సర్గ
శూన్యాశ్రమంలో రాముని విలాపం
ఖాళీ అయిన పర్ణశాల దర్శనం, రాముని ఆక్రందనం, లక్ష్మణుని హితవచనం, వనాలలోనూ పర్వతాలలోనూ అన్వేషణ, రాముని విహ్వలత
గత సర్గలో మారీచుని చంపి తిరిగి వచ్చిన రాముడు వనంలో సీతను వెతుకుతూ అలుపు లేకుండా తిరిగాడు. ఈ సర్గలో అతడు మళ్ళీ ఆశ్రమస్థలాన్ని పరికించి అది శూన్యంగా ఉండడం చూస్తాడు, యాభై ఎనిమిదవ, అరవయ్యవ సర్గలలో కూడా చూసినట్లే — పర్ణశాల సీత లేకుండా ఉంది, ఆసనాలు అక్కడక్కడ విసిరివేయబడి చెల్లాచెదురై ఉన్నాయి. ఈ రెండింటినీ కవి విడివిడిగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఖాళీ అయిన శాల విరహాన్ని సూచిస్తుంది, చెల్లాచెదురైన ఆసనాలు బలాత్కారాన్ని సూచిస్తాయి. అన్నివైపులా మళ్ళీ మళ్ళీ పరికించి చూసినా వైదేహిని చూడలేక, అతడు అందమైన భుజాలను పైకెత్తి బిగ్గరగా ఆక్రందిస్తాడు. మొదట అతడు లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతాడు — ‘ఆ వైదేహి ఎక్కడ, ఇక్కడి నుండి ఏ దేశానికి వెళ్ళింది, ఎవరు తీసుకుపోయారు, లేదా నా ప్రియురాలిని ఎవరు భక్షించారు?’ ఈ మూడు ప్రశ్నలు సర్గలోని సమస్త శోకాన్నీ ముందుగానే సూచిస్తాయి. తరువాత అతడు సీతనే సంబోధిస్తాడు, ఆమె దగ్గరలోనే ఆడుకుంటోందని భావిస్తూ — ‘చెట్టుతో నిన్ను నువ్వు కప్పుకొని నన్ను నవ్వించాలనుకుంటున్నావా? నీ నవ్వులాట చాలు, మిక్కిలి దుఃఖిస్తున్న నా దగ్గరకు రా.’ ఆమె ఏ నమ్మకమైన లేడిపిల్లలతో కలిసి ఆడుకునేదో, అవి కూడా ఆమె లేకుండా కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో ధ్యానిస్తున్నాయని అతడు అంటాడు. ఇదే సర్గకు భూమిక — ఇక్కడ శోకం ఇంకా ఆశతో కలిసి నిలిచి ఉంది. అపహరణను శంకిస్తున్నా రాముడు ఇంకా సీత ఆట ఆడుతోందేమో అని కూడా శంకిస్తున్నాడు.
ఆశ త్వరగానే క్షీణిస్తుంది. రాముడు అంటాడు — ‘సీత లేకుండా నేను బ్రతకను; సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన మహాశోకం నన్ను చుట్టుముట్టింది.’ తరువాత అతని మనస్సు తండ్రి దశరథుని వైపు మళ్ళుతుంది. అతడు తనను తండ్రి ఎదుట నిలుపుకొని, ఆయన నిందావచనాన్ని ఊహిస్తాడు — ‘పరలోకంలో మహారాజు నన్ను నిశ్చయంగా చూసి ఇలా అంటాడు — ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఆ వనవాసకాలాన్ని పూర్తి చేయకుండానే నా దగ్గరకు ఎలా వచ్చావు? ఇష్టానుసారం ప్రవర్తించే, అనార్యుడవైన, అసత్యవాదివైన నీకు ధిక్కారం.’ ఇక్కడ కవి రాముని అంతరంగ దుఃఖాన్ని రెట్టింపుగా చూపిస్తాడు — ఒకవైపు భార్యావిరహం, మరొకవైపు తండ్రి ప్రతిజ్ఞ భంగమవుతుందేమోనన్న శంక. తరువాత అతడు మళ్ళీ సీతతోనే అంటాడు — ‘నిస్సహాయుడనై, శోకంతో తపించిపోతూ, దీనుడనై, మనోరథాలు భగ్నమై, దయనీయంగా ఉన్న నన్ను వనంలో విడిచి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు, వరారోహా? కీర్తి కుటిలుడూ వక్రుడూ అయిన మనిషిని విడిచిపెట్టినట్లు నువ్వు కూడా నన్ను విడిచిపెడుతున్నావు. నన్ను విడిచిపెట్టకు, విడిచిపెట్టకు, సుమధ్యమా. నువ్వు లేకుండా నేను నా జీవితాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ‘మా మా’ (వద్దు వద్దు) అనే ద్విరుక్తి అతని ఆర్తిని సూచిస్తుంది. ఇలా విలపిస్తూ, సీతను చూడాలనే తపనతో, మిక్కిలి దుఃఖార్తుడైన అతడు అంతటా వెతికినా జనకుని కుమార్తెను చూడలేదు. ‘ప్రతిజ్ఞాం సంశ్రుత్య’ (ప్రతిజ్ఞ చేసి) అనే పదంతో దశరథునికి ఇచ్చిన మాట గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘తం కాలమ్’ (ఆ కాలం) అనే పదంతో పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం నిర్దేశించబడుతుంది. తండ్రి కొడుకును నిందించడం కాదు, కొడుకు తనను తాను నిందించుకోవడమే తండ్రి నోట పలికించబడుతుంది — ఇది వాల్మీకి సూక్ష్మ కౌశలం. ప్రాణత్యాగ సంకల్పం ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా పలకబడుతుంది, ఇది తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది.
సీతను కనుగొనలేక శోకంలో మునిగిన రాముడు విశాలమైన బురదలో కూరుకుపోయి కృంగిపోతున్న ఏనుగులా ఉన్నాడు. ఈ ఉపమ రాముని నిస్సహాయతను మోస్తుంది — బలమైన ఏనుగైనా బురదలో కూరుకుపోతే తనను తాను పైకి లాక్కోలేదు. అలాంటి అన్నను చూసి లక్ష్మణుడు హితం కోరి గట్టిగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబుద్ధిశాలీ, విషాదపడకు; నాతో కలిసి ప్రయత్నం చేయి. అనేక గుహలతో శోభిస్తున్న ఈ శ్రేష్ఠమైన పర్వతం ఎదురుగానే ఉంది. మైథిలికి కాననాలలో సంచరించడం ప్రియం, వనాలంటే ఆమెకు మోజు; ఆమె వనంలోకి ప్రవేశించి ఉండవచ్చు, బాగా పూచిన తామరకొలను దగ్గరకు వెళ్ళి ఉండవచ్చు, చేపలూ వంజుల వృక్షాలూ గల నదిని చేరి ఉండవచ్చు. లేదా నిన్నూ నన్నూ పరీక్షించాలని, భయపెట్టాలనే కోరికతో కాననంలో ఎక్కడైనా దాక్కుని ఉండవచ్చు.’ ఈ నాలుగు కల్పనలను లక్ష్మణుడు క్రమంగా ఉంచుతాడు, ఎందుకంటే ఒక్కొక్కదానితో రాముని మనస్సు భీషణమైన సంభావన నుండి మళ్ళించబడుతుంది. తరువాత అతడు కార్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఓ శ్రీమంతా, ఆమెను వెతకడంలో మనిద్దరం వెంటనే ప్రయత్నిద్దాం; జనకుని కుమార్తె ఎక్కడ ఉందో ఆ వనమంతా గాలిద్దాం. ఓ కాకుత్స్థా, నువ్వు అంగీకరిస్తే శోకంలో మనస్సు పెట్టకు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు శోకాన్ని క్రియతో ఎదుర్కోవాలనుకుంటాడు; అతని మాట కేవలం ఓదార్పు కాదు, స్పష్టమైన కార్యక్రమం. రెండు శ్లోకాలతో కవి మొదట రాముని దశనూ, తరువాత లక్ష్మణుని మాటనూ అనే క్రమాన్ని నిలుపుతాడు. లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ ‘సీత అపహరించబడింది’ అని అనడు; భీషణమైన మాటనే వర్జిస్తాడు. అతని సంభావనలన్నీ నిర్దోషమైనవి — వనప్రవేశం, తామరకొలనుకు వెళ్ళడం, నదిని చేరడం, పరిహాసం కోసం దాక్కోవడం. దీనితో ఆశ రక్షించబడుతుంది, కార్యం కూడా నిర్దేశించబడుతుంది. ‘మయా సహ యత్నం కురు’ (నాతో కలిసి ప్రయత్నం చేయి) అనే వాక్యం సర్గకు కేంద్రం — శోకానికి ప్రతిక్రియ ఒంటరి చింత కాదు, కలిసి చేసే ప్రయత్నం అని. ఇక్కడ తమ్ముడు అన్న బుద్ధినే మళ్ళీ మేల్కొలుపుతాడు.
సౌహార్దంతో ఇలా అనబడి, మనస్సు కుదుటపడిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి వెతకడం ప్రారంభించాడు. లక్ష్మణుని మాట అతని మనస్సును స్థిరపరుస్తుంది, కానీ శోకాన్ని నశింపజేయదు. వారిద్దరూ వనాలనూ కొండలనూ నదులనూ సరస్సులనూ పూర్తిగా గాలిస్తూ సీతను అన్వేషించారు. ‘నిఖిలేన’ (పూర్తిగా) అనే పదాన్ని కవి రెండుసార్లు ప్రయోగిస్తాడు, దానితో అన్వేషణ సంపూర్ణత సూచించబడుతుంది. ఆ పర్వతపు చరియలనూ రాళ్ళనూ శిఖరాలనూ కూడా గాలించినా వారు ఆమెను కనుగొనలేదు. పర్వతాన్ని అన్నివైపులా గాలించి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ శుభమైన పర్వతంపై వైదేహిని నేను చూడడం లేదు.’ తరువాత దుఃఖంతో తపించిపోతున్న లక్ష్మణుడు దండకారణ్యంలో సంచరిస్తున్న, ప్రదీప్తమైన తేజస్సు గల అన్నతో అన్నాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞా, మహాబాహువైన విష్ణువు బలిని బంధించి ఈ భూమిని పొందినట్లు, నువ్వు జనకుని కుమార్తె మైథిలిని పొందుతావు.’ ఈ ఉపమ అవతార స్మృతిని పుట్టిస్తుంది, విజయపు నిశ్చయాన్నీ మోస్తుంది. కానీ వీరుడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, దుఃఖంతో మనస్సు దెబ్బతిన్న రాఘవుడు దీనమైన గొంతుతో జవాబిచ్చాడు — ‘వనమంతా బాగా గాలించాము, పూచిన పద్మాలు గల తామరకొలనులను చూశాము, అనేక గుహలూ సెలయేళ్ళూ గల ఈ పర్వతాన్ని కూడా గాలించాము; అయినా ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన వైదేహిని చూడలేకపోతున్నాను.’ మూడు అర్ధాలతో ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమైన ఈ ఆరు పాదాల శ్లోకం నిరాశకు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ కవి అన్వేషణ క్రమాన్ని చూపిస్తాడు — మొదట విస్తారమైన వనం, తరువాత నదులూ సరస్సులూ, తరువాత ఒక పర్వతపు చరియలూ రాళ్ళూ శిఖరాలూ. క్షేత్రం క్రమంగా కుంచించుకుపోతుంది, నిరాశ క్రమంగా పెరుగుతుంది. ‘నైవ తామభిజగ్మతుః’ (వారు ఆమెను కనుగొనలేదు) అనే నిషేధం ద్వివచనంలో నిబద్ధమై ఉంది — అన్నదమ్ములిద్దరూ సమానంగా విఫలులయ్యారు. రాముని జవాబులోని మూడు అర్ధశ్లోకాలు గాలించిన మూడు ప్రదేశాలను లెక్కిస్తాయి — వనం, తామరకొలనులు, పర్వతం — చివరకు ‘న పశ్యామి’ (చూడలేకపోతున్నాను) అనే ఒక్క నిష్కర్షనే చెబుతాయి. లక్ష్మణుని రెండవ ఆశ్వాసన వాక్యం కూడా విఫలమవుతుంది; దీనితో కవి శోకపు ఈ అవస్థ మాటలతో శమించదని సూచిస్తాడు. రాముని ప్రత్యుత్తరంలో ‘ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్’ (ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది) అనే విశేషణం సీత స్థానాన్ని నిర్ధారిస్తుంది — ఆమె జీవితం కంటే కూడా అధికమైనది.
ఈ విధంగా విలపిస్తూ, సీతాపహరణంతో కృశించిన రాముడు దీనుడై శోకంతో ఆవేశించబడి ముహూర్తకాలం విహ్వలుడయ్యాడు. అవయవాలన్నీ వికలమై, బుద్ధి పోయి, చైతన్యం కోల్పోయిన అతడు ఆతురుడై దీనుడై కూలబడ్డాడు, దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పులు విడిచాడు. ‘నిషసాద’ (కూలబడ్డాడు) అనే క్రియ శరీరపు పతనాన్ని మాత్రమే కాదు, మనస్సు కృంగిపోవడాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. పదే పదే నిట్టూర్చి, కమలాల వంటి కన్నులు గల రాముడు కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయి ‘హా ప్రియా’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ బిగ్గరగా అరిచాడు. అప్పుడు ప్రియబంధువైన లక్ష్మణుడు వినయంతో, వినయంగా చేతులు జోడించి అనేక విధాలుగా అతనిని ఓదార్చాడు; తాను కూడా శోకార్తుడేనని కవి విశేషంగా సూచిస్తాడు — ఓదార్చేవాడు కూడా శోకగ్రస్తుడే. కానీ లక్ష్మణుని పెదవుల నుండి జారిన ఆ మాటను లెక్కచేయకుండా, ప్రియురాలు సీతను చూడలేక రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రోశించాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ సమాధానంతో కాదు, పెరుగుతున్న ఆక్రందనతోనే ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఇదే విలాపం విస్తారాన్ని పొందుతుంది. ఈ భాగంలో క్రియాపదాలే ప్రధానమైనవి — విహ్వలుడయ్యాడు, కూలబడ్డాడు, నిట్టూర్చి, బిగ్గరగా అరిచాడు, ఆక్రోశించాడు. మాటలు తక్కువ, శరీరచేష్టలు ఎక్కువ; దానితో శోకం వాక్కును అతిక్రమించిందని సూచించబడుతుంది. ‘అనాదృత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు — రాముడు లక్ష్మణుని మాట వినలేదని కాదు, విన్నా దానిని ఆదరించలేదని.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥