॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 76వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

జామదగ్న్యుడి పుణ్యలోకాల నాశనం

రాముడి గౌరవపూర్వకమైన ప్రత్యుత్తరం, వైష్ణవ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టడం, దేవతల భూతగణాల సమాగమం, జామదగ్న్యుడు శక్తిహీనుడు కావడం, కశ్యపుడికి చేసిన ప్రతిజ్ఞ గురించి చెప్పడం, బాణం విడిచి తపస్సుతో సంపాదించిన లోకాలను నాశనం చేయడం, మహేంద్ర పర్వతానికి తిరిగి వెళ్ళడం

క్రిందటి సర్గలో జామదగ్న్య రాముడు వైష్ణవ ధనుస్సును చూపించి దశరథ కుమారుణ్ణి ద్వంద్వయుద్ధానికి సవాలు చేశాడు. ఇక్కడ దశరథ కుమారుడు అతడి మాట విని, తండ్రి దశరథుడి పట్ల గౌరవంతో ఇంతవరకూ మాటను నిగ్రహించుకున్నవాడై, భార్గవుడికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘భార్గవా, మీరు చేసిన కార్యం నేను విన్నాను; మీరు తండ్రి ఋణం తీర్చుకోవడానికి పూనుకున్నారు, అందుచేత దానిని మేము గౌరవిస్తాము. కానీ క్షత్రధర్మంతో కూడిన నన్ను అసమర్థుడిలా, పరాక్రమహీనుడిలా తక్కువగా చూస్తున్నారు; ఈ రోజు నా తేజస్సును, పరాక్రమాన్ని చూడండి.’ రాముడి ఇంతవరకటి మౌనం భయం వల్ల కాదు, తండ్రి పట్ల గౌరవం వల్లనే; ఇప్పుడు మాత్రం ఆ గౌరవానికి హద్దు చేరింది.

ఇలా చెప్పి కోపించిన రాఘవుడు చురుకైన పరాక్రమంతో భార్గవుడి చేతి నుండే ఆ శ్రేష్ఠ ఆయుధాన్ని, బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. ఆ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి బాణాన్ని సంధించాడు; అప్పుడు కోపించిన దశరథ కుమారుడైన రాముడు జామదగ్న్య రాముడితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి వేగాన్నే చూపుతున్నాడు: యాచన లేదు, వివాదం లేదు, ప్రయత్నపు వర్ణన లేదు. భార్గవుడు పరీక్షకు పెట్టినది ఆ క్షణంలోనే సిద్ధించింది; మిగిలింది బాణం లక్ష్యం నిర్ణయించడం మాత్రమే. ‘హస్తాత్’ (చేతి నుండి) అనే పదం ధనుస్సు ఇవ్వబడలేదని, తీసుకోబడిందని సూచిస్తుంది.

రాముడు ఇలా అంటున్నాడు: ‘మీరు బ్రాహ్మణులు కాబట్టి నాకు పూజనీయులు; విశ్వామిత్రుడితో బంధుత్వం వల్ల మరింత పూజనీయులు. అందుచేత మీ ప్రాణాలు హరించే బాణాన్ని విడవలేను.’ జామదగ్న్యుడు విశ్వామిత్రుడి సోదరి సత్యవతికి మనుమడు; అందుచేత గురువు వంశంతో కూడా సంబంధం గలవాడు. ‘న శక్తః’ (విడవలేను) అనే పదం అసమర్థతను కాదు, ధర్మం నిషేధించిందని చెబుతుంది; బలం ధర్మంచేత నియమించబడుతుందనేదే ఈ సర్గ మూలభావం. పూర్వం జామదగ్న్యుడు అనేకసార్లు క్షత్రియులను చంపాడు; ఇప్పుడు మాత్రం బ్రాహ్మణత్వమే అతడికి రక్ష అవుతోంది.

‘అన్నిచోట్లకూ వెళ్ళగల మీ ఈ గతిని గానీ, తపోబలంతో మీరు సంపాదించిన సాటిలేని లోకాలను గానీ నాశనం చేస్తాను — ఇది నా నిశ్చయం. శత్రుపురాలను జయించే, బలదర్పాలను నాశనం చేసే ఈ దివ్య వైష్ణవ బాణం తన శక్తిచేత వ్యర్థంగా పడదు.’ ఇలా రాముడు భార్గవుడికి ఒక ఎంపిక ఇస్తున్నాడు: గతి గానీ, పుణ్యలోకాలు గానీ. సంధించిన బాణం నిష్ఫలం కాకూడదు, కాబట్టి ఏదో ఒకటి తప్పక నశించాలి; ప్రాణాలు మాత్రం హరించబడవు. ఇదే రాజధర్మపు సూక్ష్మమైన మర్యాద: ఆయుధపు నియమమూ రక్షించబడుతుంది, బ్రాహ్మణుడి ప్రాణమూ రక్షించబడుతుంది.

ఆ సమయంలో శ్రేష్ఠ ఆయుధం ధరించిన రాముణ్ణి చూడటానికి ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు పితామహుడైన బ్రహ్మను ముందుంచుకొని అన్నివైపుల నుండీ అక్కడ చేరారు. గంధర్వులు, అప్సరసలు, సిద్ధులు, చారణులు, కిన్నరులు, యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు ఆ మహాద్భుతాన్ని చూడటానికి వచ్చారు. దీనితో కవి సూచిస్తున్నాడు: ఇది సాధారణ ద్వంద్వయుద్ధం కాదు, విష్ణువు యొక్క రెండు రూపాల సంధికాలం; భార్గవావతారపు సమాప్తి, రామావతారపు ప్రతిష్ఠ; అందుకే లోకాలన్నీ సాక్షులవుతాయి. బ్రహ్మను ముందు నిలపడానికి కారణం, పూర్వం శైవ వైష్ణవ ధనుస్సుల మధ్య విరోధం పుట్టించినది ఆయనే.

రాముడు శ్రేష్ఠ ధనుస్సును ధరించి ఉండగా లోకమంతా స్తంభించిపోయింది; శక్తిహీనుడైన ఆ జామదగ్న్య రాముడు దశరథ కుమారుడైన రాముణ్ణి చూశాడు. రాముడి తేజస్సుతో శక్తి కోల్పోయి స్తంభించినవాడై, అతడు కమలదళాక్షుడైన రాముడితో మెల్లమెల్లగా మాట్లాడాడు. ‘కమలపత్రాక్ష’ (తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనే విశేషణం విష్ణువుకు ప్రసిద్ధమైనది; ఇక్కడ అది ప్రయోజనంతో వాడబడింది. వైష్ణవ తేజస్సు భార్గవుడి నుండి వెలువడి దశరథ కుమారుడిలో ప్రవేశించిందని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు; ‘మందం మందమ్’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తి అతడి క్షీణించిన స్వరాన్ని చూపుతుంది. పూర్వం హుంకారంతో శివుణ్ణి స్తంభింపజేసిన విష్ణువు ధనుస్సును ధరించినవాడు ఇప్పుడు తానే స్తంభించిపోయాడు.

జామదగ్న్యుడు ఇలా చెబుతున్నాడు: ‘పూర్వం నేను కశ్యపుడికి భూమిని దానం చేసినప్పుడు, కశ్యపుడు “నా రాజ్యంలో నీవు నివసించకూడదు” అని నాతో అన్నాడు. అప్పటినుండి గురువు మాటను పాటిస్తూ నేను భూమిపై రాత్రి నివసించను; కాకుత్స్థా, అప్పటినుండి కశ్యపుడి సమక్షంలో నేను ఆ ప్రతిజ్ఞ చేశాను.’ ఈ విధంగా అతడి సర్వత్రగామి అయిన గతి విలాసం కాదు, స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించిన ప్రతిజ్ఞ ఫలితం; గురువాక్య పాలనమే అతడి నిరంతర సంచారం. అతడి సంచారశీలత తపస్సుకు ఫలమూ, దానానికి పరిణామమూ.

‘కాబట్టి వీరా రాఘవా, నా ఆ గతిని నీవు నాశనం చేయకూడదు; మనోవేగంతో నేను పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళతాను. నేను తపస్సుతో జయించిన సాటిలేని లోకాలను మాత్రం ఈ శ్రేష్ఠ బాణంతో నాశనం చేయి; కాలయాపన కాకుండుగాక.’ ఇక్కడ భార్గవుడు తానే తన తపోధనాన్ని త్యజిస్తున్నాడు: ప్రాణాన్ని కోరడు, జయాన్ని కోరడు, గతిని మాత్రమే కోరుతున్నాడు; ‘కాలయాపన కాకుండుగాక’ అనే మాటతో ఆలస్యాన్ని కూడా సహించడం లేదు. తపస్సుతో సంపాదించినదంతా ఇచ్చివేస్తున్నాడు, తన మాటను నిలుపుకోవడాన్ని మాత్రమే కోరుతున్నాడు.

‘నీవు నాశరహితుడివి, మధువును సంహరించినవాడివి, దేవతలకు ప్రభువువి అని నేను తెలుసుకున్నాను; ఈ ధనుస్సును నీవు స్పృశించడంతోనే ఇది నాకు తెలిసింది. పరంతపా, నీకు స్వస్తి కలుగుగాక. ఇక్కడ చేరిన ఈ దేవగణాలన్నీ యుద్ధంలో ఎదురులేనివాడివి, సాటిలేని కార్యాలు చేసేవాడివి అయిన నిన్ను చూస్తున్నాయి.’ ధనుస్సును స్పృశించినంత మాత్రాన్నే విష్ణుత్వం తెలిసింది; ఎందుకంటే ఆ ధనుస్సు విష్ణువు ఉంచిన న్యాసమే, దానిని మరెవ్వరూ ఎక్కుపెట్టలేరు. కాబట్టి ఇక్కడ పరాజయం పరాజయం కాదు, ప్రత్యభిజ్ఞ (గుర్తింపు). ‘నీకు స్వస్తి కలుగుగాక’ అనే ఆశీర్వాదంతో విరోధం సౌహార్దంగా పరిణమిస్తుంది.

‘కాకుత్స్థా, త్రిలోకనాథుడవైన నీచేత నేను వెనుదిరిగేలా చేయబడటం నాకు సిగ్గుచేటు కాదు. సువ్రతుడవైన రామా, సాటిలేని ఆ బాణాన్ని విడువు; బాణం విడిచిన తరువాత నేను పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళతాను.’ భగవంతుడిచేతనే ఓడిపోయానని తెలిసి భార్గవుడి సిగ్గు తొలగిపోయింది; అందరికీ ప్రభువైనవాడిచేత వెనుదిరిగినవాడికి అవమానం లేదు. శరణాగతుడి శాంతి ఇదే; క్షత్రియ సంహారకుడి కోపం ఇక్కడ విరమిస్తుంది. పూర్వపు కోపం స్థానంలో ఇప్పుడు ప్రసన్నత కనిపిస్తుంది.

జామదగ్న్య రాముడు ఇలా పలుకగా, ప్రతాపవంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథ కుమారుడు రాముడు ఆ ఉత్తమ బాణాన్ని విడిచాడు. తపస్సుతో సంపాదించిన తన లోకాలు రాముడిచేత నశించడం చూసి, జామదగ్న్యుడు ముందు ప్రతిజ్ఞ చేసినట్లుగా వెంటనే పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళ్ళాడు. ఈ రెండు శ్లోకాలలో రెండవది గీతాప్రెస్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించదు; అక్కడ 21వ శ్లోకం తరువాత వెంటనే దిక్కుల చీకటి తొలగడం చెప్పబడుతుంది. రాముడు ప్రాణాలు హరించడు, తపఃఫలాన్ని మాత్రమే హరిస్తాడు; దీనితో ప్రతిజ్ఞ నెరవేరింది, అవధ్యుడైన బ్రాహ్మణుడూ రక్షించబడ్డాడు.

అప్పుడు దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ చీకటి తొలగినవయ్యాయి; ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు ఆయుధం ఎత్తిపట్టిన రాముణ్ణి ప్రశంసించారు. చీకటి తొలగడం భార్గవుడి కోపతేజస్సు శమించడాన్ని సూచిస్తుంది. జామదగ్న్య రాముడు దశరథ కుమారుడైన రాముడిచేత పూజించబడి, అతడికి ప్రదక్షిణం చేసి తన గమ్యానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఇద్దరు రాముల సంఘర్షణ పూజతో, శాంతితో ముగుస్తుంది; రాబోయే సర్గలో దశరథుడు పరివారంతో, కోడళ్ళతో అయోధ్యకు తిరిగి వెళతాడు. ఇలా బాలకాండలోని చివరి విఘ్నం తొలగిపోయింది; ఇక వివాహయాత్ర ముగింపు మాత్రమే మిగిలింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి