సర్గ
వృక్షాలనూ మృగాలనూ అడుగుతున్న రాముని విలాపం
శూన్యమైన ఆశ్రమాన్ని చూసి రాముని విలాపం, వృక్షాలనూ మృగాలనూ ఏనుగులనూ పులులనూ సీతను గురించిన ప్రశ్నలు, భక్షించబడిందేమోనన్న శంక, మళ్ళీ అన్వేషణ
వేగంగా తిరిగి వస్తున్న రాముని ఎడమకన్ను కింది రెప్ప అదిరింది, అతడు తడబడ్డాడు, శరీరంలో వణుకు పుట్టింది. ఈ అశుభ నిమిత్తాలను మళ్ళీ మళ్ళీ గమనిస్తూ అతడు ‘సీత క్షేమంగా ఉందా’ అని పలికాడు. ‘అపి’ అనే ప్రశ్నార్థక పదం అతని ఊగిసలాడుతున్న మనస్సును సూచిస్తుంది. సీతను చూడాలనే తపనతో తొందరపడుతూ అతడు ఆశ్రమానికి వచ్చి, ఆ నివాసం శూన్యంగా ఉండడం చూసి మనస్సు కలతపడినవాడయ్యాడు. తరువాత వేగంగా తిరుగుతున్నట్లు, అవయవాలను విసురుతూ, రఘునందనుడు అక్కడక్కడ పర్ణశాల స్థలాన్ని అన్నివైపులా పరికించి చూశాడు — పర్ణశాల సీత లేకుండా, శోభ లేకుండా, ధ్వంసమై, హేమంతంలో మంచుకు దెబ్బతిన్న పద్మినిలా ఉంది. ఈ ఉపమ అత్యంత మర్మస్పర్శి — తామరతీగ పూవులు చలికి వాడిపోతాయి, కానీ అది పెకలించబడదు; అలాగే పర్ణశాల నిలిచే ఉంది, కానీ దాని శోభ పోయింది. ఈ ఒక్క చిత్రంతోనే కవి సమగ్ర సర్గ భావాన్ని ముందుగా ఉంచుతాడు. ‘భృశమ్ ఆవ్రజమానస్య’ (వేగంగా తిరిగి వస్తున్న) అనే పదంతో అతని తొందర చూపబడింది — తొందరగా వెళ్ళేవాడికే తడబాటు కలుగుతుంది; బయటి తడబాటు లోపలి తడబాటుకు సూచకం. ‘అధః వామలోచనమ్’ (ఎడమకన్ను కిందిభాగం) అనే సూక్ష్మతను కూడా గమనించాలి — కేవలం కన్ను అని కాదు, కింది రెప్ప అని విశేషించి కవి చెబుతాడు. శకునశాస్త్రంలో పురుషులకు ఎడమ అవయవాలు అదరడం అనిష్టసూచకమని ప్రసిద్ధం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే వివరిస్తుంది.
ఆశ్రమం చెట్లతో ఏడుస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది; దాని పూవులు వాడిపోయాయి, మృగాలూ పక్షులూ దీనంగా ఉన్నాయి, శోభ లేదు, అంతా ధ్వంసమైంది, వనదేవతలు కూడా దానిని విడిచిపెట్టారు. చర్మాలూ దర్భలూ చెల్లాచెదురై ఉన్నాయి, దర్భాసనాలూ చాపలూ విసిరివేయబడి ఉన్నాయి — శూన్యమైన ఈ పర్ణశాల స్థలాన్ని చూసి రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించాడు. అతని విలాపం మొదట వికల్పాల రూపంలో పుడుతుంది — ‘అపహరించబడిందో, మరణించిందో, తప్పిపోయిందో, భక్షించబడిందో; లేదా భీరువైన ఆమె దాక్కుందో, లేదా అడవిలోకి వెళ్ళిందో. లేదా పూవులనో పండ్లనో కోయడానికి వెళ్ళిందో, లేదా తామరకొలను దగ్గరకు వెళ్ళిందో, లేదా నీళ్ళ కోసం నదికి వెళ్ళిందో.’ ఇక్కడ కవి శోకపు మొదటి అవస్థను చూపిస్తాడు — మనస్సు సత్యాన్ని స్వీకరించదు, సుఖాన్నిచ్చే వికల్పాలను వెతుకుతుంది. రెండు పంక్తుల జంటలలోనూ వికల్పాల క్రమం భయంకరమైనది నుండి సౌమ్యమైనదాని వైపు సాగుతుంది, ఎందుకంటే హృదయం తనను తానే ఓదార్చుకోవాలనుకుంటుంది. ‘వనదైవతైః సంత్యక్తమ్’ (వనదేవతలు విడిచిపెట్టినది) అనే మాట లోతైనది — దేవతలు కూడా నిలవని స్థలం పూర్తిగా ఖాళీ అయినది. ‘విప్రకీర్ణాజినకుశం విప్రవిద్ధబృసీకటమ్’ (చర్మాలూ దర్భలూ చెల్లాచెదురై, దర్భాసనాలూ చాపలూ విసిరివేయబడి) అనే రెండు పదాలతో కవి కేవలం అస్తవ్యస్తతను కాదు, పెనుగులాట చిహ్నాలను సూచిస్తాడు; పాఠకుడు అక్కడ రావణుని బలాత్కారాన్ని ఊహిస్తాడు, రామునికి మాత్రం ఇంకా తెలియదు.
ప్రయత్నంతో వెతికినా అతడు వనంలో ప్రియురాలిని కనుగొనలేదు; శోకంతో కన్నులు ఎర్రబడిన ఆ శ్రీమంతుడు ఉన్మత్తునిలా కనిపిస్తున్నాడు. చెట్టు నుండి చెట్టుకు పరుగెత్తుతూ, కొండలకూ నదులకూ ఏరులకూ వెళ్తూ, శోకమనే బురదసముద్రంలో మునిగి రాముడు విలపిస్తూ తిరిగాడు. ‘శోకపంకార్ణవ’ (శోకమనే బురదసముద్రం) అనే సమాసంలో శోకం ఒకేసారి బురదా, సముద్రమూ — బురదలో గమనం ఆగిపోతుంది, సముద్రంలో మునిగిపోవడం; రెండూ రాముని దశకు ఉపమానమవుతాయి. ఇక్కడి నుండి ఈ సర్గలోని ప్రసిద్ధమైన వృక్షసంభాషణ ఆరంభమవుతుంది — ‘ఓ కదంబమా, కదంబపుష్పాలంటే ప్రీతి గల నా ప్రియురాలిని నువ్వు చూశావా? నీకు తెలిస్తే శుభముఖి అయిన సీత గురించి చెప్పు. ఓ బిల్వమా, స్నిగ్ధమైన చిగురాకుల వంటి, పసుపు పట్టువస్త్రం ధరించిన, మారేడుపండ్ల వంటి స్తనాలు గల ఆమెను నువ్వు చూసి ఉంటే చెప్పు.’ ప్రతి వృక్షానికీ దాని పూవు, పండు మొదలైనవాటితోనే సీతకు ఉపమానం ఇవ్వబడుతుంది — ఇది కవి రమణీయమైన రీతి. ‘ఉన్మత్తః ఇవ లక్ష్యతే’ (ఉన్మత్తునిలా కనిపిస్తున్నాడు) అనే పదం సర్గలో మూడుసార్లు (పదవ, ఇరవై రెండవ, ముప్పై ఏడవ శ్లోకాలలో) ఆవృత్తమవుతుంది; దానితో కవి రాముని దశ క్రమంగా పెరగడాన్ని సూచిస్తాడు. కదంబమూ బిల్వమూ మొదట అడగబడ్డాయి, ఎందుకంటే వాటి పూవూ పండూ సీత అవయవాలతో పోల్చబడతాయి; ఈ విధంగా ఒక్కొక్క ప్రశ్నలో ప్రియురాలి ఒక్కొక్క అవయవం స్మరించబడుతుంది — విరహికి ఇది స్వాభావికమైన వృత్తి.
‘ఓ అర్జునవృక్షమా, అర్జునపుష్పాలంటే ప్రీతి గల నా ప్రియురాలి గురించి చెప్పు — జనకుని సన్నని కుమార్తె బ్రతికి ఉందా లేదా?’ ‘ఈ కకుభవృక్షం కకుభం వంటి తొడలు గల మైథిలిని నిశ్చయంగా ఎరుగును, ఎందుకంటే ఈ వనస్పతి లతలతో చిగుళ్ళతో పూవులతో నిండి ప్రకాశిస్తోంది. తుమ్మెదలు చుట్టూ పాడుతున్న నువ్వు వృక్షశ్రేష్ఠానివి; ఈ తిలకవృక్షం తిలకమంటే ప్రీతి గల ఆమెను నిశ్చయంగా ఎరుగును.’ ‘ఓ అశోకమా, నువ్వు శోకాన్ని పోగొట్టేవాడివి; శోకంతో చైతన్యం కోల్పోయిన నన్ను ప్రియురాలి దర్శనంతో త్వరగా నీ పేరు గలవానిగా — శోకం లేనివానిగా — చేయి’ — ఇది సర్గలోని అత్యంత మధురమైన మాట, ఇక్కడ పేరు అర్థాన్నే యాచిస్తున్నాడు. ‘ఓ తాటిచెట్టా, పండిన తాటిపండ్ల వంటి స్తనాలు గల ఆమెను నువ్వు చూసి ఉంటే, నా మీద నీకు కారుణ్యం ఉంటే, ఆ వరారోహ గురించి చెప్పు.’ ‘ఓ నేరేడుచెట్టా, జాంబూనద సువర్ణంతో సమానమైన కాంతి గల ఆమెను నువ్వు చూసి ఉంటే, నా ప్రియురాలిని నువ్వు ఎరిగి ఉంటే, నిస్సంకోచంగా నాకు చెప్పు.’ ఈ ప్రశ్నలలో దేనికీ ఏ వృక్షమూ జవాబివ్వదు; అంతటా మౌనమే. దానివల్లనే రాముని ఒంటరితనం రెట్టింపవుతుంది. ఈ ఆరు శ్లోకాలతో కవి ఒకే దీర్ఘమైన మాలను రచిస్తాడు — ప్రతి శ్లోకంలోనూ వృక్షం పేరు, దాని విశేషం, తరువాత ప్రశ్న అనే మూడూ ఆవృత్తమవుతాయి. అశోకానికి చేసిన ప్రార్థన మాత్రం అన్నిటిలోనూ విశిష్టమైనది, ఎందుకంటే అక్కడ పేరు అర్థాన్నే యాచిస్తున్నాడు — ‘నువ్వు శోకాన్ని పోగొట్టేవాడివి, కనుక నన్ను నీ పేరు గల అశోకునిగా చేయి’ అని. ‘యది తే కారుణ్యం మయి’ (నా మీద నీకు కారుణ్యం ఉంటే) అని తాటిచెట్టుకు చేసిన ప్రార్థన — జడమైనవాటి నుండి కూడా కరుణను ఆశిస్తున్న రాముడు ఇక్కడ అత్యంత దీనునిగా కనిపిస్తాడు.
‘అయ్యో కర్ణికారమా, ఈ రోజు నువ్వు పూచి మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్నావు; కర్ణికారపుష్పాలంటే ప్రీతి గల ఆ సాధ్విని నువ్వు చూసి ఉంటే చెప్పు.’ తరువాత మహాయశస్వి అయిన రాముడు మామిడి, కడిమి, మహాసాల వృక్షాల దగ్గరకూ, పనసలూ కురవకాలూ ధవవృక్షాలూ దానిమ్మల దగ్గరకూ వెళ్ళి చూస్తూ, పొగడలనూ పున్నాగలనూ చందనాలనూ మొగలిపొదలనూ అడుగుతూ, వనంలో భ్రాంతుడై ఉన్మత్తునిలా కనిపిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు స్థావరాల నుండి జంగమాల వైపు సాగుతాడు — ‘ఓ మృగమా, లేడికూన కన్నుల వంటి కన్నులు గల మైథిలిని నువ్వు ఎరుగుదువా? లేడిచూపుల ఆ ప్రియురాలు ఆడలేళ్ళతో కలిసి ఉండవచ్చు.’ ‘ఓ గజమా, ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గల ఆమెను నువ్వు చూసి ఉండవచ్చు — ఆమె నీకు తెలుసని నేను అనుకుంటున్నాను; ఓ గజశ్రేష్ఠమా, చెప్పు.’ ‘ఓ పులీ, చంద్రుని వంటి ముఖం గల నా ప్రియురాలు మైథిలిని నువ్వు చూసి ఉంటే నిర్భయంగా చెప్పు; నా నుండి నీకు భయం లేదు.’ పులికి కూడా అభయమిచ్చి అడగడం రాముని దశకు పరాకాష్ఠ; భయానికి కారణమైనదానికే ఇప్పుడు అతడు అభయదాత అయ్యాడు. ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలలో కవి వృక్షాల పేర్లను లెక్కిస్తూనే దండకారణ్యపు సమృద్ధిని చూపిస్తాడు — మామిడి, కడిమి, మహాసాలం, పనస, కురవకం, ధవం, దానిమ్మ, పొగడ, పున్నాగం, చందనం, మొగలి అనే పదకొండు పేర్లు రెండు శ్లోకాలలోనే. మృగమూ, ఏనుగూ, పులీ — ముగ్గురూ సీతకు ఉపమానాలైన అవయవాలతోనే సంబంధించినవారు: కన్నులు లేడివి, తొడలు ఏనుగు తొండానివి, ముఖం చంద్రునిది. ఈ విధంగా స్థావరజంగమాలు రెండూ రాముని విరహానికి సాక్షులవుతాయి.
తరువాత రాముని భ్రమ తీవ్రమవుతుంది — సీత ఎదురుగానే ఉంది, చెట్ల మధ్యలో దాక్కుంటోంది అని అతడు భావిస్తాడు. ‘ప్రియా, ఎందుకు పరుగెత్తుతున్నావు? కమలాక్షీ, నిశ్చయంగా నిన్ను నేను చూశాను. చెట్లతో నిన్ను నువ్వు కప్పుకొని నాతో ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు? నిలువు నిలువు వరారోహా! నా మీద నీకు కరుణ లేదా? నువ్వు ఎప్పుడూ ఇంతగా పరిహాసాలు చేసేదానివి కావు; నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? వరవర్ణినీ, పసుపు పట్టువస్త్రంతోనే నువ్వు బయటపడ్డావు; పరుగెత్తుతుండగానే నిన్ను చూశాను; స్నేహం ఉంటే నిలువు.’ ఈ ఉన్మాదం క్షణికమైనదే; దాని నుండి తేరుకొని అతడు అంటాడు — ‘లేదా ఆమె కాదు; చారుహాసిని నిశ్చయంగా హింసించబడింది. లేకపోతే కష్టంలో పడిన నన్ను ఆమె ఎన్నడూ ఉపేక్షించదు.’ ఉపేక్ష అసంభవమే హింసకు ప్రమాణం అనే తర్కం అత్యంత కరుణాజనకం. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో కవి ఉన్మాదపు సంపూర్ణ చక్రాన్ని ఒకచోట నిలుపుతాడు — భ్రమ, సంభాషణ, అలుక, తరువాత తేరుకోవడం. ‘కిం ధావసి’ (ఎందుకు పరుగెత్తుతున్నావు) అనేది మొదటి ప్రశ్న, ‘తిష్ఠ తిష్ఠ’ (నిలువు నిలువు) అనేది యాచన, ‘కిమర్థం మాముపేక్షసే’ (నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు) అనేది అలుక, ‘యద్యస్తి సౌహృదమ్’ (స్నేహం ఉంటే) అనేది చివరి ప్రార్థన — క్రమంగా స్వరం మరింత మృదువవుతుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో మాత్రం అతడు తానే భ్రమను భగ్నం చేసుకుంటాడు; అతని తర్కం విచిత్రమైనది — ‘ఆమె నన్ను ఉపేక్షించదు, కనుక ఆమె లేనే లేదు.’
‘ఆ బాలను మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు అవయవాలన్నీ విభజించి భక్షించారు, ఇది నిశ్చయం’ అని నిశ్చయించుకొని, రాముడు ప్రతి అవయవాన్నీ తలచుకుంటూ విలపిస్తాడు — ‘శుభమైన దంతాలూ పెదవులూ, అందమైన ముక్కూ, శుభమైన కుండలాలూ గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ఆ ముఖం మింగబడి కాంతిహీనమైంది. సంపెంగ వన్నె గల, కంఠాభరణాలకు తగిన, కోమలమైన ఆ శుభమైన కంఠం ఆమె విలపిస్తుండగానే భక్షించబడింది. చిగురాకుల్లా కోమలమైన, విసిరివేయబడుతూ కొనలు వణుకుతున్న ఆ బాహువులు చేతి ఆభరణాలతోనూ భుజకీర్తులతోనూ సహా భక్షించబడ్డాయి. నేను లేకుండా ఉన్న ఆమె, ఎంతోమంది బంధువులు ఉన్నా, బిడారు విడిచిపెట్టినదానిలా రాక్షసులకు ఆహారమై భక్షించబడింది.’ తరువాత అతడు లక్ష్మణుణ్ణి పిలుస్తాడు — ‘హా మహాబాహూ లక్ష్మణా, నువ్వు ఎక్కడైనా ప్రియురాలిని చూస్తున్నావా? హా ప్రియా, హా భద్రా, హా సీతా, ఎక్కడికి వెళ్ళావు?’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ విలపిస్తూ అతడు వనం నుండి వనానికి పరుగెత్తుతాడు; ఒకచోట వేగంగా గిరగిరా తిరుగుతాడు, ఒకచోట బలంగా తడబడతాడు, ఒకచోట ఉన్మత్తునిలా కనిపిస్తాడు. ప్రియురాలిని వెతకడంలో నిమగ్నుడైన అతడు వనాలనూ నదులనూ పర్వతాలనూ కొండల సెలయేళ్ళనూ కాననాలనూ ఒకచోట నిలవకుండా వేగంగా తిరుగుతాడు. చివరకు ఆ విశాలమైన మహావనానికి వెళ్ళి, మైథిలి కోసం అంతటా తిరిగి, ఆశ అంతం కానివాడై, అతడు ప్రియురాలిని వెతకడంలో మళ్ళీ పరమ పరిశ్రమ చేశాడు. ‘అనిష్ఠితాశః’ (ఆశ అంతం కానివాడు) అనే పదంతో కవి చూపిస్తాడు — శోకం కూడా అతని ఆశను చంపదు; ఈ ఆశయే తరువాతి కాండలలో సేతుబంధనం దాకా అతనిని నడిపిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో కవి ‘నూనమ్’ (నిశ్చయంగా), ‘వ్యక్తమ్’ (స్పష్టంగా) అనే నిశ్చయార్థక పదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు; వాటితో రాముని కల్పన ప్రత్యక్షంలా దృఢమవుతుంది. అవయవ వర్ణన కూడా ముఖం నుండి మొదలై కంఠం, తరువాత బాహువులు అని కిందికి సాగుతుంది — ఎవరైనా ప్రియురాలి మూర్తిని స్మృతితోనే చూస్తున్నట్లు. ‘విలపంత్యాః’ (విలపిస్తుండగానే) అనే ఒక్క పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఆమె బ్రతికి ఉండగానే భక్షించబడింది, ఇది రాముని కల్పనలోని క్రౌర్యం. ‘సార్థేన పరిత్యక్తా’ (బిడారు విడిచిపెట్టినది) అనే ఉపమ కూడా మర్మస్పర్శి — అడవిలో బిడారు నుండి తప్పిపోయిన ఒంటరి యాత్రికునిలా ఆమె, ఎంతోమంది బంధువులు ఉన్నా, నిస్సహాయురాలై ఉంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని పిలుపు — ఇంతవరకు రాముడు ఒంటరిగా ఉన్నట్లే మాట్లాడాడు, ఇక్కడ మాత్రం తమ్ముణ్ణి తలచుకుంటాడు. తరువాత వనం నుండి వనానికి పరుగెత్తే అతని గమనంలోని మూడు రకాలు వర్ణించబడతాయి — గిరగిరా తిరగడం, తడబడడం, ఉన్మత్తునిలా కనిపించడం; ఆరు పాదాల ఈ ముప్పై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ఒకే దీర్ఘమైన చిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తుంది. చివరలో వంశస్థవృత్తంలో రచించిన ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం మరింత ప్రశాంతమైనది — అక్కడ వేగం లేదు, స్థిరమైన పరిశ్రమ ఉంది. ‘అనిష్ఠితాశః’ అనే పదమే తరువాతి కథకు బీజం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥