సర్గ
రాముని విలాపం, లక్ష్మణునికి సందేశం
చెట్లలో తీగలలో సీతను ఊహించుకోవడం, శూన్యమైన పర్ణశాల, కైకేయి స్మరణ, అయోధ్యకు వెళ్ళకూడదనే నిశ్చయం, భరతునికీ తల్లులకూ చివరి సందేశం
సీత కనబడక ధర్మాత్ముడైన రాముడు శోకంతో చైతన్యం దెబ్బతిన్నవాడై విలపించాడు. కవి అతని స్థితిని సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తాడు — అతడు ఆమెను చూస్తున్నట్లే ఉండి, అయినా చూడలేక, మన్మథబాధితుడై, విలాపంతో నిండిన, పలకడానికే కష్టమైన మాట పలికాడు. ‘దుర్వచ’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — పలకడానికే కష్టమైన మాట అని దాని అర్థం. శోకం అతని దృష్టిని వికృతం చేస్తుంది; అందుచేత అతడు చెట్లలో, తీగలలో సీతనే చూస్తాడు. ‘ప్రియా, పూలంటే మిక్కిలి ఇష్టపడేదానా, నువ్వు అశోకవృక్షపు కొమ్మలతో నిన్ను నువ్వు కప్పుకుంటున్నావు; కాని నువ్వు నా శోకాన్ని పెంచేదానివే అవుతున్నావు’ అంటాడు. తరువాత అరటిబోదెల వంటి ఆమె తొడలు అరటిచెట్టుతో కప్పబడినా అతనికి కనబడుతున్నాయి — ‘వాటిని దాచలేకపోతున్నావు’ అంటాడు. ఆమె నవ్వుతూ కర్ణికారవనంలో తిరుగుతోందని కూడా అనుకుంటాడు. కాని ఆ క్షణంలోనే నిందిస్తాడు — ‘నీ పరిహాసం చాలు, అది నాకు బాధే కలిగిస్తోంది. ముఖ్యంగా ఆశ్రమస్థానంలో ఈ నవ్వులాట తగదు. నీ స్వభావం పరిహాసప్రియమైనదని నాకు తెలుసు.’ ఈ భాగపు విశేషం ఇదే — సీత ఆటపాటల స్వభావాన్ని స్మరిస్తూ రాముడు దానితోనే తనను తాను మోసపుచ్చుకుంటాడు. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; అందుచేత దీని పాఠమంతా ముద్రిత ప్రతి నుండే తీసుకోబడింది. కవి ఇక్కడ రాముని మనస్సులో ఒకేసారి రెండు స్థితులను చూపిస్తాడు — ఒకటి విరహవేదన, మరొకటి ఇది ఆటే కావచ్చుననే ఆశ. అశోకం, అరటి, కర్ణికారం అనే మూడు చెట్లు వరుసగా వస్త్రానికి, తొడలకు, నవ్వే చోటికి బదులుగా కల్పించబడ్డాయి. ‘అశోక’ అనే పేరులోనే విరోధం దాగి ఉంది — శోకం కలిగించనిదని పేరు గలదే ఇక్కడ శోకాన్ని పెంచేదిగా మారింది.
మోసం ఎక్కువసేపు నిలవదు. ‘విశాలాక్షీ, రా’ అని పిలుస్తూనే అతడు నిజాన్ని చూస్తాడు — ‘ఇదిగో నీ పర్ణశాల శూన్యంగా ఉంది. సీతను రాక్షసులు తినివేశారో, అపహరించారో — ఇది స్పష్టమే.’ ‘సువ్యక్తమ్’ (స్పష్టమే) అనే పదంతో సందేహం నిశ్చయంగా మారుతుంది. ‘లక్ష్మణా, నేను విలపిస్తున్నా ఆమె నా దగ్గరికి రావడం లేదు’ అంటాడు. తరువాత అతడు బయటి ప్రపంచాన్ని సాక్షిగా తీసుకుంటాడు — కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో ఉన్న ఈ లేళ్ళ గుంపులు దేవిని నిశాచరులు తినివేశారని చెబుతున్నట్లున్నాయి అని. మూగవైన మృగాలే ఇక్కడ వార్తాహరులు. ఆ తరువాత ‘హా నా ఆర్యా, ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయావు? హా సాధ్వీ, వరవర్ణినీ’ అని ఆక్రందిస్తాడు. తరువాత అతని స్మృతి అయోధ్యకు వెళుతుంది — ‘ఈ రోజు కైకేయీదేవి కోరిక తీరినదవుతుంది; సీతతో కలిసి బయలుదేరిన నేను సీత లేకుండా తిరిగి వచ్చాను.’ ‘శూన్యమైన అంతఃపురంలోకి ఎలా ప్రవేశిస్తాను? లోకం నన్ను పరాక్రమం లేనివాడని, దయ లేనివాడని అంటుంది.’ ఈ విధంగా వ్యక్తిగతమైన శోకం లోకలజ్జతో కలుస్తుంది, విలాపం ఇంటి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘సకామా’ (కోరిక తీరినది) అనే పదం కైకేయి మునుపు వరాలు అడగడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; రాముని దృష్టిలో సీతాపహరణం కూడా ఆ వరానికే చివరి ఫలితం. ఈ విధంగా వర్తమాన దుఃఖం పూర్వకారణంతో ముడిపడుతుంది.
‘సీతను కోల్పోవడంతో నా పిరికితనమే బయటపడుతుంది’ అంటాడు రాముడు — నింద కేవలం దుఃఖానికి సంబంధించినది కాదు, అపకీర్తికి సంబంధించినది కూడా. తరువాత అతడు సీత తండ్రిని స్మరిస్తాడు — ‘వనవాసం ముగించుకొని తిరిగి వచ్చిన నేను, కుశలం అడిగే మిథిలాధిపతి జనకుణ్ణి ఎలా చూడగలను? ఆమె లేకుండా నన్ను చూసి విదేహరాజు కుమార్తె నాశనమైందనే సంతాపంతో తప్పక మూర్ఛకు లోనవుతాడు.’ దీనితో కవి చూపేదేమంటే రాముని శోకం తనకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు; ఇతరులకు కలిగే దుఃఖాన్ని కూడా అతడు ముందుగానే చూస్తాడు. అందుచేత అతడు నిశ్చయించుకుంటాడు — ‘లేదా, భరతుడు పాలిస్తున్న ఆ నగరానికి నేను వెళ్ళను. ఆమె లేకపోతే స్వర్గం కూడా నా దృష్టిలో శూన్యమే.’ ఇక్కడ వనవాసం ముగియడం కూడా అతనికి ఫలప్రదం కాదు; సీత లేనిచోట రాజ్యమూ స్వర్గమూ సమానంగా శూన్యాలే. ఈ నిశ్చయం తరువాతి సందేశానికి భూమికను సిద్ధం చేస్తుంది. ‘న గమిష్యామి’ (వెళ్ళను) అనే నిషేధమే ఈ సర్గకు మలుపు; అక్కడి నుండే తరువాతి సందేశం మొదలవుతుంది.
తరువాత రాముడు లక్ష్మణుణ్ణి ఆదేశిస్తాడు — ‘నువ్వు నన్ను అడవిలో విడిచిపెట్టి శుభమైన అయోధ్యానగరానికి వెళ్ళు; ఆ సీత లేకుండా నేను ఏ విధంగానూ బతకలేను.’ ఆ తరువాత సందేశాలు ఒక్కొక్కటిగా చెప్పబడతాయి — ‘భరతుణ్ణి గాఢంగా కౌగిలించుకొని నా మాటగా చెప్పు — రాముని అనుమతి నీకు లభించింది, భూమిని పాలించు అని. నా తల్లి కైకేయికీ, సుమిత్రకూ, కౌసల్యకూ నా ఆజ్ఞగా యథావిధిగా నమస్కరించాలి; ప్రభూ, మంచి నడవడి గల నువ్వు వారిని శ్రద్ధగా రక్షించాలి.’ చివరలో అతడు కన్నతల్లిని స్మరిస్తాడు — ‘శత్రుసంహారకా, సీత యొక్క ఈ వినాశాన్నీ నా స్థితినీ నువ్వు నా తల్లికి వివరంగా విన్నవించాలి.’ ఈ విధంగా దీనుడైన రాఘవుడు విలపిస్తుండగా, అందమైన కేశాలు గల ఆమె లేని వనానికి చేరిన లక్ష్మణుడు కూడా భయంతో కలవరపడిన ముఖంతో, వ్యథ చెందిన మనస్సుతో మిక్కిలి ఆతురుడయ్యాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో రచించబడింది. ఈ విధంగా సర్గ శోకవిస్తారంతో ముగుస్తుంది. సందేశాల క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట రాజ్యం (భరతుడు), తరువాత తల్లులు, చివరకు కన్నతల్లి కౌసల్య, ఆమెకు అంతా వివరంగా చెప్పాలి. రాముడు ఇక్కడ కేవలం ఏడవడం లేదు; మరణానికి సిద్ధమైన మనిషి తన పనులను పంచిపెట్టినట్లు అతడు ఏర్పాట్లు చేస్తున్నాడు. లక్ష్మణుని స్థితి చివరి శ్లోకంలో ఒక్క వాక్యంలోనే వర్ణించబడుతుంది — అతడు ఏమీ మాట్లాడడు, కేవలం వ్యథ చెందిన మనస్సుతో ఉంటాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥