॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 57వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

అపశకునాలతో శంకించిన రాముడు లక్ష్మణుని నిందించడం

మారీచుని చంపి రాముడు వెనుదిరగడం, దారిలో ఘోరనిమిత్తాలు కనిపించడం, లక్ష్మణునితో కలయిక, సీత విషయంలో తీవ్రమైన ఆశంక

గత సర్గలో రావణుడు సీతను అపహరించి లంకకు చేర్చాడు; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. కోరిన రూపం ధరించగల, మృగరూపంలో సంచరిస్తున్న రాక్షసుడు మారీచుణ్ణి బాణంతో చంపి రాముడు త్వరగా ఆశ్రమమార్గంలో వెనుదిరిగాడు. మైథిలిని చూడాలనే కోరికతో అతడు మిక్కిలి తొందరపడుతూ వెళ్తున్నాడు; అప్పుడే అతని వెనుక ఒక నక్క క్రూరమైన స్వరంతో ఊళ వేసింది. రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ దారుణమైన స్వరాన్ని గుర్తించి రాముడు శంకించి ఆలోచించడం మొదలుపెడతాడు. అతడు మనస్సులోనే అనుకుంటాడు — ‘నక్క ఇలా ఊళ వేయడం వల్ల అశుభమే అని నేను భావిస్తున్నాను. రాక్షసులు భక్షించకుండా వైదేహి క్షేమంగా ఉంటుందా?’ నక్క ఊళ అనిష్టానికి సూచకమని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా రాముని మనస్సులో మొదటి శంక ఇక్కడే పుడుతుంది; అది సర్గ చివరి వరకు క్రమంగా పెరుగుతూ నిశ్చయంగా మారుతుంది. దీనితోనే కవి సీతాపహరణ వార్తను ముందుగా సూచిస్తాడు. మారీచవధలో రామునికి విజయం ఉంది, కానీ దాని ఫలం వియోగమే అని ఇక్కడ గూఢమైన వ్యంగ్యం.

రాముడు మారీచుని కపటానికి కారణాన్ని తానే ఊహిస్తాడు. ‘మారీచుడు నా స్వరాన్ని గమనించి, తెలుసుకొని, మృగరూపంలో బిగ్గరగా అరిచాడు — ఆ స్వరాన్ని లక్ష్మణుడు వినాలని. అది విని సౌమిత్రి మైథిలిని అక్కడ విడిచి, ఆమెచేతనే పంపబడి, త్వరగా నా దగ్గరకు వస్తాడు.’ తరువాత అతడు దుష్టుల గూఢమైన సంకేతాన్ని చూస్తాడు — ‘రాక్షసులు కలిసికట్టుగా సీత వధనే కోరుకున్నారు. అందుకోసమే ఒకడు బంగారు మృగమై నన్ను ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకుపోయాడు; తరువాత బాణం తగిలి మారీచుడు తన రాక్షసరూపంలోకి వచ్చాడు, ‘హా లక్ష్మణా, హతుడనయ్యాను’ అని అరిచాడు.’ ఇక్కడ కవి చూపిస్తాడు — రాముడు కేవలం శంకించడమే కాదు, శత్రువుల సమగ్ర వ్యూహాన్ని అనుమానంతో తెలుసుకుంటాడు; అయినా అతడు దూరంలో ఉన్నాడు, ఏ ప్రతిక్రియా చేయలేడు. అతని మాటలలో ‘నూనమ్’ (నిశ్చయంగా), ‘అపి’ (ఒకవేళ) అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతాయి; వాటితో అతని చంచలమైన, అనిశ్చితమైన మనోవృత్తి ప్రకాశిస్తుంది. ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని మోస్తాయి. చివరలో అతడు ఆర్తుడై అడుగుతాడు — ‘వనంలో నేను లేకుండా ఉన్న ఆ ఇద్దరూ క్షేమంగా ఉంటారా? జనస్థానం కారణంగా నేను రాక్షసులందరితోనూ వైరం పెట్టుకున్నాను కదా.’ ఇదే అతని మహావ్యథ.

‘ఈ రోజు అనేక ఘోరనిమిత్తాలు కనిపిస్తున్నాయి’ అని ఇలా ఆలోచిస్తూ, నక్క ఊళనూ విని, ఆత్మనిగ్రహం గల రాముడు త్వరగా వెనుదిరిగి ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. మృగరూపంలో ఉన్న రాక్షసుడు తనను దూరంగా తీసుకుపోవడాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకుంటూ, శంకతో అతడు జనస్థానానికి వచ్చాడు. అక్కడ దీనమైన మనస్సుతో, దీనంగా ఉన్న అతని దగ్గరకు మృగపక్షులు వచ్చాయి; అవి ఆ మహాత్ముని ఎడమవైపు ఉంచుకొని తిరుగుతూ ఘోరమైన స్వరాలు చేశాయి. ఈ మహాఘోరమైన నిమిత్తాలను చూసి అతడు తొందరగా, వేగంగా తన ఆశ్రమం వైపు సాగాడు. ఇక్కడ కవి అపశకునాల పరంపరను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట నక్క ఊళ, తరువాత మృగపక్షులు ఎడమవైపు తిరగడం, తరువాత వాటి ఘోరస్వరాలు; వీటితో రాముని మనస్సులో పుట్టిన శంక క్రమంగా దృఢమవుతుంది. ఇది వాల్మీకి రీతి — బాహ్యచిహ్నాలే అంతరంగ భయానికి అద్దాలవుతాయి. ఆశ్రమం వైపు వెళ్తున్న అతని గమనం కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది; ‘త్వరితః’ (తొందరగా), ‘జవేన’ (వేగంగా) అనే పదాలతో అది సూచించబడుతుంది. ఆరు పాదాల ఈ పదమూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ఒకే చిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తుంది.

తరువాత రాముడు కాంతిహీనుడై వస్తున్న లక్ష్మణుణ్ణి చూశాడు; దగ్గరలోనే ఆ లక్ష్మణుడు రాముని కలుసుకున్నాడు. విషణ్ణుడు విషణ్ణునితో, దుఃఖితుడు దుఃఖంలో భాగస్వామితో కలిశాడు — కవి ఇద్దరి సమానమైన దశను ద్వంద్వపదాలతోనే చూపిస్తాడు. నిర్జనమైన, రాక్షసులు సంచరించే వనంలో సీతను విడిచి వచ్చిన లక్ష్మణుణ్ణి చూసి అన్న అతనిని నిందించాడు. రఘునందనుడు అతని ఎడమచేతిని పట్టుకొని, కఠినంగా, ఆర్తునిలా, కానీ పరిణామంలో మధురంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అయ్యో లక్ష్మణా, ఆమెను విడిచి నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావంటే నువ్వు నిందార్హమైన పని చేశావు. సౌమ్యా, ఆమె క్షేమంగా ఉందా? వీరా, నాకు సందేహం లేదు — జనకుని కుమార్తె సర్వథా నశించింది, లేదా భక్షించబడింది.’ ‘మధురోదర్కమ్’ (పరిణామంలో మధురమైనది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మాట కఠినమైనది, కానీ దాని మూలం స్నేహమే, పరిణామం కూడా హితకరమైనదే. ‘ఎడమచేతిని పట్టుకొని’ అనేది కూడా స్నేహానికి చిహ్నమే; రాముడు తమ్ముణ్ణి విడిచిపెట్టడు, కౌగిలించుకుంటున్నట్లే నిందిస్తాడు. ఈ కలయికలో ఓదార్పు మాట ఒక్కటీ లేదు — అన్నదమ్ములిద్దరూ మౌనంతోనే ఒకరి శోకాన్ని ఒకరు తెలుసుకుంటారు. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఇక్కడ ఏ జవాబూ ఇవ్వడు; అతని జవాబు యాభై తొమ్మిదవ సర్గలోనే వినిపిస్తుంది.

‘వనంలో సంచరించే రాక్షసులచే ఆమె నశించింది, లేదా భక్షించబడింది’ అని రాముడు అంటాడు, ‘ఎందుకంటే నా ఎదుట అశుభాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. లక్ష్మణా, జనకుని కుమార్తె సీతను మనం ప్రాణాలతో, క్షేమంగా పొందగలమా?’ తరువాత అతడు నిమిత్తాలను లెక్కిస్తాడు — మృగాల గుంపులూ నక్కలూ భయంకరంగా ఊళలు వేస్తున్నాయి, మండుతున్న దిక్కు వైపు పక్షులు అరుస్తున్నాయి; ‘మహాబలా, ఆ రాజపుత్రి క్షేమంగా ఉంటుందా?’ చివరలో రెండు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలతో అతడు నిశ్చయాన్ని చెబుతాడు — ‘మృగం వంటి ఈ రాక్షసుడు నన్ను ప్రలోభపెట్టి దూరంగా తీసుకుపోయాడు; మహాశ్రమతో ఎలాగో చంపబడ్డాడు, మరణిస్తూనే రాక్షసరూపంలో బయటపడ్డాడు. ఇక్కడ నా మనస్సు దీనంగా, ఆనందం లేకుండా ఉంది, ఎడమకన్ను అదురుతోంది; సందేహం లేదు, సీత లేదు — అపహరించబడింది, లేదా మరణించింది, లేదా దారిలో ఉంది.’ ఇక్కడ దీర్ఘవృత్తం ఉపయోగించబడింది, దాని దీర్ఘమైన పంక్తులతో శోకపు గాంభీర్యం ధ్వనిస్తుంది. ‘హృతా మృతా వా పథి వర్తతే వా’ (అపహరించబడింది, లేదా మరణించింది, లేదా దారిలో ఉంది) అనే మూడు వికల్పాలతో రాముని నిస్సహాయతయే ప్రకాశిస్తుంది; వాటిలో మొదటి వికల్పమే సత్యమని పాఠకునికి తెలుసు, రామునికి మాత్రం తెలియదు — ఇదే విప్రలంభంలోని కరుణ. ఈ విధంగా శంకతో ఆరంభమైన సర్గ నిశ్చయంతో ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి