సర్గ
అయోధ్యకు తిరిగి రావడం, సీతారాముల ప్రేమ
ధనుస్సును వరుణుడికి సమర్పించడం, సేన అయోధ్య వైపు బయలుదేరడం, కోడళ్ళతో రాజు నగరప్రవేశం, భరతుడు శత్రుఘ్నుడితో కలిసి మేనమామ ఇంటికి వెళ్ళడం, రాముడి పితృసేవ, పౌరకార్యాలు, సీతారాముల పరస్పర ప్రేమ, బాలకాండ సమాప్తి
క్రిందటి సర్గలో జామదగ్న్య రాముడు తపస్సుతో సంపాదించిన తన లోకాలను కోల్పోయి, శక్తిహీనుడై మహేంద్ర పర్వతానికి వెళ్ళాడు. అతడు వెళ్ళిపోయాక దశరథ కుమారుడైన రాముడు ప్రశాంత మనస్కుడై ఆ గొప్ప వైష్ణవ ధనుస్సును అపారమహిముడైన వరుణుడి చేతికి ఇచ్చాడు; అతడు ఆ ఆయుధాన్ని తన స్వార్థం కోసం ధరించలేదు, అది ఎవరి నిధియో అతడికే తిరిగి అప్పగించాడు. ఆ తరువాత మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ రఘునందనుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋషులకు నమస్కరించి, భార్గవుడి భయంతో కలవరపడిన తండ్రి దశరథుణ్ణి చూసి ఇలా అన్నాడు: ‘జామదగ్న్య రాముడు వెళ్ళిపోయాడు; కాబట్టి ప్రభువైన మీచేత పాలించబడే ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాల్బలంతో కూడిన ఈ చతురంగ సేన అయోధ్య వైపు బయలుదేరుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రాముడు తన విజయాన్ని పొగడుకోడు; మొదట గురువులకు నమస్కరిస్తాడు, తరువాత తండ్రి విషాదాన్ని శమింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఈ విధంగా యుద్ధ ప్రసంగం దాటి శాంతి ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది; ప్రయాణం మళ్ళీ అయోధ్య వైపు సాగుతుంది.
రాముడి ఈ మాట విని దశరథ మహారాజు కుమారుణ్ణి రెండు చేతులతో గట్టిగా కౌగిలించుకొని అతడి శిరస్సును ఆఘ్రాణించాడు. ‘రాముడు వెళ్ళిపోయాడు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ విని అతడు సంతోషించి ఆనందపడ్డాడు. అప్పుడు అతడు తనకూ కుమారుడికీ మళ్ళీ జన్మ కలిగినట్లు భావించాడు; భార్గవుడు వచ్చినప్పుడు ఇద్దరూ చచ్చినంత పనయ్యారు, ఇప్పుడు ఇద్దరికీ ప్రాణాలు తిరిగి వచ్చినట్లుంది. ఆ తరువాత అతడు సేనను ప్రేరేపించి, దానితో కలిసి త్వరగా అయోధ్యా నగరానికి వెళ్ళాడు. ఆ నగరం పతాకలతో, ధ్వజాలతో శోభిస్తూ, చూడముచ్చటగా, రమణీయంగా, వాద్యఘోషలతో మారుమోగుతూ ఉంది; రాజు, రాజకుమారుల రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్న నగరవాసులు ముందే అంతా సిద్ధం చేశారు. ఇలా భార్గవుడి వల్ల కలిగిన శోకంతో మొదలైన మార్గం ఉత్సవంతో ముగుస్తుంది. దానితో దశరథుడి దీర్ఘకాలపు భయం పూర్తిగా తొలగిపోయింది.
ఆ నగరపు రాజమార్గాలు నీటితో తడుపబడ్డాయి, అక్కడక్కడ పూలరాశులు చల్లబడ్డాయి. రాజు ప్రవేశిస్తున్నందుకు ప్రసన్న ముఖాలతో, మంగళద్రవ్యాలు చేతబట్టుకొని పౌరులు మార్గానికి ఇరువైపులా నిలిచారు; కొందరు పెరుగు, గరిక, అక్షతలు, కొందరు దీపాలు పట్టుకున్నారు. ఇలా జనసమూహాలతో అలంకరించబడిన, జనంతో నిండిన నగరంలోకి రాజు ప్రవేశించాడు. పౌరులు, నగరవాసులు, బ్రాహ్మణులు చాలా దూరం ఎదురువెళ్ళి అతణ్ణి స్వాగతించి ఆశీర్వాదాలతో అభినందించారు. ఆ తరువాత శ్రీమంతులు, కాంతిమంతులు అయిన కుమారులు వెంట రాగా, మహాకీర్తిమంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన రాజు హిమవంతం వలె ఉన్నతమైన, తెల్లని, ప్రియమైన తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి నగరపు సంతోషాన్నీ రాజకుటుంబపు సమృద్ధినీ సమానంగా చూపుతున్నాడు; వివాహయాత్ర ఫలం అందరి సంతోషమే. దారిలో వాద్యనాదాలు, వేదఘోషలు, స్త్రీల మంగళగీతాలు కలిసి వినిపించాయి. ఈ విధంగా రాజు ఒంటరిగా కాదు, నగరమంతటితో కలిసి తన ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు.
ఇంట్లో స్వజనులచేత, కోరుకున్న భోగాలచేత చక్కగా సత్కరించబడి రాజు ఆనందించాడు; చాలాకాలం తరువాత అతడి ఇల్లు మళ్ళీ నిండుగా అయింది. కౌసల్య, సుమిత్ర, సన్నని నడుము గల కైకేయి, ఇతర రాణులు కోడళ్ళను ఆహ్వానించడంలో నిమగ్నులయ్యారు. ఆ రాజపత్నులు మహాభాగ్యవతి అయిన జనకుడి కుమార్తె సీతను, కీర్తిమతి అయిన ఊర్మిళను, కుశధ్వజుడి ఇద్దరు కుమార్తెలు మాండవి, శ్రుతకీర్తులను వాహనాల నుండి దించి ఆదరంగా ఆహ్వానించారు. మంగళగీతాలతో, ఆలాపనలతో, గృహప్రవేశ సమయపు హోమాలతో శోభిల్లిన ఆ కోడళ్ళు పట్టువస్త్రాలు ధరించి, తెల్లని నారవస్త్రాలతో అలంకరించబడి ఉన్నారు. ఈ విధంగా మిథిలలో జరిగిన వివాహం అయోధ్యలో ఇంట్లో ప్రతిష్ఠ పొందుతుంది; నలుగురు కోడళ్ళూ రఘువంశానికి కొత్త శోభను తెస్తున్నారు. కౌసల్య కుమారుడు రాముడు, కైకేయి కుమారుడు భరతుడు, సుమిత్ర కుమారులు లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు; అందుచేత నలుగురు కోడళ్ళకూ రాణులందరూ సమానంగానే స్వాగతం పలికారు.
ఆ రాణులు కోడళ్ళను త్వరగా దేవాలయాలకు తీసుకువెళ్ళి అక్కడ కులదేవతలను పూజింపజేశారు; వంశంలోకి కొత్తగా వచ్చినవారికి మొదట దేవతార్చనయే విధి. రాజకుమార్తెలందరూ నమస్కరించదగిన మామగారికి, అత్తగార్లకు, గురుజనులకు యథావిధిగా నమస్కరించి, ఆ తరువాత సంతోషంతో తమ భర్తలతో ఏకాంతంలో ఆనందించారు. వివాహమైనవారు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు, ధనవంతులు, మిత్రజనంతో కూడినవారు అయిన ఆ నరశ్రేష్ఠులు తండ్రికి సేవ చేస్తూ సుఖంగా ఉన్నారు; అస్త్రవిద్య, వివాహం, ధనం, మిత్రజనం, పితృసేవ — ఈ ఐదింటితో వారి గృహస్థజీవితం పూర్ణమైంది. ఇలా కొంతకాలం గడిచాక రఘునందనుడైన దశరథ మహారాజు కైకేయి కుమారుడైన భరతుడితో ఒక మాట అన్నాడు.
‘నాయనా, కేకయరాజు కుమారుడు, నీ మేనమామ అయిన వీరుడు యుధాజిత్తు మన ఇంట్లో ఉన్నాడు; అతడు నిన్ను తన దేశానికి తీసుకువెళ్ళడానికే వచ్చి, చాలా రోజులుగా ఎదురుచూస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ ‘పుత్రక’ (నాయనా) అనేది ప్రేమపూర్వకమైన మాట; రాజు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, మేనమామ కోరికను విన్నవిస్తున్నాడు మాత్రమే. దశరథుడి ఈ మాట విని కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు మేనమామతో కలిసి వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. యుధాజిత్తు మేనల్లుణ్ణి చూడటానికి, తీసుకువెళ్ళడానికి వివాహ సమయంలోనే మిథిలకు వచ్చాడు; ఇప్పుడు అయోధ్యలో ఆ ప్రయోజనం నెరవేరుతోంది.
అప్పుడు అతడు శత్రుఘ్నుడితో కలిసి ప్రయాణానికి బయలుదేరాడు; భరత శత్రుఘ్నులు ఎప్పుడూ విడివడకుండానే ఉంటారు. శూరుడు, నరశ్రేష్ఠుడు అయిన భరతుడు తండ్రి వద్ద, శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడి వద్ద, తల్లులందరి వద్ద సెలవు తీసుకొని, వారి అనుమతి పొంది శత్రుఘ్నుడితో కలిసి వెళ్ళాడు; ఎవరినీ అడగకుండా విడిచి వెళ్ళలేదు. యుధాజిత్తు కూడా శత్రుఘ్నుడితో కూడిన భరతుణ్ణి పొంది ఎంతో సంతోషించి తన నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. భరతుడు తన తల్లి కైకేయి అనుమతి మాత్రమే కోరి వెళ్ళలేదు, తల్లులందరి అనుమతి కోరాడు; దీనితో అతడి సమదృష్టి సూచించబడుతుంది.
యుధాజిత్తు తండ్రి అయిన కేకయరాజు అతడి రాకతో ఎంతో సంతోషించాడు; మనుమడి రాక అతడు చిరకాలంగా కోరుకుంటున్నది. భరతుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు అప్పుడు దేవసమానుడైన తండ్రిని నిత్యమూ పూజించారు; సోదరుడు దూరంగా వెళ్ళినా మిగిలిన ఇద్దరు కుమారులు తండ్రి సేవలో ఏమాత్రం అజాగ్రత్త చూపలేదు. రాముడు తండ్రి ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని పౌరుల కార్యాలన్నిటినీ నిర్వర్తించాడు. రాజకార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నా రాముడు తండ్రి పాదసేవను విడిచిపెట్టలేదు.
పౌరులకు ప్రియమైనవీ హితమైనవీ అన్నిటినీ అతడు చేశాడు; ప్రియమైనవి మాత్రమే కాదు, హితమైనవి కూడా — ఇదే ఇక్కడ విశేషం, ఎందుకంటే ప్రియమూ హితమూ ఎల్లప్పుడూ ఒకటి కావు. అత్యంత నిగ్రహం గల అతడు తల్లులకు తల్లుల కార్యాలు చేసి, సమయానుసారంగా గురువుల కోసం గురుకార్యాలను కూడా పర్యవేక్షించాడు. ఈ విధంగా రాముడి ఆచరణతో దశరథుడు, వేదజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులు, నగరవాసులైన వర్తకులు సంతోషించారు. ప్రజల కోరిక ఒకటి, వారి హితం మరొకటి కావచ్చు; రాముడు మాత్రం రెండింటినీ సమానంగా సాధించేవాడు.
రాముడి శీలంతో, సత్ప్రవర్తనతో దేశవాసులందరూ సంతుష్టులయ్యారు. ఆ నలుగురు సోదరులలో సత్యపరాక్రముడైన రాముడు లోకంలో అత్యంత కీర్తిమంతుడై, సర్వప్రాణులలో స్వయంభువైన బ్రహ్మలాగా అధిక గుణవంతుడయ్యాడు. ఈ ఉపమానం రాముడి మాహాత్మ్యాన్ని బలంతో కాదు, గుణాలతోనే కొలుస్తుంది. అతడు సీతతో కలిసి ఎన్నో ఋతువులు విహరించాడు, గృహస్థధర్మపు సుఖాన్ని అనుభవించాడు. నలుగురు సోదరులూ గుణవంతులే, కానీ వారిలో రాముడు అధికుడు.
మనస్వి అయిన రాముడు ఆమెపైనే మనస్సు నిలిపి, ఆమె హృదయంలో తనను తాను సమర్పించుకున్నాడు; ఇద్దరి మనస్సులలోనూ ఒకే ప్రతిబింబం ఉండేది. సీత రాముడికి ప్రియమైనది, ఎందుకంటే ఆమె తండ్రి (దశరథుడు) స్వయంగా ఎంచుకున్న భార్య; కులధర్మం చేత కూడా ఆమె పూజనీయురాలు. ఆమె శీలగుణం వల్ల, రూపగుణం వల్ల రాముడి ప్రేమ మరింతగా పెరిగేది; ఆమె హృదయంలో కూడా భర్త రెట్టింపుగా నెలకొని ఉండేవాడు. రాముడు సీతకు, సీత రాముడికి — ఈ పరస్పర సమర్పణను కవి సమానమైన మాటలతోనే వర్ణించాడు.
హృదయమే హృదయంతో లోపల దాగిన భావాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతుంది; మైథిలి, జనకుడి కుమార్తె అయిన సీత మాత్రం అతడి హృదయభావాన్ని ఇంకా ప్రత్యేకంగా, మరింతగా తెలుసుకునేది; మాట లేకుండానే గ్రహించేది. రూపంలో ఆమె దేవతలతో సమానురాలు, మూర్తీభవించిన లక్ష్మిలా ఉండేది. ఇలా తనను ప్రేమించే ఉత్తమ రాజకన్యతో కూడిన, రాజర్షి కుమారుడు, ప్రభువు అయిన రాముడు ఆనందంతో, లక్ష్మితో కూడిన విష్ణువులాగా ఎంతో శోభించాడు. వంశస్థ వృత్తంలోని ఈ శ్లోకంతోనే సర్గా, బాలకాండా ముగుస్తాయి. బాలకాండతో పాటు రాముడి బాల్యం, విశ్వామిత్రుడి వద్ద అస్త్రశిక్షణ, ధనుర్భంగం, వివాహం ముగిశాయి; రాబోయే అయోధ్యాకాండలో కొత్త ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥