేకుండా ఆ అప్రియమైన మాట ఎలా చెప్పను? రాజ్యం కోల్పోయి అడవిలో వనఫలాలతో జీవిస్తున్న నా శోకాన్నంతా తొలగించిన ఆ వైదేహి ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయింది? బంధువర్గం లేక, వైదేహినీ చూడలేక మేల్కొని ఉండే నాకు రాత్రులు దీర్ఘమవుతాయని అనుకుంటాను. సీత దొరికితే మందాకినినీ, జనస్థానాన్నీ, ఈ ప్రస్రవణగిరినీ — అన్నిటినీ తిరిగి వెదుకుతాను.’ విరహం ఇక్కడ సామాజిక రూపాన్ని కూడా ధరిస్తుంది — తండ్రికీ తల్లికీ ఏమి చెప్పను అని. భూతాలు ప్రేరేపించడాన్ని కవి ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తాడు — వనదేవతలకు సత్యం తెలుసు, చెప్పాలనీ కోరుకుంటారు, కాని నదే భయపడింది. దీనితో రావణుని భయం అంతటా వ్యాపించి ఉందని సూచించబడుతుంది. రాముని విలాపంలో ఇక్కడ కొత్త విషయం — జనకుని దుఃఖం, తల్లి దుఃఖం. ‘నా శోకాన్నంతా తొలగించినది’ అనే వాక్యంతో సీత చేసిన ఉపకారం స్మరించబడుతుంది — రాజ్యం పోయినప్పుడు కూడా ఆమెయే అతని సుఖానికి కారణం. ‘రాత్రులు దీర్ఘమవుతాయి’ అనేది రాబోయే దుఃఖపు ఊహ. చివరలో అతడు ప్రదేశాలను లెక్కిస్తాడు — మందాకిని, జనస్థానం, ప్రస్రవణం; వీటితో అన్వేషణ క్షేత్రం నిర్దేశించబడుతుంది.
ఇక్కడ సర్గ గమనం మారుతుంది. రాముడు గమనిస్తాడు — ‘వీరుడా, ఈ మహామృగాలు నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తున్నాయి; ఏదో చెప్పాలనుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి; వాటి సంజ్ఞలను నేను గమనిస్తున్నాను.’ వాటిని చూసి నరవ్యాఘ్రుడైన రాఘవుడు కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోగా వాటినే చూస్తూ ‘సీత ఎక్కడ?’ అని అడిగాడు. నరేంద్రుడు ఇలా అడగగానే ఆ మృగాలు ఒక్కసారిగా లేచి, అన్నీ దక్షిణాభిముఖంగా నిలిచి ఆకాశాన్ని చూపించాయి — మైథిలిని అపహరించుకుపోయిన దిక్కునే. తరువాత అవి అదే దారిలో వెళుతూ రాజును వెనుదిరిగి చూస్తూ, మళ్ళీ అరుస్తూ ముందుకు సాగాయి. ఇదంతా లక్ష్మణుడు గమనించాడు; వాటి మాటల సారాంశాన్నీ సంజ్ఞనూ అతడు గ్రహించాడు. మూగవైన మృగాలే ఇక్కడ ఏకైక సాక్షులు, అవి భయాన్ని విడిచి దిక్కును చూపిస్తాయి; చెప్పని నదికంటే, చెట్లకంటే ఇవి ఎక్కువ ఉపకారం చేసేవి. అవి రెండు దిక్కులను చూపిస్తాయి — దక్షిణపు భూమినీ, ఆకాశాన్నీ; దీనితో మార్గం కూడా సూచించబడుతుంది. ‘వక్తుకామాః’ (చెప్పాలనుకుంటున్నవి) అనే పదమే ఇక్కడ ప్రధానం — మృగాలు చెప్పాలనుకుంటాయి, కాని వాటికి వాక్కు లేదు; అందుచేత అవి చేష్టలతోనే చెబుతాయి. రాముడు కూడా వాటి సంజ్ఞను గ్రహిస్తాడు, ఎందుకంటే దుఃఖితుని ఇంద్రియాలు మరింత సూక్ష్మంగా ఉంటాయి. మునుపు మాట్లాడే శక్తి ఉన్న నది మాట్లాడలేదు, ఇప్పుడు మాట లేని మృగాలు చెబుతున్నాయి — ఈ విరోధమే కవి ఉద్దేశం. మృగాల చేష్ట మూడు విధాలు — ఒక్కసారిగా లేవడం, దక్షిణాభిముఖంగా నిలవడం, ఆకాశాన్ని చూపడం; ఈ మూడింటితో దిక్కూ మార్గమూ రెండూ సూచించబడతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు ఆకాశమార్గంలో దక్షిణదిక్కుకు వెళ్ళాడు. లక్ష్మణుడు కూడా ‘వచనసర్వస్వమ్’ (మాటల సారాంశం) అని వాటి అభిప్రాయపు సారాన్ని గ్రహిస్తాడు.
బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణుడు ఆర్తునిలా అన్నగారితో అన్నాడు — ‘సీత ఎక్కడ అని నువ్వు అడగగానే ఈ మృగాలు ఒక్కసారిగా లేచి, భూమినీ దక్షిణదిక్కునూ చూపిస్తున్నాయి. దేవా, మంచిది — మనమిద్దరం ఈ నైరృతదిక్కుకు వెళదాం; ఆమెను గురించి ఏదైనా ఆనవాలు దొరకవచ్చు, లేదా ఆర్యయే కనబడవచ్చు.’ ‘సరే’ అని మాత్రమే అని కాకుత్స్థుడు దక్షిణదిక్కుకు బయలుదేరాడు; లక్ష్మణుడు వెంట రాగా శ్రీమంతుడైన అతడు భూమిని పరిశీలిస్తూ నడిచాడు. ఈ విధంగా ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకుంటూ ఆ ఇద్దరు సోదరులూ భూమిపై రాలిపడిన పూలదారిని చూశారు. ‘పుష్పమార్గః’ (పూలదారి) అనే పదం ముఖ్యమైనది — పూలు కేవలం రాలిపడలేదు, దారిలా వరుసగా పడ్డాయి; దానితో గమనమూ దిక్కూ సూచించబడతాయి. వారికి దొరికిన మొదటి భౌతిక ప్రమాణం ఇదే; ఇక్కడి నుండి సర్గ అనుమానం నుండి సాక్ష్యం వైపు సాగుతుంది. లక్ష్మణుని మాటలో రెండు అవకాశాలు చెప్పబడ్డాయి — ‘అతని ఆనవాలు’ అంటే అపహరించినవాని చిహ్నం, ‘లేదా ఆర్యయే’ అంటే సీత స్వయంగా కనబడడం. దీనితో అతడు ఆశను కూడా కాపాడుతాడు, ప్రమాణాన్వేషణనూ సూచిస్తాడు. ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే రాముని ఏకపద సమాధానం ఈ సర్గలోని మార్పును సూచిస్తుంది — విలాపం ముగిసింది, ప్రయాణం మొదలైంది. ‘వసుంధరాం వీక్షమాణః’ (భూమిని పరిశీలిస్తూ) అనే పదంతో కవి చూపేదేమంటే రాముడు ఇప్పుడు ఆకాశాన్ని కాక భూమిని చూస్తున్నాడు; అన్వేషణ ప్రమాణాధారితమైంది. దాని ఫలమే పూలదారి కనబడడం.
భూమిపై రాలిపడిన పూలవానను చూసి దుఃఖితుడైన వీరుడు రాముడు దుఃఖితుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఇక్కడి ఈ పూలను నేను గుర్తుపడుతున్నాను; వీటిని నేనే అడవిలో వైదేహికి ఇచ్చాను, ఆమె వాటిని ముడుచుకుంది. సూర్యుడూ, వాయువూ, యశస్విని అయిన భూదేవీ నాకు ప్రియం చేయదలచి ఈ పూలను కాపాడుతున్నారని అనుకుంటాను.’ ఇక్కడ ముగ్గురు దేవతలు సాక్షులుగా కాక రక్షకులుగా స్వీకరించబడ్డారు — ప్రకృతి రామునికి సహాయకారిణి అనే మొదటి సూచన ఇది. ఇలా అని మహాబాహువూ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుణ్ణి విడిచి, జలపాతాలతో నిండిన పర్వతాన్నే సంబోధిస్తాడు — ‘పర్వతరాజా, నాకు దూరమైన సర్వాంగసుందరి అయిన ఆ రమణి ఈ రమ్యమైన వనప్రదేశంలో నీకు కనబడిందా?’ సమాధానం దొరకక అతడు క్రోధంతో, సింహం చిన్న మృగాన్ని బెదిరించినట్లు పర్వతాన్ని బెదిరిస్తాడు — ‘పర్వతమా, బంగారు వన్నె గల, బంగారు మేని గల ఆ సీతను చూపించు; లేకపోతే నీ శిఖరాలన్నిటినీ నేను ధ్వంసం చేస్తాను.’ ఇలా అనబడిన పర్వతం మైథిలిని చూపిస్తున్నట్లే అయింది, కాని రాఘవునికి ఆమెను చూపలేదు. ‘అభిజానామి’ (గుర్తుపడుతున్నాను) అనే పదమే ఈ సర్గలోని మొదటి నిశ్చితమైన గుర్తింపు. ఇంతకుముందు అంతా అనుమానమే; ఇప్పుడు మాత్రం రాముడు తన చేతితో ఇచ్చిన పూలనే చూస్తున్నాడు, అందుచేత మార్గం నిశ్చితమైంది. సూర్యుడు, వాయువు, భూమి అనే ముగ్గురిని రక్షకులుగా ఊహించడం శోకం మధ్యలో కూడా కృతజ్ఞతను చూపిస్తుంది. కాని ఆ క్షణంలోనే అతడు పర్వతాన్ని అడుగుతాడు, సమాధానం దొరకదు, క్రోధాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ‘సింహం చిన్న మృగాన్ని బెదిరించినట్లు’ అనే ఉపమ రాముని స్వరంలోని మార్పును సూచిస్తుంది — యాచించేవాడు ఇప్పుడు బెదిరించేవాడయ్యాడు. పర్వతం ‘చూపిస్తున్నట్లే’ ఉందనే కవివచనం మర్మస్పర్శి — ప్రకృతి సహాయం చేయాలనుకుంటుంది, కాని చేయలేకపోతుంది. పర్వతాన్ని సంబోధించడంలో మొదట ‘పర్వతరాజా’ అనే గౌరవవచనం, తరువాత బెదిరింపు — ఈ క్రమం రాముని ధైర్యం క్షీణిస్తోందని చూపిస్తుంది.
తరువాత దాశరథి అయిన రాముడు మళ్ళీ ఆ పర్వతంతోనే అన్నాడు — ‘నా బాణాగ్నితో దహించబడి నువ్వు బూడిదైపోతావు; అన్నివైపుల నుండీ ఎవరూ ఆశ్రయించలేనిదానివై, గడ్డీ చెట్లూ చిగుళ్ళూ లేనిదానివై అవుతావు.’ ఆ తరువాత నదిని కూడా బెదిరిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ నది ఈ రోజు చంద్రముఖి అయిన సీత గురించి నాకు చెప్పకపోతే, ఈ నదిని కూడా ఈ రోజే ఎండబెడతాను.’ ఈ విధంగా కోపించిన రాముడు చూపుతోనే దహించివేయాలనుకుంటున్నట్లు ఉన్నాడు. సరిగ్గా ఆ క్షణంలోనే అతడు నేలపై పడిన రాక్షసుని పెద్ద అడుగుజాడను చూశాడు. అక్కడే భయపడి, రాముని కోరుతూ, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతూ, రాక్షసుడు వెంటాడుతున్న వైదేహి అడుగుజాడలు కూడా కనిపించాయి. సీతా రాక్షసుల అడుగుల కదలికను పరిశీలించి, విరిగిన ధనుస్సునూ, అమ్ములపొదులనూ, అనేక ముక్కలుగా చెల్లాచెదురైన రథాన్నీ చూసి, కలవరపడిన హృదయంతో రాముడు ప్రియమైన తమ్మునికి చెప్పాడు. ఇక్కడ క్రోధం ప్రమాణంతో కలుస్తుంది; ఇక్కడి నుండి రాముని మాటలు ‘ఇది ఎవరిది?’ అనే ప్రశ్నల రూపాన్ని తీసుకుంటాయి. పర్వతాన్నీ నదినీ బెదిరించడంలో రాముడు అస్త్రాన్ని ప్రయోగించడు, కేవలం మాట్లాడతాడు; అయినా అతని మాటలు ప్రళయసూచకాలు — ‘బూడిదైపోతావు’, ‘ఎండబెడతాను’ అని. ‘చూపుతోనే దహించివేయాలనుకుంటున్నట్లు’ అనే ఉపమతో కన్నులలోనే అగ్ని ఊహించబడుతుంది. ఆ తరువాత హఠాత్తుగా దృశ్యం మారుతుంది — క్రోధం మధ్యలోనే అతడు నేలపై అడుగుజాడను చూస్తాడు. ఇది కవి కౌశలం — యాచన నిష్ఫలం, బెదిరింపు నిష్ఫలం, కాని శ్రద్ధగా చూసిన అడుగుజాడే సత్యాన్ని చెబుతుంది. సీత అడుగుజాడలు ‘అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నదాని’విగా వర్ణించబడతాయి; దానితో ఆమె భయమూ పలాయనమూ చిహ్నాల ద్వారానే చెప్పబడతాయి. విరిగిన ధనుస్సూ చెల్లాచెదురైన రథమూ యుద్ధానికి మొదటి ప్రమాణాలు.
‘లక్ష్మణా, చెల్లాచెదురుగా పడిన వైదేహి బంగారు బిందువులను చూడు; సౌమిత్రీ, ఆభరణాల నానావిధమైన మాలలను కూడా చూడు. కాచిన బంగారు బిందువుల వంటి చిత్రమైన రక్తబిందువులతో అన్నివైపులా కప్పబడిన భూతలాన్ని చూడు. లక్ష్మణా, కామరూపులైన రాక్షసులు వైదేహిని ముక్కలు ముక్కలుగా చీల్చి పంచుకున్నారో, తినివేశారో అనుకుంటాను. సౌమిత్రీ, ఆ సీత కోసం వాదులాడుకున్న ఇద్దరు రాక్షసుల మధ్య ఇక్కడ ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన, రమణీయంగా అలంకరించబడిన ఈ పెద్ద ధనుస్సు విరిగి నేలపై పడి ఉంది — ఇది ఎవరిది? నాయనా, ఇది రాక్షసులదా, లేక దేవతలదా? ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతి గల, వైడూర్యపు గుళికలు పొదిగిన, ముక్కలైన ఈ బంగారు కవచం నేలపై పడి ఉంది — ఎవరిది? దివ్యమాలలతో శోభిస్తున్న, వంద కమ్ములు గల, దండం విరిగిన ఈ గొడుగు నేలపై పడవేయబడింది — ఎవరిది? బంగారు ఉరఃకవచాలు గలవీ, పిశాచముఖాలు గలవీ, భయంకరరూపాలు గలవీ, మహాకాయాలు గలవీ అయిన ఈ గాడిదలు యుద్ధంలో ఎవరిచేత చంపబడ్డాయి? మండుతున్న అగ్ని వంటి కాంతిమంతమైన యుద్ధధ్వజం గల, విసిరివేయబడి విరిగిపోయిన ఈ యుద్ధరథం ఎవరిది?’ ఈ విధంగా ఈ భాగంలో ప్రశ్నల మాలయే సాగుతుంది; ప్రతి ప్రశ్నా ఒకే సమాధానాన్ని సూచిస్తుంది — మహాయుద్ధం జరిగింది, సీతయే దానికి కారణం. ఈ భాగంలో కవి ఒక విశిష్టమైన శైలిని ఉపయోగిస్తాడు — రాముడు ప్రతి వస్తువునూ చూపిస్తాడు, తరువాత ‘ఎవరిది?’ అని అడుగుతాడు. ఎవరూ సమాధానం ఇవ్వరు, కాని ప్రశ్నల సంచయమే ఒక చిత్రాన్ని రచిస్తుంది — మహాయుద్ధం, ఇద్దరు యోధులు, వారిలో ఒకడు ఓడిపోయాడు. వస్తువుల క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట సీత చిహ్నాలు (బంగారు బిందువులు, మాలలు), తరువాత రక్తం, తరువాత ఆయుధాలు (ధనుస్సు, కవచం), తరువాత రాజచిహ్నాలు (గొడుగు, ధ్వజం), చివరకు వాహనాలు (గాడిదలు, రథం). పిశాచముఖాలు గల గాడిదలు అనే విశేషణంతో రావణుని రథవాహనాలు సూచించబడతాయి; ఇది పాఠకునికి తెలుసు, రామునికి తెలియదు — ఇది నాటకీయ వ్యంగ్యం ప్రయోగం. ‘భిత్త్వా భిత్త్వా విభక్తా’ (ముక్కలు ముక్కలుగా చీల్చి పంచుకొనబడింది) అనే పునరుక్తితో రాముని భీషణమైన ఊహ ప్రకాశిస్తుంది. అయినా అతడు ఒక సత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు — సీత కోసం యుద్ధం జరిగింది, అందుచేత ఆమె ఇంకా బతికి ఉండవచ్చుననే అవకాశం మిగిలి ఉంది. ‘కస్య’ (ఎవరిది) అనే ప్రశ్న ఈ భాగంలో దాదాపు పదిసార్లు పునరావృతమవుతుంది; ఈ పునరుక్తితో కవి రాముని విస్మయాన్నీ సందేహాన్నీ ఏకకాలంలో వ్యక్తం చేస్తాడు. శస్త్రాల వర్ణన కూడా చాలా సూక్ష్మమైనది — ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన ధనుస్సు, వైడూర్యపు గుళికలు పొదిగిన కవచం, వంద కమ్ముల గొడుగు, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు; ఈ విశేషణాలతో పోరాడిన ఇద్దరి గొప్పతనమూ సూచించబడుతుంది. ఇవి రావణునివీ జటాయువువీ చిహ్నాలని పాఠకునికి తెలుసు; రామునికి మాత్రం తెలియదు — దీనితో ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది.
‘రథపు ఇరుసంత పెద్దవీ, బంగారు అలంకారాలు గలవీ, భయంకరంగా కనిపించేవీ, చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నవీ, విరిగిపోయినవీ అయిన ఈ బాణాలు ఎవరివి? లక్ష్మణా, బాణాలతో నిండి ధ్వంసమైన ఈ రెండు అమ్ములపొదులను చూడు. చేతిలో ముల్లుకర్రా పగ్గాలూ పట్టుకొని చనిపోయి ఉన్న ఈ సారథి ఎవరివాడు? ఈ పురుషుని అడుగుజాడ స్పష్టంగా ఏదో ఒక రాక్షసునిదే.’ దీనితో పరిశీలన ముగుస్తుంది, నిర్ణయం మొదలవుతుంది — ‘మిక్కిలి ఘోరమైన హృదయాలు గల కామరూపులైన రాక్షసులతో నా వైరం వందరెట్లు పెరిగి, ప్రాణాంతకమైనదిగా మారిందని చూడు. వైదేహి అపహరించబడిందో, మరణించిందో, తినివేయబడిందో; మహావనంలో అపహరించబడుతున్న తపస్విని సీతను ధర్మం కూడా కాపాడడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముడు మొదటిసారిగా ధర్మాన్నే నిందిస్తాడు. ‘సౌమ్యుడా, వైదేహి తినివేయబడినా, అపహరించబడినా, లోకంలో నాకు ప్రియం చేయగలవారు ఎవరు? లోకాలను సృష్టించినవాడైనా, శూరుడైనా, కరుణ తెలిసిన పురుషుణ్ణి సర్వభూతాలూ అజ్ఞానంతో అవమానిస్తాయి.’ దీనితో సూచించబడేది — కరుణను లోకం దౌర్బల్యంగా భావిస్తుంది, అదే నా దోషమైందని. ఇక్కడి నుండి ప్రతిజ్ఞకు భూమిక రచించబడుతుంది. పరిశీలన చివరలో రాముడు నిర్ణయానికి వస్తాడు — ‘ఈ పురుషుని అడుగుజాడ స్పష్టంగా ఏదో ఒక రాక్షసునిదే’ అని. ‘వ్యక్తమ్’ (స్పష్టంగా) అనే పదంతో అనుమానం నిశ్చయంగా మారుతుంది. తరువాత అతని వాక్కు ప్రశ్న నుండి ప్రతిజ్ఞ వైపు సాగుతుంది — ‘వైరం వందరెట్లు పెరిగింది’ అని. ‘ధర్మం సీతను కాపాడడం లేదు’ అనే మాట ఈ సర్గలో అన్నిటికంటే గంభీరమైనది — ధర్మానికే మూర్తి అయిన రాముడే ధర్మపు అసమర్థతను చెబుతున్నాడు. ఇది అతని మనస్సు భగ్నమైందని సూచిస్తుంది. ఆ తరువాత అతడు ఈశ్వరులనే నిందిస్తాడు — ‘నాకు ప్రియం చేయగలవారు ఎవరు?’ అని. ‘అజ్ఞానంతో అవమానిస్తాయి’ అనే వాక్యంతో అతడు ఒక సామాన్య నియమాన్ని చెబుతాడు — కరుణ గల మనిషిని లోకం బలహీనుడిగా భావిస్తుందని. ఈ నియమమే తరువాతి క్రోధానికి యుక్తిని సమకూరుస్తుంది.
‘మృదువైనవాణ్ణి, లోకహితంలో నిమగ్నుణ్ణి, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాణ్ణి, కరుణ తెలిసినవాణ్ణి అయిన నన్ను దేవతల ప్రభువులు తప్పక పరాక్రమం లేనివాడిగా భావిస్తున్నారు’ అంటూ రాముడు తన మార్గాన్ని మార్చుకుంటాడు — ‘లక్ష్మణా, నన్ను చేరి గుణమే దోషంగా మారిందని చూడు. ఉదయించిన మహాసూర్యుడు చంద్రుని వెన్నెలను హరించి ప్రకాశించినట్లు, ఈ రోజే సర్వభూతాలకూ రాక్షసులకూ వినాశం కలిగించడానికి నేను నా గుణాలన్నిటినీ ఉపసంహరించుకొని తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాను. యక్షులు గాని, గంధర్వులు గాని, పిశాచాలు గాని, రాక్షసులు గాని, కిన్నరులు గాని, మనుష్యులు గాని సుఖాన్ని పొందరు. నా అస్త్రాలతో బాణాలతో నిండిన ఆకాశాన్ని చూడు; ఈ రోజు ముల్లోకాలలో సంచరించేవారికి కదలికే లేకుండా చేస్తాను. గ్రహగణాలు నిరోధించబడినదీ, చంద్రుడు కప్పివేయబడినదీ, అగ్ని వాయువు సూర్యుల కాంతి నశించి చీకటి ఆవరించినదీ, పర్వతశిఖరాలు మథించబడినదీ, జలాశయాలు ఎండిపోతున్నదీ, చెట్లూ తీగలూ పొదలూ ధ్వంసమైనదీ, సముద్రాలు నశించినదీ అయిన ముల్లోకాన్ని కాలుని కర్మతో — ప్రళయంతో — కలిపివేస్తాను. ఆ ఈశ్వరులు సీతను క్షేమంగా నాకు తిరిగి ఇవ్వకపోతే, ఈ క్షణంలోనే నా పరాక్రమాన్ని చూస్తారు. నా వింటినారి నుండి విడువబడే ఎడతెగని బాణజాలాలవల్ల సర్వభూతాలూ ఆకాశంలోకి ఎగరలేవు; నా నారాచాలతో మర్దించబడి, మృగాలూ పక్షులూ ధ్వంసమై తిరుగాడుతూ, కల్లోలమై, మర్యాదలు లేనిదైన జగత్తును ఈ రోజు చూడు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట దేవతలు, తరువాత ఆకాశం, తరువాత సమస్త జగత్తు. ఈ ప్రతిజ్ఞ రామాయణంలోని అత్యంత ఉగ్రమైన మాటలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. దాని నిర్మాణం క్రమబద్ధమైనది — మొదట కారణం (‘పరాక్రమం లేనివాడిగా భావిస్తున్నారు’), తరువాత సంకల్పం (‘గుణాలను ఉపసంహరించుకొని తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాను’), తరువాత విస్తారం (దేవతలు, యక్షులు, గంధర్వులు, మనుష్యులు), చివరకు సాధనం (బాణజాలాలు). ఇక్కడి సూర్యోపమ మర్మస్పర్శి — సూర్యుడు వెన్నెలను కప్పివేసి ప్రకాశించినట్లు, రాముడు తన మార్దవాన్ని కప్పివేసి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు; గుణాల ఉపసంహరణమే అతని అస్త్రం. ఆ తరువాత అతడు వినాశచిత్రాన్ని వర్ణిస్తాడు — గ్రహగణం నిరోధించబడడం, చంద్రుడు కప్పబడడం, అగ్ని వాయువు సూర్యుల కాంతి నశించడం, పర్వతశిఖరాలు మథించబడడం, జలాశయాలు ఎండిపోవడం, చెట్లూ తీగలూ పొదలూ ధ్వంసమవడం, సముద్రం నశించడం. ఈ ఏడు ప్రళయచిహ్నాలూ ఒకే వాక్యంలో చెప్పబడతాయి. అయినా చివరలో అతడు ఒక షరతు చెబుతాడు — ‘వారు సీతను క్షేమంగా తిరిగి ఇవ్వకపోతే’ అని; అందుచేత వినాశం అనివార్యం కాదు, దేవతల ప్రతిక్రియపై ఆధారపడి ఉంది. కవి ఇక్కడ రాముని వాక్కునే అస్త్రంగా చేస్తాడు; క్రియ మాత్రం చివరి భాగంలోనే మొదలవుతుంది. ప్రతిజ్ఞ పునరావృతం కావడం కూడా సార్థకమే — నిశ్చయంగా చేయగలవాడు మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడు; రాముని పునరుక్తి అతని ఆంతరిక సంశయాన్నే సూచిస్తుంది. ‘నన్ను చేరి గుణమే దోషంగా మారింది’ అనే వాక్యంలో ఆత్మనింద కూడా దాగి ఉంది — తన మార్దవమే సీతాపహరణానికి కారణమని అతడు భావిస్తాడు. ఈ ఆత్మగర్హను తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే ఖండిస్తాడు.
‘చెవి వరకూ లాగి విడిచే, జీవలోకం అడ్డుకోలేని బాణాలతో మైథిలి కోసం నేను ఈ జగత్తును పిశాచాలు లేనిదిగా, రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాను. అసహనంతో విడువబడే, దూరం ప్రయాణించే, రోషంతో ప్రయోగించబడే నా బాణాల బలాన్ని ఈ రోజు దేవతలు చూస్తారు. నా క్రోధంతో ముల్లోకాలూ నశించిపోతే దేవతలు గాని, దైత్యులు గాని, పిశాచాలు గాని, రాక్షసులు గాని ఉండరు. దేవతల, దానవుల, యక్షుల, రాక్షసుల లోకాలు నా బాణసమూహాలతో ముక్కలై అనేక విధాలుగా కూలిపోతాయి; ఈ లోకాలను ఈ రోజు నా బాణాలతో మర్యాదలు లేనివిగా చేస్తాను. సౌమిత్రీ, ఆ ఈశ్వరులు అపహరించబడిన, లేదా మరణించిన సీతను నాకు ఇవ్వకపోతే, అటువంటి ప్రియురాలైన వైదేహిని ఇవ్వకపోతే, చరాచరాలతో కూడిన ముల్లోకాన్నీ సమస్త జగత్తునూ నాశనం చేస్తాను; ఆమె కనబడేవరకూ బాణాలతో తపింపజేస్తాను.’ ఇక్కడ ‘యావద్దర్శనమ్’ (కనబడేవరకూ) అనే పదంతో ప్రతిజ్ఞకు ఒక హద్దు కూడా నిర్దేశించబడుతుంది — వినాశం స్వయంగా లక్ష్యం కాదు, సీతను చూడడమే లక్ష్యం. దీనితో రాముని క్రోధం కూడా ప్రయోజనాపేక్షితమేనని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో ప్రతిజ్ఞ పునరుక్తితో మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘ఆకర్ణపూర్ణైః’ (చెవి వరకూ లాగబడిన) అనే పదంతో ధనుస్సును పూర్తిగా లాగడం సూచించబడుతుంది; ‘జీవలోకదురావరైః’ (జీవలోకం అడ్డుకోలేని) అనేది బాణాల అనివార్యతను సూచిస్తుంది. ‘పిశాచాలు లేనిదిగా, రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాను’ అనే వాక్యంలో లక్ష్యం కూడా స్పష్టమే — ఇదంతా మైథిలి కోసమే. దేవతల, దానవుల, యక్షుల, రాక్షసుల లోకాలు ముక్కలై కూలిపోతాయనే ఊహ విశ్వవ్యాప్తమైనది. ‘లోకాలను మర్యాదలు లేనివిగా చేస్తాను’ అనే మాటలో మర్యాదాపురుషోత్తముడే మర్యాదల నాశనాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — ఈ విరోధాన్ని పాఠకుడు గమనించాలి. చివరలో ‘యావద్దర్శనమ్’ అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే ఈ క్రోధం శోకానికే మరొక రూపం, స్వతంత్రమైన క్రూరత కాదు. ‘దేవతలు చూస్తారు’ అనే మాటతో రాముడు దేవతలనే ప్రేక్షకులుగా ఆహ్వానిస్తాడు; వారి ఉపేక్షయే అతని కోపానికి మూలం.
ఇలా అని, క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, అదురుతున్న పెదవులతో అతడు నారచీరనూ జింకచర్మాన్నీ బిగించి కట్టుకొని జటాభారాన్ని ముడివేసుకున్నాడు. ఈ రెండు చర్యలూ తపస్వి యోధుడిగా మారడాన్ని సూచిస్తాయి — నారచీరలు ధరించినవాడైనా అతడు ఇప్పుడు యుద్ధసన్నద్ధుడయ్యాడు. అలా క్రుద్ధుడైన బుద్ధిమంతుడైన రాముని శరీరం పూర్వం త్రిపురాలను సంహరించిన రుద్రునిలా ప్రకాశించింది. ఆ తరువాత అతడు లక్ష్మణుని నుండి ధనుస్సును తీసుకొని గట్టిగా పిడికిలితో పట్టుకున్నాడు; మండుతున్న, ఘోరమైన, విషసర్పం వంటి బాణాన్ని తీసుకొని ధనుస్సుకు సంధించాడు. శత్రునగరాలను జయించే శ్రీమంతుడైన రాముడు యుగాంతాగ్నిలా క్రుద్ధుడై ఈ మాట పలికాడు — ‘ముసలితనం, మృత్యువు, కాలం, విధి — ఇవి సర్వభూతాలలోనూ ఎప్పుడూ ఎలా అడ్డగించబడవో, అలాగే క్రోధంతో కూడిన నేను కూడా నిస్సంశయంగా నివారించరానివాణ్ణి. అందమైన దంతాలు గల, నిందలేని మైథిలి సీతను వారు ఈ రోజు నాకు మునుపటిలా చూపించకపోతే, దేవతలు గంధర్వులు మనుష్యులు నాగులతో కూడిన, పర్వతాలతో కూడిన జగత్తును నేను తలక్రిందులు చేస్తాను.’ ఈ విధంగా సర్గ అత్యుగ్రమైన ప్రతిజ్ఞతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే అతణ్ణి శాంతింపజేస్తాడు. చివరి భాగంలో మాటల స్థానంలో క్రియలు మొదలవుతాయి. నారచీర జింకచర్మాలను బిగించడం, జటాభారాన్ని ముడివేయడం — ఈ రెండు చర్యలూ వేషం తాపసునిదే అయినా యోధుని యుద్ధసన్నాహాన్నే సూచిస్తాయి. ఇక్కడి రుద్రోపమ యథార్థమైనది — రుద్రుడు కూడా తపస్వియే, అయినా త్రిపురాలను దహించాడు. ‘లక్ష్మణుని నుండి తీసుకొని’ అనే పదంతో ధనుస్సు ఇంకా లక్ష్మణుని చేతిలోనే ఉందని సూచించబడుతుంది; అందుచేత రాముడు దానిని బలవంతంగా తీసుకున్నాడు. ‘నిష్పీడ్య’ (గట్టిగా నొక్కి) అనే పదం పిడికిలి దృఢత్వాన్ని చెబుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ ఉన్నతస్వరంతో ముగుస్తుంది. ‘పురేవ’ (మునుపటిలా) అనే పదంతో రాముడు పూర్వస్థితినే కోరుతున్నాడు — అంతకుమించి ఏమీ కాదు; కాని దాని కోసం అతడు సమస్త జగత్తునూ తలక్రిందులు చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥