॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 56వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

సీత ప్రత్యుత్తరం, అశోకవనికకు తీసుకుపోవడం

గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి నిర్భయంగా ప్రత్యుత్తరం, రాముని మాహాత్మ్య వర్ణన, యజ్ఞవేదికా-చండాల ఉపమ, పన్నెండు నెలల గడువు, రాక్షసస్త్రీలు అశోకవనికకు తీసుకుపోవడం

గత సర్గలో రావణుని సుదీర్ఘమైన ప్రలోభవాక్యాన్ని విన్నా సీత మౌనాన్నే ఆశ్రయించింది. ఈ సర్గలో ఆ మౌనం భగ్నమవుతుంది. ఇలా అనబడిన, శోకంతో కృశించిన వైదేహి నిర్భయంగా గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి రావణునికి జవాబిచ్చింది. గడ్డిపోచను ఉంచడం పతివ్రత ఆచారం — పరపురుషునితో నేరుగా సంభాషించకూడదని సూచించడానికి మధ్యలో గడ్డిపోచనే దూతగా ఉంచుతారు; దీనితో కవి ఆమె శీలాన్నీ భయరాహిత్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు. తరువాత ఆమె తన మాటతో కాకుండా భర్త కులపు పరిచయంతో జవాబు ప్రారంభిస్తుంది — ‘ధర్మానికి అచలమైన సేతువులా సత్యసంధుడని ప్రసిద్ధుడైన దశరథుడనే రాజు ఉండేవాడు; ఆయన పుత్రుడే ఆ రాఘవుడు. రాముడనే పేరు గల ఆ ధర్మాత్ముడు ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, దీర్ఘబాహువు, విశాలాక్షుడు; ఆయనే నా దైవం, నా పతి. ఇక్ష్వాకుల కులంలో పుట్టిన, సింహం వంటి భుజాలు గల, మహాద్యుతి అయిన ఆయన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి నీ ప్రాణాలు హరిస్తాడు. ఆయన కళ్ళ ఎదుట నువ్వు నన్ను బలవంతంగా అవమానించి ఉంటే, జనస్థానంలో ఖరుడిలాగే నువ్వు కూడా యుద్ధంలో హతుడవై పడి ఉండేవాడివి. నువ్వు చెప్పిన ఈ భయంకర రూపాలు గల మహాబలులైన రాక్షసులందరూ రాఘవుని ముందు గరుడుని చూసిన సర్పాల్లా విషం లేనివారవుతారు.’ ఈ భాగంలో సీత మాటతీరు రావణుని మాటతీరుకు విరుద్ధం — అతడు తనను వర్ణించుకుంటాడు, ఆమె భర్తను వర్ణిస్తుంది; అతడు ఐశ్వర్యాన్ని లెక్కిస్తాడు, ఆమె కులాన్నీ ధర్మాన్నీ. ‘దైవతం స పతిర్మమ’ (ఆయనే నా దైవం, నా పతి) అనే పదంతో ఆమె పాతివ్రత్యానికి ఆధారాన్నే చెబుతుంది. ‘ప్రత్యక్షం యద్యహమ్’ (ఆయన కళ్ళ ఎదుట నన్ను …) అనే వాక్యంలో ఆమె రావణుని దొంగతనాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — అతడు శూరుడైతే రాముని సమక్షంలోనే చేసేవాడు.

సీత ఇప్పుడు రాముని ఆయుధబలాన్ని వర్ణిస్తుంది — ‘ఆయన అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు గంగ అలలు ఒడ్డును కోసివేసినట్లు నీ శరీరాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేస్తాయి.’ తరువాత ఆమె రావణుని వరదానాన్నే నిష్ఫలమని చూపిస్తుంది — ‘రావణా, నువ్వు అసురులచేత గానీ దేవతలచేత గానీ వధించబడనివాడివైనా, ఈ మహావైరాన్ని పుట్టించి ఆయన చేతి నుండి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేవు.’ ఇక్కడ సీత సూక్ష్మమైన తర్కాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — బ్రహ్మ వరం దేవాసురుల నుండే రక్షణ ఇస్తుంది, మనుష్యుని నుండి కాదు; కనుక రాముడే అతనికి అంతకుడు. ‘బలవంతుడైన ఆ రాఘవుడు నీ మిగిలిన జీవితానికి అంతం చేస్తాడు; యూపస్తంభానికి కట్టిన పశువులా నీ జీవితం దుర్లభం. రాక్షసా, ఆ రాముడు కోపంతో మండే కన్నుతో నిన్ను చూస్తే, రుద్రునిచే మన్మథుడు దహించబడినట్లు ఈ రోజే నువ్వు దగ్ధమైపోతావు. చంద్రుణ్ణి ఆకాశం నుండి భూమిపై పడగొట్టగలవాడూ, నాశనం చేయగలవాడూ, సముద్రాన్ని ఎండించగలవాడూ ఎవరో, ఆయనే సీతను విడిపించగలడు.’ చివరలో ఆమె భవిష్యత్తును వర్తమానంలా చెబుతుంది — ‘నువ్వు ప్రాణాలు పోయినవాడివి, శ్రీ పోయినవాడివి, సత్త్వం పోయినవాడివి, ఇంద్రియాలు పోయినవాడివి; నువ్వు చేసిన పని వల్ల లంక కూడా వైధవ్యం పొందుతుంది.’ ‘గతాసుః’ (ప్రాణాలు పోయినవాడు) మొదలైన నాలుగు విశేషణాలు భూతకాలంలా ప్రయోగించబడ్డాయి, అర్థం భవిష్యత్తుకు సంబంధించినదైనా — ఇదే సీత నిశ్చయపు దృఢత్వం. లంక వైధవ్యమనే కల్పన కూడా విశిష్టమైనది — నగరం పత్నిగా, రాజు పతిగా కల్పించబడ్డారు; ఇదే తరువాత యుద్ధకాండలో సత్యమవుతుంది. రుద్రుడు మన్మథుని దహించిన ఉపమ వల్గేట్ ప్రత్యేకతే, సమీక్షిత సంస్కరణలో అది లేదు.

సీత తన అపహరణలోని అధర్మాన్ని ఉంచుతుంది — ‘నన్ను భర్త పక్క నుండి బలవంతంగా వేరు చేశావే, నీ ఆ పాపకర్మ సుఖాంతం కాదు. మహాద్యుతి అయిన నా భర్త మరిదితో కలిసి నిర్భయంగా, తన వీర్యాన్ని ఆశ్రయించి నిర్జనమైన దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు; ఆయన యుద్ధంలో బాణవర్షంతో నీ శరీరం నుండి వీర్యాన్నీ బలాన్నీ దర్పాన్నీ అహంకారాన్నీ తొలగిస్తాడు.’ తరువాత ఆమె కాలతత్త్వాన్ని చెబుతుంది — ‘ప్రాణులకు కాలప్రేరితమైన వినాశం కనిపించినప్పుడు, కాలవశులైన మనుష్యులు కార్యంలో పొరపాటు చేస్తారు. నన్ను అవమానించడంతో నీకు ఆ కాలం వచ్చింది — నీ వధకూ, రాక్షసుల వధకూ, అంతఃపురపు వధకూ.’ చివరలో ఆమె ప్రసిద్ధమైన ఉపమను కూర్చుతుంది — ‘యజ్ఞం మధ్యలో ఉన్న, స్రుక్కులతోనూ పాత్రలతోనూ అలంకరించబడిన, ద్విజుల మంత్రాలతో పవిత్రమైన వేదికను చండాలుడు కాలరాయలేడు.’ ఈ ఉపమ రెండు విధాలుగా పని చేస్తుంది — ఒకవైపు ఆమె తన పవిత్రతను వేదికతో సమానం చేస్తుంది, మరొకవైపు రావణుణ్ణి చండాలుని స్థానంలో నిలుపుతుంది. ఇదే ఈ సర్గలో అత్యంత పదునైన మాట; ఇక్కడ సీత వాణి భయం నుండి ధర్మశాసనంగా పైకి లేస్తుంది. ‘సుఖోదర్కం న భవిష్యతి’ (సుఖాంతం కాదు) అనే పదంతో ఆమె కర్మఫల సిద్ధాంతాన్నే ఉంచుతుంది — పాపానికి పరిణామం పాపమే. ‘శూన్యే దండకే వసతి’ (నిర్జనమైన దండకంలో నివసిస్తున్నాడు) అనే పదంలో రాముని నిర్భయత ఆయన ఏకాంతవాసంతోనే నిరూపించబడింది. ‘అపనేష్యతి గాత్రేభ్యః’ (శరీరం నుండి తొలగిస్తాడు) అనే క్రియాపదంతో ఆమె దర్పాన్ని శరీరం నుండి తొలగించడం అనే విచిత్రమైన రూపకాన్ని చేస్తుంది — దర్పాన్ని కూడా అతడు ఒక అవయవంలా ధరించాడు. వేదిక ఉపమలో మూడు విశేషణాలు కూడా సూక్ష్మమైనవి — యజ్ఞం మధ్యలో ఉండడం స్థానపు పవిత్రత, స్రుక్కులతోనూ పాత్రలతోనూ అలంకరించబడడం అలంకారానిది, ద్విజమంత్రాలతో పవిత్రం కావడం సంస్కారానిది; మూడింటితోనూ సీత వివాహసంస్కారం సూచించబడింది.

‘అలాగే నేను కూడా నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచే రాముని ధర్మపత్నిని, దృఢవ్రతురాలిని; రాక్షసాధమా, పాపివైన నువ్వు నన్ను తాకలేవు.’ తరువాత ఆమె రెండవ ఉపమ చెబుతుంది — ‘నిత్యమూ పద్మవనాలలో రాజహంసతో కలిసి క్రీడించే హంసి గడ్డి మధ్యలో ఉన్న నీటికాకిని ఎలా చూస్తుంది?’ ‘మద్గు’ అంటే నీటికాకి, హంసకు విపరీతమైనది; దీనితో ఆమె రామునికీ రావణునికీ ఉన్న తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. తరువాత ఆమె శరీరంపై నిరపేక్షతను ప్రకటిస్తుంది — ‘ఈ శరీరం చైతన్యం లేనిది; బంధించు, లేదా చంపించు. రాక్షసా, నేను ఈ శరీరాన్ని కాపాడుకోను, జీవితాన్ని కూడా కాదు; కానీ భూమిపై నాకు అపకీర్తి తెచ్చుకోవడం మాత్రం సాధ్యం కాదు.’ ఇదే సీత నిశ్చయానికి సారం — ప్రాణాలను విడిచిపెట్టవచ్చు, కీర్తిని కాదు. ఈ విధంగా కోపంతో అతి కఠినమైన మాట పలికి, జానకి రావణునితో మళ్ళీ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు — మౌనమే ఆమె చివరి అస్త్రం. రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ కఠినవాక్యాన్ని విని రావణుడు భయం కలిగించే మాటతో జవాబిచ్చాడు. ఈ భాగంలో వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్న రెండు శ్లోకాలు ఉన్నాయి — పంతొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శ్లోకాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి లేవు. వాటి విషయం మాత్రం సర్గ మూలభావాన్నే దృఢపరుస్తుంది, కనుక వాటిని ప్రక్షేపమని చెప్పకూడదు, వల్గేట్ పరంపరలోని పాఠవిస్తారమనే చెప్పాలి. హంసి-నీటికాకి ఉపమ లోకప్రసిద్ధమైనది, సీత మాటలో పరిహాసానికి అదొక్కటే ప్రయోగం.

రావణుని జవాబు ఇప్పుడు ప్రలోభం నుండి బెదిరింపుగా మారుతుంది — ‘మైథిలీ, నా మాట విను; భామినీ, నీకు పన్నెండు నెలల గడువు. చారుహాసినీ, ఈ కాలంలోగా నువ్వు నా దగ్గరకు రాకపోతే, ఆ తరువాత నా వంటవాళ్ళు ఉదయపు భోజనం కోసం నిన్ను ముక్కలు ముక్కలుగా నరుకుతారు.’ ఇలా కఠినమైన మాట పలికి, శత్రువులను ఏడిపించే రావణుడు కోపించి రాక్షసస్త్రీలతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘వికృతరూపులూ, భయంకరంగా కనిపించేవారూ, మాంసరక్తాలు భుజించేవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలారా, త్వరగానే ఈమె దర్పాన్ని తొలగించండి.’ అతని మాటతోనే అతి ఘోరులూ భయంకర రూపులూ అయిన వారు చేతులు జోడించి మైథిలిని చుట్టుముట్టారు. తరువాత భయంకరంగా కనిపించే రాజు రావణుడు పాదాల తాకిడితో భూమిని చీలుస్తున్నట్లు కదిలి వారితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని దశను ఒకే దృశ్యంతో చూపిస్తాడు — క్షణం క్రితం పాదాలపై ప్రణమిల్లినవాడే ఇప్పుడు పాదాలతో భూమిని చీలుస్తున్నాడు; ప్రణయం విఫలమై క్రోధరూపంలో పరిణమిస్తుంది. ‘ద్వాదశ మాసాః’ (పన్నెండు నెలలు) అనే గడువు కథాదృష్టితో ముఖ్యమైనది — సుందరకాండలో హనుమంతుడు వచ్చే సమయానికి ఆ కాలమే దాదాపు ముగియవచ్చి ఉంటుంది, సీత ప్రాణత్యాగ సంకల్పం కూడా ఆ కారణంగానే పుడుతుంది. ‘సూదాః ఛేత్స్యంతి’ (వంటవాళ్ళు నరుకుతారు) అనే మాట రాక్షసస్వభావపు క్రౌర్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘శత్రురావణః’ (శత్రువులను ఏడిపించేవాడు) అనే పదంతో కవి అతని పేరు అర్థాన్నే గుర్తుచేస్తాడు, కానీ ఇక్కడ అతడు శత్రువులపై కాదు, ఒక స్త్రీపై గర్జిస్తున్నాడు — దీనితో విడంబన పుడుతుంది.

రావణుడు ఆదేశిస్తాడు — ‘మైథిలిని అశోకవనిక మధ్యకు తీసుకువెళ్ళండి; అక్కడ మీరు చుట్టూ ఉండి ఈమెను రహస్యంగా కాపాడండి. అక్కడ ఈమెను ఘోరమైన బెదిరింపులతోనూ, మళ్ళీ ఓదార్పు మాటలతోనూ — అడవి ఆడ ఏనుగును మచ్చిక చేసినట్లు — మీరందరూ వశపరుచుకోండి.’ రావణుడు ఈ విధంగా ఆదేశించగా ఆ రాక్షసస్త్రీలు మైథిలిని పట్టుకొని అశోకవనికకు వెళ్ళారు. ఆ వనిక సమస్త కోరికలనూ ఫలించే వృక్షాలతో, రకరకాల పూలూ పండ్లూ గల చెట్లతో చుట్టబడి, అన్ని కాలాలలోనూ మదించే పక్షులచే సేవించబడుతోంది. కవి ఇక్కడ విరోధాన్నే చూపిస్తాడు — వనిక సర్వసుఖాలతో నిండి ఉంది, అందులో ఉన్న సీత మాత్రం శోకంతో నిండిన అవయవాలు గలది. పులుల మధ్య లేడిలా ఆమె రాక్షసస్త్రీల వశమైంది; మహాశోకంతో పట్టుబడి, ఉచ్చులో చిక్కిన లేడిలా ఆ భీరువు శాంతిని పొందలేదు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో నిబద్ధమై ఉంది — వికృతమైన కన్నులు గల వారిచే మిక్కిలి బెదిరించబడిన మైథిలి అక్కడ శాంతిని పొందలేదు; ప్రియమైన భర్తనూ మరిదినీ తలచుకుంటూ, భయశోకాలతో పీడించబడి ఆమె స్పృహ కోల్పోయింది. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, అరణ్యకాండలో సీతకు సంబంధించిన భాగం అశోకవనికలోనే విశ్రమిస్తుంది; ఆ తరువాత కథ రాముణ్ణి అనుసరిస్తుంది. ‘వన్యాం గజవధూమ్ ఇవ’ (అడవి ఆడ ఏనుగులా) అనే ఉపమ రావణుని దృష్టినే ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతనికి సీత మచ్చిక చేయవలసిన అడవి జంతువు మాత్రమే. కానీ కవి వెంటనే లేడి-పులులు, ఉచ్చులో చిక్కిన లేడి అనే ఉపమలతో సీత దృష్టిని కూడా చూపిస్తాడు. ‘పతిం స్మరంతీ దయితం చ దేవరమ్’ (ప్రియమైన భర్తనూ మరిదినీ తలచుకుంటూ) అనే చివరి పాదంలో మరిది స్మరణ కూడా కూర్చబడింది — దీనితో లక్ష్మణునిపై ఆమె విశ్వాసం మళ్ళీ స్థాపించబడింది, అది ఇంతకుముందు సర్గలో కటువచనాలతో దాదాపు భగ్నమైంది. అశోకవనిక పేరు కూడా విడంబనను గర్భంలో ఉంచుకున్నదే — శోకం లేని చోటు అని పేరు, అక్కడే సీత శోకం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి