॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 55వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రావణుడు అంతఃపురాన్ని చూపించడం, సీతను ప్రలోభపెట్టడం

సీతకు భవనైశ్వర్యాన్ని బలవంతంగా చూపించడం, రాక్షసబల వర్ణన, ‘నా భార్యవు కా’ అనే యాచన, రామనింద, పుష్పక వర్ణన, పాదాలపై ప్రణామం

భయంకరులూ మహాబలులూ అయిన ఎనిమిది మంది రాక్షసులను పంపి, రావణుడు బుద్ధి వికలమైనందువల్ల తాను కృతకృత్యుడనని భావించాడు — ‘బుద్ధివైక్లవ్యాత్’ (బుద్ధి వికలమైనందువల్ల) అనే పదంతో కవి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతాడు, అతని ఈ తృప్తి విపరీతబుద్ధి వల్ల పుట్టినదే అని. తరువాత వైదేహిని తలచుకుంటూ, కామబాణాలచే పీడించబడి, సీతను చూడాలని తొందరపడుతూ అతడు రమ్యమైన గృహంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ రాక్షసస్త్రీల మధ్య దుఃఖంలో మునిగిన సీతను అతడు చూశాడు — కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో, దీనురాలై, శోకభారంతో అణగిపోయి ఉంది. కవి రెండు ఉపమలను కూర్చుతాడు — గాలి వేగాలకు లోనై సముద్రంలో మునిగిపోతున్న నావలా ఆమె ఉంది, మృగాల గుంపు నుండి తప్పిపోయి కుక్కలచే చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా కూడా ఉంది. తల దించుకున్న ఆమె దగ్గరకు వచ్చి, ఆ నిశాచరుడు శోకవశురాలై, దీనురాలై, నిస్సహాయురాలైన ఆమెకు బలవంతంగానే దేవభవనం వంటి తన గృహాన్ని చూపించడం మొదలుపెట్టాడు. ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో కవి ఈ దర్శనం కూడా ఆమెకు పీడనే అని సూచిస్తాడు. ఈ సర్గ ప్రారంభమే రెండు విరుద్ధమైన దశల కలయిక — ఒకవైపు రావణుని మోహజనితమైన హర్షం, మరొకవైపు సీత ఆధారం లేని దైన్యం. ఉపమలు కూడా రెండు దిశలనే చూపిస్తాయి — నావ బయటి బలంతో మునుగుతుంది, లేడి రక్షకుని నుండి వేరై భయంతో చుట్టుముట్టబడింది; రెండు చోట్లా దోషం తనది కాదు, పరిస్థితిది. ‘అశ్రుపూర్ణముఖీమ్’ (కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖం గలది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — సీత ఎదురు మాట్లాడదు, ప్రార్థించదు — కేవలం ఏడుస్తుంది. ఇదే ఆమె మొదటి ప్రతిక్రియ, ఇది సర్గ చివర వరకూ అలాగే నిలిచి ఉంటుంది. రావణుడు మాత్రం దానిని చూడడు; అతడు తన ఐశ్వర్యాన్నే ఉపాయంగా భావిస్తాడు — ఇదే అతని మూలభూతమైన భ్రమ.

ఆ భవనం మేడలతోనూ ప్రాసాదాలతోనూ క్రిక్కిరిసి, వేలాది స్త్రీలచే సేవించబడుతూ, రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండి, రకరకాల రత్నాలతో కూడి ఉంది. అక్కడ ఏనుగుదంతంతో, కాచిన బంగారంతో, స్ఫటికంతో, వెండితో చేసిన, వజ్రవైడూర్యాలతో చిత్రించిన, కన్నులకూ మనస్సుకూ ఆనందం కలిగించే స్తంభాలతో శోభ పెరుగుతుంది. దివ్యమైన దుందుభుల ధ్వని అక్కడ నిత్యమూ వినిపిస్తుంది; కాచిన బంగారు అలంకారాలు గల చిత్రమైన బంగారు సోపానాన్ని అతడు ఆమెతో కలిసి ఎక్కాడు. ఏనుగుదంతపు, వెండి కిటికీలు చూడముచ్చటగా ఉన్నాయి, బంగారు జాలీలతో కప్పబడిన ప్రాసాదాల వరుసలు అక్కడ ఉన్నాయి. సున్నమూ మణులతో చిత్రించిన నేలభాగాలను అన్నివైపులా దశగ్రీవుడు తన భవనంలో మైథిలికి చూపించాడు. రకరకాల పూవులతో కప్పబడిన దిగుడుబావులనూ కొలనులనూ రావణుడు శోకంలో మునిగిన సీతకు చూపించాడు. ఈ వర్ణనంతా కవి ఆమె విరక్తిని ఉద్దీపింపజేయడానికే కూర్చుతాడు — ఐశ్వర్యం ఎంత పెరుగుతుందో ఆమె శోకమూ అంత పెరుగుతుంది; ‘శోకపరాయణామ్’ (శోకంలో మునిగినది) అనే విశేషణం పన్నెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో ఆమె ఏదీ చూడడం లేదని సూచించబడింది. ఈ భాగంలో కవి వర్ణనను పైపైకి సాగే క్రమంలో నడిపిస్తాడు — మొదట భవనపు బాహ్య విస్తారం, తరువాత స్తంభాలు, తరువాత సోపానమూ దానిని ఎక్కడమూ, తరువాత పై అంతస్తుల కిటికీలూ ప్రాసాదాల వరుసలూ, చివరకు నేలభాగాలూ జలాశయాలూ. ఈ క్రమం వాస్తవానికి రావణుని గర్వపు ఆరోహణనే సూచిస్తుంది. ద్రవ్యాలు కూడా క్రమంగా పెరుగుతాయి — దంతం, కాచిన బంగారం, స్ఫటికం, వెండి, వజ్రమూ వైడూర్యమూ; వీటితో కవి లంక ప్రసిద్ధ సమృద్ధివర్ణనను ఆరంభిస్తాడు, అది సుందరకాండలో విస్తారాన్ని పొందుతుంది. కానీ ఈ ఐశ్వర్యమంతటికీ ఒక్కటే ఫలం — సీత విరక్తి. ‘ప్రాదర్శయత’, ‘దర్శయామాస’ (చూపించాడు) అనే క్రియాపదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతాయి; చూపించడం ఎల్లప్పుడూ అతని పనే, చూడడం ఆమెది కాదు.

ఆ ఉత్తమ భవనమంతా వైదేహికి చూపించి, పాపాత్ముడైన అతడు సీతను ప్రలోభపెట్టాలనే కోరికతో ఇలా అన్నాడు — ‘ముసలివారైన, బాలురైన నిశాచరులను మినహాయించి ముప్పై రెండు కోట్ల రాక్షసులున్నారు; భయంకరమైన పనులు చేసే వారందరికీ నేను ప్రభువును. నా ఒక్కనికే పనులు చేయడానికి ముందు నిలిచి వెయ్యిమంది రాక్షసులు ఉంటారు. నా ఈ రాజ్యతంత్రమంతా నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; విశాలాక్షీ, నా జీవితం కూడా నువ్వే, నాకు ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనదానివి. నేను స్వీకరించిన అనేకమంది ఉత్తమ స్త్రీలందరికీ నువ్వు అధీశ్వరివి కా; ప్రియా, నా భార్యవు కా. వేరే ఆలోచనతో ఏం మేలు? నా మాటను ఇష్టపడు; తపించిపోతున్న నన్ను సేవించు, అనుగ్రహించడం నీకు తగును.’ ఈ విధంగా అతడు ఐశ్వర్యంతో, అధికారంతో, ప్రణయంతో ఆమెను వశపరుచుకోవాలనుకుంటాడు; కానీ సీత ఏమీ మాట్లాడదు — ఆమె మౌనమే ఈ భాగానికి జవాబు. రావణుని మాటలో మూడు భాగాలు — బలప్రదర్శన, ఆత్మసమర్పణ, ప్రార్థన. ‘ద్వాత్రింశత్కోట్యః’ (ముప్పై రెండు కోట్లు) అనే సంఖ్య అతిశయోక్తిరూపమైనది, దానితో అతడు తనను ముల్లోకాలకు ఈశ్వరునిలా చూపించుకుంటాడు. కానీ ఆ క్షణంలోనే ‘అంతా నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది’ అని చెబుతూ తనను దీనునిగా కూడా చేసుకుంటాడు — ఈ విరోధమే కామానికి లక్షణం. ‘భజస్వ’ (సేవించు) అనే ధాతువు ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడింది, అది ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది. ‘ప్రసాదం కర్తుమ్ అర్హసి’ (అనుగ్రహించడం నీకు తగును) అనే మాటతో రాక్షసరాజు యాచకుని స్థానాన్ని స్వీకరిస్తాడు; ఇదే ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో పాదప్రణామంతో పూర్తవుతుంది. ‘భీమకర్మణామ్’ (భయంకరమైన పనులు చేసేవారు) అనే విశేషణంతో అతడు తన బలంలోని క్రౌర్యాన్ని కూడా గర్వంగానే చెప్పుకుంటాడు.

రావణుడు ఇప్పుడు భయాన్నీ ఆశనూ కలగలుపుతాడు — ‘సముద్రంతో చుట్టబడిన ఈ లంక వంద యోజనాల విస్తీర్ణం గలది; ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా దీనిని ఎదుర్కొనలేరు. దేవతలలో, యక్షులలో, గంధర్వులలో, ఋషులలో, లోకాలలో నా వీర్యంతో సమానుడైనవానిని ఎవరినీ నేను చూడడం లేదు. రాజ్యం కోల్పోయిన, దీనుడైన, తాపసుడైన, కాలినడకన తిరిగే, అల్పతేజస్సు గల మానవుడైన రామునితో నువ్వు ఏం చేస్తావు? సీతా, నన్నే సేవించు; నేను నీకు తగిన భర్తను. భీరూ, యౌవనం శాశ్వతం కాదు, కనుక ఇక్కడ నాతో కలిసి విహరించు. వరాననా, రాఘవుణ్ణి చూడాలనే ఆలోచన పెట్టుకోకు; ఇక్కడికి రావడానికి అతనికి ఏం శక్తి ఉంది, మనోరథాలలో కూడా అది సాధ్యం కాదు. ఆకాశంలో మహావేగంతో వీచే వాయువును పాశాలతో బంధించలేరు, మండుతున్న అగ్ని నిర్మలమైన జ్వాలలను పట్టుకోలేరు.’ ఈ రెండు ఉపమలతో అతడు తనను ఎవరూ పట్టుకోలేరని సూచించాలనుకుంటాడు — కానీ శ్రోత చెవికి అవే రాముని అనివార్యతను గుర్తుచేస్తాయి. కవి ఇక్కడ విడంబనను ఆశ్రయిస్తాడు — రావణుడు తన అజేయత కోసం ఏమి చెబుతున్నాడో, పాఠకుడు దానినే రాముని విషయంలో తలచుకుంటాడు; వాయువూ అగ్నీ వాస్తవానికి రామునికే ప్రతీకలు. ‘మానుషేణ అల్పతేజసా’ (అల్పతేజస్సు గల మానవునితో) అనే నింద కూడా విపరీతఫలాన్నిస్తుంది, ఎందుకంటే మనుష్యుని నుండే అతని వధ నిర్ణయించబడింది — ఇదే బ్రహ్మ వరానికి హద్దు. ‘యౌవనమ్ అధ్రువమ్’ (యౌవనం శాశ్వతం కాదు) అనే లోకప్రసిద్ధ వాక్యాన్ని అతడు భోగం కోసం ప్రయోగిస్తాడు, అది వాస్తవానికి వైరాగ్యం కోసమే ప్రసిద్ధమైనది — దీనితో అతని విపరీతబుద్ధి మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది. ఈ విధంగా నింద, ఆత్మశ్లాఘ, ఉపమలు — మూడూ అతనికే విరుద్ధంగా పరిణమిస్తాయి; ఇదే వాల్మీకి సూక్ష్మమైన రచనారీతి.

‘శోభనా, నా భుజాలచే రక్షించబడుతున్న నిన్ను పరాక్రమంతో తీసుకుపోగలవానిని మూడు లోకాలలోనూ నేను చూడడం లేదు. లంకకు చెందిన ఈ మహత్తరమైన రాజ్యాన్ని నువ్వు పాలించు; నా వంటివారూ దేవతలూ చరాచరమూ నీకు సేవకులవుతారు. అభిషేకజలంతో తడిసి, సంతుష్టురాలవై ఆనందించు. ఇంతకుముందు ఏ దుష్కర్మ ఉండేదో అది వనవాసంతో పోయింది; నీ సుకర్మకు ఫలాన్ని ఇక్కడ పొందు. మైథిలీ, ఇక్కడ దివ్యమైన సువాసనలు గల మాలలన్నీ, ముఖ్యమైన ఆభరణాలూ ఉన్నాయి — వాటిని నాతో కలిసి అనుభవించు. సుశ్రోణీ, నా సోదరుడు వైశ్రవణునికి పుష్పకమనే విమానం ఉండేది; సూర్యుని వంటి, విశాలమైన, రమణీయమైన, మనోవేగం గల దానిని నేను యుద్ధంలో బలంతో జయించాను.’ ఇక్కడ రావణుడు ధనాన్నీ రాజ్యాన్నీ భోగాన్నీ క్రమంగా ఉంచుతాడు; ‘తరసా నిర్జితమ్’ (బలంతో జయించాను) అనే పదంతో అతడు గర్వంగా చెప్పుకుంటున్నదే తన బంధుద్రోహాన్ని బయటపెడుతుంది. ‘దుష్కర్మ వనవాసంతో పోయింది’ అనే మాటతో అతడు రామునితో కలిసి సీత చేసిన వనవాసాన్నే పాపఫలమని కల్పిస్తాడు — ఇది అతని అత్యంత ఘోరమైన విపరీతదృష్టి, ఎందుకంటే సీతకు ఆ వనవాసమే ధర్మం. ‘అభిషేకజలక్లిన్నా’ (అభిషేకజలంతో తడిసి) అనే పదంతో అతడు ఆమెను లంకకు పట్టమహిషిగా నిలపాలనుకుంటాడు; అతని దృష్టిలో రాజ్యమే పరమ ప్రలోభం. కానీ సీత ఇంతకుముందే అయోధ్య రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వచ్చింది — కనుక ఈ ప్రలోభం కూడా నిష్ఫలమే. కవి దీనిని స్పష్టంగా చెప్పడు, సీత మౌనంతోనే సూచిస్తాడు; ఆమె జవాబు మాత్రం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది.

‘సీతా, అక్కడ నాతో కలిసి సుఖంగా విహరించు. వరారోహా, పద్మం వంటి, నిర్మలమైన, చూడముచ్చటైన నీ ముఖం శోకంతో బాధపడుతూ ప్రకాశించడం లేదు.’ అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా సుందరి అయిన సీత చంద్రుని వంటి తన ముఖాన్ని వస్త్రపు అంచుతో కప్పుకొని మెల్లగా కన్నీళ్ళు కార్చింది. ధ్యానిస్తున్న, అస్వస్థురాలిలా ఉన్న, చింతతో కాంతి కోల్పోయిన ఆమెను చూసి వీరుడైన ఆ నిశాచరుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘వైదేహీ, ధర్మలోపం వల్ల కలిగే సిగ్గు చాలు. దేవీ, నిన్ను చేరబోయే ఈ సంబంధం ఆర్షమైనదే, ఋషి సమ్మతమైనదే. నీ ఈ స్నిగ్ధమైన పాదాలు నా శిరస్సులతో నొక్కబడుతున్నాయి — త్వరగా నన్ను అనుగ్రహించు; నేను నీకు వశుడనైన దాసుణ్ణి. నా ఈ మాటలు వ్యర్థం కాకుండుగాక; ఎండిపోతున్న నేనే వీటిని పలికాను. రావణుడు ఏ స్త్రీకీ తల వంచి నమస్కరించడు కదా.’ ఇలా అని, కాలుని వశమైన దశగ్రీవుడు ‘ఈమె నాదైపోయింది’ అని భావిస్తాడు — ఈ విపరీత నిశ్చయంతో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దానితో కవి చివరలో ప్రత్యేకమైన విశ్రాంతిని కలిగిస్తాడు. ‘కృతాంతవశమ్ ఆపన్నః’ (కాలుని వశమైనవాడై) అనే పదంతో కవి తానే తీర్పు ఇస్తాడు — రావణుని ఈ ఆశ బుద్ధి వల్ల పుట్టినది కాదు, కాలప్రేరితమైనది. ముఖాన్ని వస్త్రపు అంచుతో కప్పుకోవడం ఈ సర్గలో సీత చేసిన ఏకైక పని; దానితో ఆమె సమ్మతి ఇవ్వదు, వివాదమూ చేయదు — కేవలం దృష్టిని మళ్ళిస్తుంది. ఈ మౌనం తరువాతి సర్గలో భగ్నమవుతుంది, అక్కడ ఆమె గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి జవాబిస్తుంది. పాదప్రణామం రాక్షసరాజు చివరి అవమానం — ఏ స్త్రీకీ నమస్కరించనివాడు ఇప్పుడు నమస్కరిస్తున్నాడు, అయినా పొందలేకపోతున్నాడు; గర్వమూ యాచనా ఆ ఒక్క వాక్యంలోనే కలిసిపోయాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి