॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 58వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

శూన్యాశ్రమంలో సీతావిరహంతో రాముని వ్యథ

లక్ష్మణునితో రాముని ‘ఆ వైదేహి ఎక్కడ’ అనే ప్రశ్నలు, వనవాసం వ్యర్థమవుతుందనే శంక, ప్రాణత్యాగ ప్రతిజ్ఞ, జనస్థానంలో శూన్యమైన ఆశ్రమ దర్శనం

గత సర్గ చివరలో రాముడు లక్ష్మణుని నిందించాడు; ఈ సర్గలో అదే నింద ప్రశ్నల పరంపరగా విస్తరిస్తుంది. వైదేహి లేకుండా వచ్చిన, దీనుడైన, శూన్యుడైన లక్ష్మణుని చూసి ధర్మాత్ముడైన దశరథపుత్రుడు ప్రశ్నించాడు. ‘దండకారణ్యానికి బయలుదేరిన నన్ను అయోధ్య నుండి ఎవరు అనుసరించిందో, ఎవరిని విడిచి నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావో, ఆ వైదేహి ఎక్కడ?’ అనేది మొదటి ప్రశ్న. ‘రాజ్యం కోల్పోయి, దీనుడనై దండకలలో తిరుగుతున్న నాకు దుఃఖంలో తోడుగా ఉన్న ఆ సన్నని నడుము గలది ఎక్కడ?’ అనేది రెండవది. ‘ఎవరు లేకుండా ముహూర్తకాలం కూడా బ్రతకలేనో, దేవకన్య వంటి, ప్రాణసహాయురాలైన ఆ సీత ఎక్కడ?’ అనేది మూడవది. చివరలో అతడు తన విలువల నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, బంగారు కాంతి గల జనకుని కుమార్తె లేకుండా దేవతలకూ భూమికీ అధిపతిత్వాన్ని కూడా నేను కోరను.’ ప్రతి శ్లోకంలోనూ ‘క్వ సా’ (ఆమె ఎక్కడ) అనే పునరావృత్తితో కవి అతని వ్యాకులతను చూపిస్తాడు; ప్రశ్నలు జవాబును ఆశించడం లేదు, ఇవి శోకానికే ఆవిష్కారం. ఇక్కడ కవి రాముని ప్రేమలోని మూడు స్తరాలను చూపిస్తాడు — ఆమె అనుసరించినది, ఆమె దుఃఖంలో తోడు, ఆమె ప్రాణసహాయురాలు; ఈ విశేషణాలు క్రమంగా బయటి నుండి లోపలికి వెళ్తాయి. ‘శూన్యమ్’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణానికి రెండు అర్థాలున్నాయి — సీత లేనివాడు, మనస్సులో ఖాళీ అయినవాడు. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణం కూడా సూచిస్తుంది — శోకంలో కూడా అతడు ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టడు.

తరువాత రాముని చింత ఇంటి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన వైదేహి బ్రతికే ఉందా? వీరా, నా వనవాసం వ్యర్థం కాదు కదా?’ అని అతడు అడుగుతాడు — వనవాసపు సమగ్ర ప్రయోజనమంతా సీతను రక్షించడంలోనే నిక్షిప్తమై ఉందనే ధ్వని. ‘సౌమిత్రీ, సీత కారణంగా నేను మరణించి, నువ్వు ఒంటరిగా అయోధ్యకు వెళ్తే, కోరిక తీరిన కైకేయి సుఖపడుతుందా? కొడుకు చనిపోయిన దీనురాలైన కౌసల్య, పుత్రునితోనూ రాజ్యంతోనూ కూడి కోరిక నెరవేరిన కైకేయిని వినయంతో సేవించవలసి వస్తుందా?’ — ఇక్కడ రాముని శోకం స్వజనుల భవిష్యత్తు వరకూ వ్యాపిస్తుంది. తరువాత అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘వైదేహి బ్రతికి ఉంటే మళ్ళీ ఆశ్రమానికి వెళ్తాను; ఆమె గతించిపోయి ఉంటే ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. ఆశ్రమానికి చేరిన నాతో వైదేహి మాట్లాడకపోతే, ఆమె చిరునవ్వుతో నా ఎదుట నిలవకపోతే, నేను నశిస్తాను.’ ‘వినశిష్యామి’ (నశిస్తాను), ‘త్యక్ష్యామి’ (విడిచిపెడతాను) అని రెండుసార్లు పలికి అతడు తన జీవితం సీత జీవితంతోనే ముడిపడి ఉందని స్పష్టం చేస్తాడు. ఈ ప్రకరణంలో కైకేయి పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి తీసుకోబడింది; దీనితో కవి సూచిస్తాడు — రాముని మనస్సులో వనవాసానికి మూలమైన దుఃఖం ఇంకా సజీవంగా ఉంది. ‘సుఖితా’ (సుఖపడేది), ‘సకామా’ (కోరిక తీరినది) అనే పదాలతో కైకేయి తృప్తీ, ‘మృతపుత్రా తపస్వినీ’ (కొడుకు చనిపోయిన దీనురాలు) అనే పదాలతో కౌసల్య దైన్యమూ పరస్పర విరుద్ధంగా నిలపబడ్డాయి. ఈ విధంగా అతని శోకం వ్యక్తిగతమైనది నుండి కులానికి సంబంధించినదిగా విస్తరిస్తుంది.

‘చెప్పు లక్ష్మణా — వైదేహి బ్రతికి ఉందా లేదా? నువ్వు ఏమరుపాటుగా ఉండగా ఆ దీనురాలిని రాక్షసులు భక్షించారా?’ అని రాముడు మళ్ళీ అడుగుతాడు. ‘సుకుమారి, బాల, ఎప్పుడూ దుఃఖం ఎరుగనిది అయిన ఆ వైదేహి నా వియోగంతో మనస్సు కలతపడి నిశ్చయంగా శోకిస్తూ ఉంటుంది’ అని కూడా అంటాడు. తరువాత అతడు రాక్షసుని కపటాన్ని స్పష్టంగా వర్ణిస్తాడు — ‘కుటిలుడూ అతి దురాత్ముడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు బిగ్గరగా ‘లక్ష్మణా’ అని అరిచి నీకు కూడా పూర్తిగా భయం కలిగించాడు. నా స్వరం వంటి ఆ స్వరాన్ని వైదేహి కూడా విందని నేను అనుకుంటున్నాను; భయపడిన ఆమె నిన్ను పంపింది, నువ్వు నన్ను చూడడానికి త్వరగా వచ్చావు.’ ఈ విధంగా రాముడు లక్ష్మణుని దోషాన్ని తగ్గిస్తాడు, అయినా పరిణామాన్ని క్షమించడు — ‘వనంలో సీతను విడిచిపెట్టి నువ్వు పూర్తిగా కష్టం కలిగించే పని చేశావు; క్రూరులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి అవకాశమే ఇచ్చావు.’ ‘అంతరమ్’ అనే పదానికి రంధ్రమనీ అవకాశమనీ అర్థం; ఖరవధకు ప్రతీకారమే వారి లక్ష్యమని రాముడు ఎరుగును. ‘వ్యక్తమ్’ (నిశ్చయంగా) అనే పదంతో రాముడు తన అనుమానాన్ని నిశ్చయంలా చెబుతాడు; కానీ అతడు ఇంకా సీత శోకాన్నే ఊహిస్తున్నాడు, అపహరణను కాదు. పదిహేనవ శ్లోకంలో నింద మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, ఎందుకంటే రాముని మనస్సుకు లక్ష్మణుడు బయటకు రావడమే సమస్త అనర్థానికీ మూలమనిపిస్తుంది. ఇక్కడ రాముని న్యాయబుద్ధి శోకంతో పోరాడుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది.

‘ఖరవధతో దుఃఖించిన మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు — ఆ ఘోరులచే సీత చంపబడి ఉంటుంది, సందేహం లేదు’ అని రాముడు తానే నిర్ణయం చెబుతాడు. తరువాత అతని వాణి విలాపంగా మారుతుంది — ‘అయ్యో శత్రునాశనా, నేను పూర్తిగా విపత్తులో మునిగిపోయాను. ఇప్పుడు నేను ఏం చేయాలి? ఇలాంటిది పొందవలసి ఉందని శంకిస్తున్నాను.’ ‘ప్రాప్తవ్యమ్’ (పొందవలసినది) అనే పదంతో దైవపు అనివార్యత సూచించబడుతుంది. ఈ విధంగా వరారోహ అయిన సీతను తలచుకుంటూనే రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి తొందరగా జనస్థానానికి వచ్చాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి — ఆర్తరూపుడైన తమ్ముణ్ణి నిందిస్తూ, ఆకలితోనూ శ్రమతోనూ దాహంతోనూ నిట్టూరుస్తూ, ముఖం ఎండిపోయి విషణ్ణుడైన అతడు నివాసాన్ని చేరుకొని అది శూన్యంగా ఉండడం చూస్తాడు. తరువాత తన ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి, కొన్ని విహారప్రదేశాలను వెంబడిస్తూ, నివాసభూమిలో ‘ఇదే అది’ అని తలచుకుంటూ, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొని అతడు వ్యథ చెందాడు. హర్షమూ శోకమూ ఒకే క్షణంలో కలిసిపోయాయి — జ్ఞాపకపు సుఖమూ వర్తమానపు దుఃఖమూ; ఈ చిత్రంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఆశ్రమం ప్రవిగాహ్య’ (ఆశ్రమంలో మునిగి ప్రవేశించి) అనే పదంతో లోతైన నీటిలో ప్రవేశించినట్లు సూచించబడుతుంది — శూన్యత కూడా లోతైనదే కదా. ఇంతవరకు విలాపమంతా అనుమానమూలకమైనదే; ఈ క్షణం నుండి అది ప్రత్యక్షమూలకమవుతుంది. ‘ఏతత్ తత్’ (ఇదే అది) అని క్రీడాస్థలాన్ని తలచుకోవడం అత్యంత కరుణాజనకం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి