॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 63వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రాముని శోకపరంపర, సూర్యునికీ వాయువుకీ ప్రార్థన

దుఃఖపరంపరను లెక్కించడం, సీత స్థితిని ఊహించుకోవడం, శిలాతలాన్ని స్మరించడం, గోదావరి గురించిన సందేహం, సూర్యుణ్ణీ వాయువునూ ప్రశ్నించడం, లక్ష్మణుని ధైర్యవచనం

ఈ సర్గ అంతా దీర్ఘమైన ఛందస్సులలో రచించబడింది; దానితోనే కవి శోకపు గాంభీర్యాన్ని ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచిస్తాడు. ప్రియురాలిని కోల్పోయి, శోకంతో మోహంతో బాధపడుతున్న రాజకుమారుడు తమ్ముణ్ణి కూడా విషాదంలో ముంచుతూ, ఆర్తరూపుడై మరింత తీవ్రమైన విషాదంలోకి ప్రవేశించాడు. శోకానికి వశుడైన లక్ష్మణుణ్ణి చూసి, విపులమైన శోకంలో మునిగిన రాముడు వేడి నిట్టూర్పు విడిచి ఏడుస్తూ తన ఆపదకు తగిన మాట పలికాడు — ‘భూమిపై నా వంటి దుష్కర్మలు చేసినవాడు మరొకడు లేడని అనుకుంటాను. శోకం వెంట శోకం పరంపరగా నా హృదయాన్నీ మనస్సునూ చీలుస్తూ వస్తోంది.’ ‘శోకానుశోక’ (శోకం వెంట శోకం) అనే పదమే ఇక్కడ ప్రధానం — ఒక శోకం మరొకదాన్ని పుట్టిస్తుంది, అది ఇంకొకదాన్ని; అది ఎప్పుడూ ఒంటరిగా రాదు. తరువాత అతడు కారణాన్ని కర్మలో చూస్తాడు — ‘పూర్వం నేను తప్పక కోరి కోరి పాపకర్మలు పదే పదే చేశాను; వాటి ఫలమే ఈ రోజు నా మీద పడింది, దానివల్లనే నేను దుఃఖం నుండి దుఃఖంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాను.’ ఆ తరువాత అతడు తన దుఃఖాలను లెక్కిస్తాడు — రాజ్యనాశం, స్వజనుల నుండి వియోగం, తండ్రి మరణం, తల్లి నుండి ఎడబాటు. ‘లక్ష్మణా, ఇవన్నీ ఆలోచించినకొద్దీ నా శోకవేగాన్ని నింపుతున్నాయి’ అంటాడు. ఇక్కడ కవి రాముణ్ణి ఒక దార్శనికునిలా చూపిస్తాడు — అతడు దైవాన్ని నిందించడు, తన పూర్వకర్మనే కారణంగా స్వీకరిస్తాడు. లెక్కింపు క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — రాజ్యం, స్వజనులు, తండ్రి, తల్లి, చివరకు భార్య; ప్రతి నష్టమూ ముందుదాని కంటే మరింత దగ్గరిది.

‘లక్ష్మణా, అడవికి వచ్చాక నా శరీరంలో ఆ దుఃఖమంతా చల్లారి కేవలం క్లేశరూపంగా మారిపోయింది; కాని సీత వియోగంతో అది మళ్ళీ రగులుకుంది, కట్టెలు వేయగానే అగ్ని ఒక్కసారిగా మండినట్లు’ అని ఉపమానంతో అతడు తన స్థితిని చెబుతాడు. తరువాత అతని ఊహ మరింత భయంకరమవుతుంది. ‘పిరికిదైన నా ఆర్య తప్పక రాక్షసునిచేత అపహరించబడి, ఆకాశానికి చేరి, మధురస్వరంతో విలపించేదైనా భయంతో అపస్వరంగా పదే పదే ఆక్రందించి ఉంటుంది.’ ఆ తరువాత అతడు ఆమె అవయవాలను ఒక్కొక్కటిగా స్మరిస్తాడు — ‘ఎర్రని, చూడ ముచ్చటైన శ్రేష్ఠమైన చందనానికి ఎప్పుడూ తగిన ఆ గుండ్రని స్తనాలు తప్పక రక్తపు బురదతో పూయబడి ఉంటాయి; అయినా నా దేహం పడిపోవడం లేదు, నేను కూలిపోవడం లేదు.’ ‘రాక్షసుని వశమైన ఆమె ముఖం — మృదువైన, స్పష్టమైన, కోమలమైన పలుకులు గలదీ, ఉంగరాల జుట్టు గలదీ — రాహువు నోటిలో చిక్కిన చంద్రునిలా ప్రకాశించడం లేదు. ఎప్పుడూ హారాలు ధరించడానికి తగిన నా సువ్రత అయిన ప్రియురాలి కంఠాన్ని రక్తం తాగే రాక్షసులు శూన్యమైన అడవిలో చీల్చి తప్పక తాగి ఉంటారు.’ ఈ విధంగా చందనానికి బదులు రక్తం, హారానికి బదులు గాయం అని తారుమారు చేసి కవి శోకాన్ని తీవ్రం చేస్తాడు. ‘నాభిపాతః’ (నేను పడిపోవడం లేదు) అనే పదంతో రాముడు తనను తానే నిందించుకుంటాడు — ఇంతటిది ఊహించినా నా దేహం కూలడం లేదే అని. ఊహ కూడా క్రమంగా పైకి సాగుతుంది — స్తనాలు, ముఖం, కంఠం; ప్రతి అవయవమూ మొదట సౌందర్యంతో, తరువాత వినాశంతో వర్ణించబడుతుంది.

‘నేను లేని నిర్జనమైన అడవిలో రాక్షసులు ఎత్తుకొనిపోయి ఈడ్చుకుపోతుంటే, విశాలమైన అందమైన కన్నులు గల ఆమె దీనురాలై, కురరీ పక్షిలా తప్పక ఆర్తనాదం చేసి ఉంటుంది’ అంటాడు. కురరీ అనే పక్షిణి విరహంలో దీనంగా అరుస్తుందని కవిసమయం. తరువాత స్మృతి ఎదురుగా ఉన్న ప్రదేశాన్ని తాకుతుంది — ‘లక్ష్మణా, ఉదారశీల అయిన సీత మునుపు ఇదే శిలాతలంపై నాతో కలిసి కూర్చుంది; అందమైన చిరునవ్వుతో, నవ్వుతూ ఆమె నీతో కూడా ఎన్నో మాటలు మాట్లాడింది.’ ఇక్కడ ఒక్క రాతిబండే గడిచిపోయిన సుఖాన్నంతా మోస్తోంది. ఆ తరువాత అతడు అవకాశాలను లెక్కిస్తాడు — ‘నదులలో శ్రేష్ఠమైన ఈ గోదావరి నా ప్రియురాలికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనది; ఆమె ఇక్కడికి వెళ్ళి ఉండవచ్చునని అనుకుంటాను, కాని ఆమె ఒంటరిగా ఎప్పుడూ వెళ్ళదు. పద్మముఖీ, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలదీ అయిన ఆమె పద్మాలు తేవడానికి వెళ్ళి ఉండవచ్చు — అదీ పొసగదు, ఎందుకంటే నేను లేకుండా ఆమె ఎప్పుడూ పద్మాల దగ్గరికి వెళ్ళదు. పూచిన చెట్ల గుంపులు గలదీ, నానావిధ పక్షిగణాలతో నిండినదీ అయిన వనానికి ఆమె వెళ్ళి ఉండవచ్చు — అదీ పొసగదు, ఎందుకంటే పిరికిదైన ఆమె ఒంటరిగా ఉంటే మిక్కిలి భయపడుతుంది.’ ప్రతి అవకాశమూ తనంతట తానే ఖండించబడుతుంది. ఈ మూడు అవకాశాలలోనూ రాముడే వాదీ ప్రతివాదీ అవుతాడు; ప్రతి ఊహనూ అతడు సీత స్వభావంతోనే తోసిపుచ్చుతాడు. దీనితో కవి చూపేదేమంటే అతని బుద్ధి ఇంకా పనిచేస్తూనే ఉంది, కాని ప్రతి ఖండనా అతణ్ణి ఒక్కొక్క అడుగు సత్యానికి దగ్గరగా తీసుకువెళుతుంది.

మనుష్యులలో సమాధానం దొరకక రాముడు దేవతలనే అడుగుతాడు. ‘ఓ ఆదిత్యా, లోకంలో చేసినదీ చేయనిదీ తెలిసినవాడవు, లోకుల సత్యకర్మలకూ అసత్యకర్మలకూ సాక్షివి నువ్వు; నా ప్రియురాలు ఎక్కడికి వెళ్ళిందో, లేదా ఎవరు అపహరించారో — శోకంతో దెబ్బతిన్న నాకు అంతా చెప్పు.’ ఆ తరువాత వాయువుతో అంటాడు — ‘సమస్త లోకాలలో నీకు ఎల్లప్పుడూ తెలియనిది ఏదీ లేదు. ఓ వాయూ, వంశాన్ని నిలిపే ఆమె గురించి చెప్పు — ఆమె మరణించిందా, అపహరించబడిందా, లేక దారిలో ఉందా?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలూ సర్వజ్ఞతను ఆశ్రయించి అడిగినవే, అయినా సమాధానం లేకుండానే మిగిలిపోతాయి. ఈ విధంగా శోకానికి లొంగిన దేహంతో, స్పృహ తప్పినట్లు విలపిస్తున్న రాముణ్ణి చూసి, దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ, న్యాయమార్గంలో నిలిచినవాడూ అయిన సౌమిత్రి సమయోచితమైన మాట పలికాడు — ‘శోకాన్ని విడిచిపెట్టి ఇప్పుడు ధైర్యాన్ని పట్టుకో; ఆమెను వెదకడంలో ఉత్సాహం ఉండాలి. ఉత్సాహం గల మనుష్యులు లోకంలో అతి కష్టమైన పనులలో కూడా కుంగిపోరు.’ కాని ఉన్నతమైన పౌరుషం గల సౌమిత్రి ఇలా చెబుతున్నా, ఆర్తుడైన రఘువంశవర్ధనుడు దానిని పట్టించుకోలేదు; ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టిన అతడు మళ్ళీ మహాదుఃఖంలో పడిపోయాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ కూడా విషాదంతోనే ముగుస్తుంది. చెట్లనూ మృగాలనూ నదినీ అడిగిన తరువాత దేవతలను అడగడం అనే క్రమం రాముని పెరుగుతున్న నిరాశను సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుని మాట మాత్రం పూర్తిగా ఆచరణాత్మకమైనది — శోకాన్ని విడిచిపెట్టాలి, ఉద్యమాన్ని చేపట్టాలి అని. అయినా అది నిష్ఫలమే; తరువాతి సర్గలోనే రాముడు కార్యంలోకి దిగుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి