సర్గ
రామలక్ష్మణ సంవాదం
దారిలో రాముని ప్రశ్న, సీత కఠినవచనాలను లక్ష్మణుడు నివేదించడం, రాముడు మళ్ళీ నిందించడం, మారీచవధ వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం
ఈ సర్గ కాలక్రమంలో గత సర్గ కంటే ముందు జరిగినది — ‘అంతరా’ (మధ్యలో) అనే పదంతో కవి ఈ సంభాషణ దారిలోనే, ఆశ్రమంలో ప్రవేశించక ముందే జరిగిందని సూచిస్తాడు. ఆశ్రమం నుండి వచ్చిన సౌమిత్రిని రఘునందనుడు దుఃఖంతో ఈ మాట అడిగాడు — ‘మైథిలిని విడిచి నువ్వు ఎందుకు వచ్చావు? నీ మీది విశ్వాసంతోనే నేను ఆమెను వనంలో విడిచి వచ్చాను. మైథిలిని విడిచి వచ్చిన నిన్ను చూడగానే నేను మహాపాపాన్ని శంకిస్తున్నాను; నిజం చెప్పాలంటే, నా మనస్సు వ్యథ చెందుతోంది.’ తరువాత అతడు శారీరక నిమిత్తాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘సీత లేకుండా ఉన్న నిన్ను దూరంలో దారిలో చూడగానే నా ఎడమకన్నూ, భుజమూ, హృదయమూ అదురుతున్నాయి.’ ఎడమవైపు అవయవాలు అదరడం పురుషులకు అనిష్టసూచకమని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం. ఇలా అనబడిన, శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి మరింత దుఃఖంతో ఆవేశించబడి, దుఃఖిస్తున్న రామునితో అన్నాడు. ‘భూయః’ (మరింత) అనే పదంతో కవి చూపిస్తాడు — లక్ష్మణుని దుఃఖం కూడా రెట్టింపయింది, ఎందుకంటే తాను నిర్దోషి అయినా నిందించబడ్డాడు. ఇక్కడ మొదటిసారి ‘విశ్వాసం’ అనే పదం ప్రయోగించబడింది — రాముడు లక్ష్మణునిపై ఉంచిన విశ్వాసమే ఇప్పుడు ప్రశ్నకు విషయం. రాముని మాట ఆరోపణ కాదు, శంక మాత్రమే; ‘యత్ సత్యమ్’ (నిజం చెప్పాలంటే) అనే పదంతో అతడు తన అంతఃకరణ స్థితినే నివేదిస్తాడు. కవి ఇక్కడ మూడు లక్షణాలను లెక్కిస్తాడు — కన్ను, భుజం, హృదయం; మూడూ ఎడమవైపువే, మూడూ అనిష్టసూచకాలే. ఈ విధంగా బాహ్యశకునంతో అంతరంగ దుఃఖం ఏకమవుతుంది.
లక్ష్మణుడు తాను బయటకు రావడానికి కారణాన్ని స్పష్టంగా నివేదిస్తాడు — ‘నేను నా ఇష్టంతో ఆమెను విడిచి ఇక్కడికి రాలేదు; ఆమెయే ఉగ్రమైన మాటలతో ప్రేరేపించగా నీ దగ్గరకు వచ్చాను.’ ‘కామకారేణ’ (నా ఇష్టంతో) అనే పదంతో స్వేచ్ఛ నిరాకరించబడుతుంది. తరువాత అతడు జరిగిన క్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘నీలాంటి స్వరంతో, అత్యంత వికృతంగా ‘లక్ష్మణా’ అని అరవడమూ, ‘రక్షించు’ అనే మాటా మైథిలి చెవిన పడ్డాయి. ఆ ఆర్తస్వరాన్ని విని, నీ మీది ప్రేమతో భయవిహ్వలయై ఏడుస్తూ ఆమె ‘వెళ్ళు వెళ్ళు’ అని నన్ను వెంటనే తొందరపెట్టింది.’ ‘తవ స్నేహేన’ (నీ మీది ప్రేమతో) అనే పదంలో సీత ప్రేమయే ఆమె వివేకాన్ని హరిస్తుందనే ధ్వని ఉంది. ‘ఆమె పదే పదే ప్రేరేపిస్తుండగా నేను మైథిలికి జవాబిచ్చాను’ అని చెప్పి అతడు తన జవాబును ఉదహరిస్తాడు — ‘ఈయనకు భయం కలిగించగల రాక్షసుణ్ణి నేను చూడడం లేదు. నిశ్చింతగా ఉండు, ఇది నిజం కాదు; ఎవరో ఈ మాట అన్నారు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు సీత శంకను శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. లక్ష్మణుని నివేదనలో ఎలాంటి ప్రత్యారోపణా లేదు, కేవలం వృత్తాంతాన్ని యథాతథంగా చెప్పడం — ఇదే అతని శీలానికి పరిచాయకం. ‘ఆర్యేణ ఇవ’ (నీలాంటి) అనే మాటలోని ‘ఇవ’ (లాంటి) శబ్దంతో అతడు స్పష్టం చేస్తాడు — ఆ స్వరం రామునిది కాదు, దానిని పోలినది మాత్రమే. సీత మాట మాత్రం ‘గచ్ఛ గచ్ఛ’ (వెళ్ళు వెళ్ళు) అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది, దానితో ఆమె తొందరా భయమూ సూచించబడతాయి. లక్ష్మణుడు మాత్రం వెంటనే వెళ్ళలేదు, మొదట యుక్తులతో ఆమెను ఓదార్చడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.
లక్ష్మణుడు తర్కంతోనే సీతకు బోధిస్తాడు — ‘సీతా, దేవతలను కూడా రక్షించగల ఆర్యుడు ‘రక్షించు’ అనే నిందితమైన, నీచమైన మాటను ఎలా అంటాడు? ఎవరో ఏదో కారణంతో నా అన్న స్వరాన్ని ఆశ్రయించి, వికృతమైన స్వరంతో ‘లక్ష్మణా, నన్ను రక్షించు’ అనే మాట అన్నారు. శోభనా, భయంతో ‘రక్షించు’ అనే మాటను రాక్షసుడే పలికాడు; నువ్వు బాధపడకూడదు, ఆ బాధ నీచస్త్రీలు పడేది.’ ఈ చివరి మాట కఠినమైనదైనా యుక్తిపూర్ణమైనది — ఈ చాంచల్యం నీచస్త్రీలదే అని. తరువాత అతడు రాముని బలాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘వికలత్వం చాలు; స్వస్థురాలవై నిశ్చింతగా ఉండు. రణంలో రాఘవుణ్ణి ఓడించగల పురుషుడు మూడు లోకాలలోనూ లేడు, పుట్టలేదు, పుట్టబోడు. ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలకు కూడా యుద్ధంలో రాఘవుడు అజేయుడు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు మొదట తర్కాన్నీ, తరువాత ఓదార్పునూ, చివరకు రాముని మహిమనూ ఉంచుతాడు; అయినా భయాకులయైన సీత ఒప్పుకోదు. ‘త్రిదశాన్ అపి త్రాయేత’ (దేవతలను కూడా రక్షించగలడు) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాముని దైవత్వాన్నే సూచిస్తాడు — దేవతలను రక్షించేవాడు రక్షణను ఎలా కోరుకుంటాడు? ‘జాతో వా జాయమానో వా’ (పుట్టినవాడు గానీ పుట్టబోయేవాడు గానీ) అనేది మూడు కాలాలకూ వ్యాపించిన ఉక్తి — భూతమూ వర్తమానమూ భవిష్యత్తూ అంతా ఒక్క వాక్యంలో గ్రహించబడుతుంది. లక్ష్మణుని వాక్యాలలో ఎక్కడా ఆత్మశ్లాఘ లేదు; అంతటా అన్న మహిమనే గానం చేస్తాడు.
ఇలా అనబడిన వైదేహి మనస్సు మోహంతో కప్పబడి, కన్నీళ్ళు కారుస్తూ దారుణమైన మాట అంది. ‘పరిమోహితచేతనా’ (మనస్సు మోహంతో కప్పబడినది) అనే పదంతో కవి ఆమె దోషాన్ని తగ్గిస్తాడు — ఆ మాటలు ఆమెవి కావు, మోహానివే అని. ఆ మాటలు మూడు ఆక్షేపణలను మోస్తాయి — ‘నా మీద నీకు అత్యంత పాపభావమే నెలకొని ఉంది; అన్న నశిస్తే నన్ను పొందాలనుకుంటున్నావు, కానీ పొందలేవు. భరతునితో ఉన్న సంకేతం వల్లనే నువ్వు రాముని అనుసరిస్తున్నావు, అందుకే ఇంతగా అరుస్తున్నా ఈయన దగ్గరకు వెళ్ళడం లేదు. రహస్యంగా సంచరించే శత్రువువైన నువ్వు నా కోసమే అనుసరిస్తున్నావు; రాఘవుని బలహీనక్షణం కోసం ఎదురుచూస్తూ అందుకే ఈయన దగ్గరకు వెళ్ళడం లేదు.’ ఈ మాటలతో లక్ష్మణుని శీలమూ, కులభక్తీ, భ్రాతృస్నేహమూ — అన్నీ ఆక్షేపించబడ్డాయి. ఇలా అనబడిన అతడు ఆగ్రహించి, కన్నులు ఎర్రబడి, కోపంతో పెదవులు అదురుతుండగా ఆశ్రమం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. ‘ప్రస్ఫురమాణౌష్ఠః’ (పెదవులు అదురుతున్నవాడు) అనేది కళ్ళకు కట్టే దృశ్యచిత్రం — మాట లేదు, కేవలం కంపిస్తున్న రెండు పెదవులు. సీత ఆక్షేపణలు క్రమంగా తీవ్రతరమవుతాయి — మొదట కామం, తరువాత భరతునితో సంకేతం, చివరకు శత్రుత్వం. ఈ మాటలు విన్నా లక్ష్మణుడు ఏ ప్రత్యుత్తరమూ ఇవ్వడు; అతని మౌనమే అతని జవాబు. కవి మాత్రం అతని క్రోధాన్ని శరీరచిహ్నాలతోనే చూపిస్తాడు — ఆగ్రహం, ఎర్రని కన్నులు, అదురుతున్న పెదవులు. సీత శంక నిర్మూలమైనదని పాఠకునికి తెలుసు, అయినా ఆమె భయం కూడా స్వాభావికమైనదే — ఇక్కడే కవి కరుణ ఉంది.
ఇలా మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రితో సంతాపంతో మోహితుడైన రాముడు అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఆమె లేకుండా నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావంటే అది దుష్కృతమే. రాక్షసులను అడ్డుకోవడంలో నేను సమర్థుడనని తెలిసి కూడా నువ్వు మైథిలి కోపవాక్యంతో బయటకు వచ్చావు. మైథిలిని విడిచి నువ్వు ఇక్కడ ఉన్నందుకు నేను నీతో సంతుష్టుణ్ణి కాను; కోపించిన స్త్రీ కఠినవచనం విని నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చినందుకు కూడా కాదు. సీత ప్రేరేపించగా కోపానికి లోనై నువ్వు నా శాసనాన్ని పాటించలేదు — ఇది అన్నివిధాలా నీ అనుచిత ప్రవర్తన.’ ‘అపనీతమ్’ అనేది అనౌచిత్యాన్ని తెలిపే పదం. తరువాత అతడు ప్రమాణాన్ని ఉంచుతాడు — ‘ఏ రాక్షసుడు మృగరూపంలో నన్ను ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకుపోయాడో, అతడు నా బాణం తగిలి పడి ఉన్నాడు.’ చివరలో రెండు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో అతడు వధను వర్ణిస్తాడు — ‘విల్లు లాగి, బాణం సంధించి, అవలీలగా వేసిన బాణంతో నేను కొట్టగా, అతడు మృగశరీరాన్ని విడిచి, వికలమైన స్వరంతో, భుజకీర్తులు ధరించిన రాక్షసుడయ్యాడు. బాణం తగిలినవాడై అతడు ఆర్తమైన గొంతుతో నా స్వరాన్ని ఆశ్రయించి, చాలా దూరం వినిపించే ఆ అతి దారుణమైన మాటను పలికాడు, దానివల్లనే నువ్వు మైథిలిని విడిచి వచ్చావు.’ ఈ విధంగా అన్నదమ్ములిద్దరి నిర్దోషత్వమూ స్పష్టమవుతుంది, అయినా సీత పోయింది — ఇదే నియతి క్రీడ. ఇక్కడ రాముని నింద న్యాయరూపమైనది — ‘శాసనమ్’ (ఆజ్ఞ) అనే పదంతో అతడు తన ఆజ్ఞనే గుర్తుచేస్తాడు, అది ‘సీతను విడిచిపెట్టకు’ అనేది. కానీ లక్ష్మణుడు ధర్మసంకటంలో పడ్డాడని అతనికి కూడా తెలుసు — స్త్రీ ఆజ్ఞా, అన్న ఆజ్ఞా పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం నుండి రాముడు ప్రమాణాన్ని ఉంచుతాడు, దానితో తాను కపటానికి లోనయ్యానని లక్ష్మణుడు తానే గ్రహిస్తాడు. సర్గ చివరలో అన్నదమ్ములిద్దరికీ సత్యం తెలుసు, కానీ జ్ఞానం ఆలస్యంగా వచ్చింది — ఇదే ఈ ప్రకరణపు కరుణకు మూలం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥