అయోధ్యాకాండ
సర్గ
రాముని గుణవర్ణనం, యౌవరాజ్య నిశ్చయం
భరత శత్రుఘ్నులు మేనమామ ఇంటికి వెళ్ళడం, రాముని గుణాల విస్తృత వర్ణన, దశరథుని మనోరథం, మంత్రులతో కలిసి యౌవరాజ్య నిశ్చయం, రాజులను ఆహ్వానించడం, సభాప్రవేశం
బాలకాండ చివరలో రాముడు మొదలైనవారి వివాహాలు వర్ణించబడ్డాయి; భరతుని మేనమామ యుధాజిత్తు తనతో తీసుకొని వెళ్ళాడు. ఇక్కడినుండి అయోధ్యాకాండ ప్రారంభమవుతుంది. పాపరహితుడైన భరతుడు మేనమామ ఇంటికి వెళ్తూ, ఎల్లప్పుడూ శత్రువులను సంహరించే శత్రుఘ్నుని ప్రేమతో ముందుంచుకొని తనతో తీసుకొని వెళ్ళాడు — ‘నిత్యశత్రుఘ్నుడు’ అనే పదంతో కవి ఆ పేరుకున్న అర్థాన్నే సార్థకం చేసి చూపుతున్నాడు. అక్కడ అతడు తమ్మునితో కలిసి సత్కారాలతో గౌరవించబడుతూ నివసించాడు; మేనమామ అశ్వపతి అతనిని పుత్రవాత్సల్యంతో లాలించాడు. అక్కడ నివసిస్తున్న ఆ వీరులైన అన్నదమ్ములు కోరినదంతా పొందుతూ తృప్తి చెందుతున్నా, అంటే అన్ని భోగాలతో యథేచ్ఛగా నిండి ఉన్నా, వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును నిరంతరం తలచుకొంటూనే ఉండేవారు; భోగాల వల్ల స్నేహం మరపుకు రాదని కవి ఇందుచేత సూచిస్తున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాజు కూడా దూరదేశంలో ఉన్న, మహేంద్ర వరుణులతో సాటివచ్చే ఆ ఇద్దరు కుమారులను తలచుకొనేవాడు — ఈ ఉపమానం వారి తేజస్సును, దానశీలాన్ని సూచిస్తుంది. పురుషశ్రేష్ఠులైన అతని నలుగురు కుమారులూ అతనికి సమానంగానే ఇష్టులు — తన శరీరం నుండే పుట్టిన నాలుగు బాహువుల వలె. ఈ ఉపమానంతో కవి చెబుతున్నదేమిటంటే — కుమారులు రాజుకు అవయవాలే గానీ బయటివారు కారు; కాబట్టి ముందు రాబోయే రామవియోగం అతనికి అవయవచ్ఛేదమే అవుతుంది. ఇలా ఆరంభంలోనే ఈ కాండలోని కరుణరసానికి బీజం నాటబడింది. ‘సత్కారసత్కృతః’ (సత్కారాలతో సత్కరించబడినవాడు) అనే రెండు పదాలతో, అశ్వపతి ఇంట భరతుడు కేవలం అతిథిగా కాక కొడుకులాగే పోషించబడ్డాడని కవి చూపుతున్నాడు.
ఆ నలుగురిలోనూ మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తండ్రికి ఆనందం కలిగించేవాడు; ప్రాణులందరిలో స్వయంభువు (బ్రహ్మ) వలె అతడు అధిక గుణవంతుడయ్యాడు. ‘గుణవత్తరః’ అనే పదంలోని ‘తర’ ప్రత్యయం సోదరుల కంటె కూడా అతని ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది గానీ ఇతరుల న్యూనతను కాదు. దీనికి కారణాన్ని కవి చెబుతున్నాడు — గర్వంతో ఉద్ధతుడైన రావణుని వధను కోరిన దేవతలు ప్రార్థించగా సనాతనుడైన విష్ణువే మానవలోకంలో జన్మించాడు. కాబట్టి రామునిలో కనిపించే గుణాలు యాదృచ్ఛికమైనవి కావు, అవతార స్వభావమే; బాలకాండలో చెప్పిన పుత్రకామేష్టి వృత్తాంతం ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడింది. అమితతేజస్వి అయిన ఆ కుమారునితో కౌసల్య, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన వజ్రపాణి ఇంద్రునితో అదితి వలె శోభించింది — తల్లి శోభ కొడుకుపై ఆధారపడుతుందన్నది లోకానుభవం. అతడు రూపసంపన్నుడు, వీర్యవంతుడు, అసూయ లేనివాడు; అసూయ లేకపోవడం గుణాలలో దుర్లభం, ఎందుకంటే బలవంతులు సాధారణంగా ఇతరుల దోషాలనే చూస్తారు. భూమిపై అతనికి సాటి లేదు; గుణాలలో అతడు దశరథునికి సమానుడే. ఎల్లప్పుడూ ప్రశాంతమైన మనస్సుతో అతడు మృదువుగా మాట్లాడతాడు; పరుషంగా మాట్లాడినా బదులు చెప్పడు. ఈ క్షమయే అతని మొదటి లక్షణం; ముందు కైకేయి మాటలు వినే సమయంలో అది పరీక్షకు నిలుస్తుంది. ‘రతికరః’ అనే పదం కూడా మననం చేయదగినది — రాముడు తండ్రికి కేవలం గౌరవనీయుడే కాదు, ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు కూడా.
ఎవరైనా ఎప్పుడైనా ఒక్క ఉపకారం చేసినా అతడు సంతోషిస్తాడు; ఆత్మనిగ్రహం వల్ల వంద అపకారాలు చేసినా గుర్తుంచుకోడు — ఇలా స్నేహం, వైరం విషయంలో అతని ప్రవర్తన విలక్షణమైనది: ఉపకారానికి జ్ఞాపకం, అపకారానికి మరపు. అస్త్రాభ్యాసపు విరామాలలో కూడా, అంటే శస్త్రాభ్యాసం మధ్యలో మిగిలే సమయంలో కూడా, అతడు శీలంలో, జ్ఞానంలో, వయస్సులో పెద్దలైన సజ్జనులతో నిత్యమూ సంభాషిస్తూ ఉంటాడు. వృద్ధత్వం మూడు విధాలు — శీలం వల్ల, జ్ఞానం వల్ల, వయస్సు వల్ల; ఈ మూడు రకాల పెద్దలనూ అతడు సేవిస్తాడు. అతడు బుద్ధిమంతుడు, మధురంగా మాట్లాడేవాడు, ముందుగా పలకరించేవాడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు; ‘పూర్వభాషీ’ (ముందుగా పలకరించేవాడు) అనే పదం అతని నిరహంకారాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రాజకుమారుడైనా అతడే మొదట మాట్లాడతాడు. తన గొప్ప పరాక్రమం చూసుకొని కూడా అతడు విస్మయపడడు, గర్వపడడు. అసత్యమైన మాట అతని నోట రాదు; విద్వాంసుడైనా పెద్దలను పూజిస్తాడు. ప్రజలు అతనిపై అనురక్తులు, అతడూ ప్రజలపై అనురక్తుడు — ఈ పరస్పర అనురాగమే తరువాతి సర్గకూ, వనగమన సమయంలో పౌరుల శోకానికీ మూలం. అతడు దయగలవాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, బ్రాహ్మణులను పూజించేవాడు, దీనులపై కనికరం చూపేవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, నిత్యమూ ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు, శుచి; ‘ప్రగ్రహవాన్’ అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం, ‘శుచిః’ అంటే బాహ్య, ఆంతరిక శుద్ధి. వంశానికి తగిన బుద్ధి గలవాడై అతడు క్షత్రియ స్వధర్మాన్ని ఎంతో గౌరవిస్తాడు, దానివల్ల లభించే గొప్ప స్వర్గఫలాన్ని పరమ ప్రీతితో భావిస్తాడు — భయంతో కాదు, లోభంతో కాదు, ప్రీతితోనే ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడనేది విశేషం. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో కవి రాముని మనోవృత్తినే వర్ణిస్తున్నాడు గానీ బాహ్య పరాక్రమాన్ని కాదు; గుణవర్ణనలోని ఈ క్రమం అంతరంగం నుండి బహిరంగం వైపు సాగుతుంది. ‘వంద అపకారాలనైనా గుర్తుంచుకోడు’ అనే అతిశయోక్తితో క్షమకు హద్దే లేకుండా పోయింది.
అశ్రేయస్సులో, అంటే అహితకరమైన నిషిద్ధ కర్మలో, అతడు ఆసక్తి చూపడు; విరుద్ధ కథలలో, అంటే శాస్త్రవిరుద్ధమైన మాటలలో కూడా, అతనికి రుచి లేదు. ఒకదానిపై ఒకటిగా యుక్తులు చెప్పే అతడు వాచస్పతి (బృహస్పతి) వలె ప్రకాశిస్తాడు — న్యాయమైన పక్షాన్ని సమర్థించడానికి అతడు ఒకటి కంటె ఎక్కువ యుక్తులను క్రమంగా ముందుంచుతాడు. అతడు రోగం లేనివాడు, యువకుడు, వాక్చతురుడు, చక్కని దేహం గలవాడు, దేశకాలాలు తెలిసినవాడు — ఈ ఐదు పదాలతో కవి శరీరం, వయస్సు, వాక్కు, రూపం, వివేకం అన్నిటినీ ఒకచోట చూపుతున్నాడు; రాజు అభిషేకానికి తగినవాడని చెప్పే బాహ్య లక్షణాలు ఇవే. లోకంలో పురుషుల సారాన్ని గ్రహించగల ఏకైక సాధువుగా విధాత సృష్టించినట్లు అతడు కనిపిస్తాడు — ఇక్కడ ‘ఏకః’ (ఒక్కడే) అనే పదం అసాధారణత్వాన్ని సూచిస్తుంది. శ్రేష్ఠమైన గుణాలతో కూడిన ఆ రాజకుమారుడు తన గుణాల వల్ల ప్రజలకు బయట సంచరించే ప్రాణం వలె ప్రియుడయ్యాడు; ప్రాణం శరీరం లోపల ఉన్నట్లు రాముడు ప్రజల హృదయంలో ఉన్నాడు, కానీ బయట సంచరిస్తూ కనిపిస్తాడు అని ఇది రమణీయమైన ఉపమానం. సర్వవిద్యావ్రతస్నాతుడు, అంటే అన్ని విద్యల వ్రతాలనూ పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడు, అంగాలతో సహా వేదాలను యథావిధిగా తెలిసినవాడు అయిన భరతుని అన్న ధనుర్విద్యలో తండ్రి కంటె కూడా శ్రేష్ఠుడయ్యాడు — దశరథుడు శబ్దవేధి అయిన ధనుర్ధారి, అతనికంటె కూడా మించినవాడని ఇది గొప్ప ప్రశంస. అతడు మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు, సాధువు, దైన్యం లేనివాడు, సత్యం పలికేవాడు, ఋజువర్తనుడు; ధర్మార్థాలను దర్శించిన వృద్ధులైన బ్రాహ్మణులచే చక్కగా శిక్షణ పొందినవాడు. ధర్మ, కామ, అర్థాల తత్త్వాన్ని ఎరిగినవాడు, స్మృతిమంతుడు, ప్రతిభావంతుడు అయిన అతడు లౌకిక సమయాచారాలలో నిపుణుడు, విశారదుడు; స్మృతి అంటే పూర్వానుభవాన్ని నిలుపుకోవడం, ప్రతిభ అంటే కొత్తదానిని తక్షణమే స్ఫురింపజేసుకోవడం — రెండూ రాజుకు అవసరమే. ఈ శ్లోకాలలో విద్య, వాక్కు, వినయం, శరీరసంపద కలిసి రాజకుమారుని సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాయి.
అతడు నిభృతుడు (వినీతుడు), తన ఆకారభావాలను దాచుకొనేవాడు, రహస్యమైన మంత్రాంగం గలవాడు, సహాయకులు గలవాడు; అతని క్రోధమూ హర్షమూ అమోఘాలు, అంటే వృథా కావు; త్యాగానికీ సంయమానికీ తగిన సమయం అతనికి తెలుసు — ఎప్పుడు ఇవ్వాలో, ఎప్పుడు నిరోధించాలో తెలియడమే రాజనీతి సారం. అతడు దృఢమైన భక్తి గలవాడు, స్థిరమైన ప్రజ్ఞ గలవాడు; చెడును గ్రహించేవాడు కాదు, దుర్భాషలాడేవాడు కాదు; సోమరితనం లేనివాడు, అప్రమత్తుడు, తన దోషాలనూ ఇతరుల దోషాలనూ ఎరిగినవాడు. ఇతరుల దోషాలను తెలుసుకోవడం కంటె తన దోషాలను తెలుసుకోవడం మరింత దుర్లభం; అందుకే ఇక్కడ అది మొదటనే చెప్పబడింది. అతడు శాస్త్రజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, ఇతరుల అంతరంగాన్ని ఎరిగినవాడు; నిగ్రహానుగ్రహాలలో న్యాయబద్ధంగా విచక్షణ గలవాడు — అంటే ఎవరిని నిగ్రహించాలో, ఎవరిని అనుగ్రహించాలో రాగద్వేషాలతో కాక న్యాయంతోనే నిశ్చయిస్తాడు. సత్పురుషులను చేరదీయడంలో, అనుగ్రహించడంలో, తగిన చోట నిగ్రహించడంలో అతడు నేర్పరి; ఆదాయ మార్గాలలో ఉపాయాలు తెలిసినవాడు, శాస్త్రం చూపిన వ్యయ విధానం తెలిసినవాడు. గీతాప్రెస్ భాష్యంలో ఇక్కడ పాదటీకలో మహాభారతం, విష్ణుపురాణం వచనాలతో ఆదాయవ్యయ విభాగం చూపబడింది — తుమ్మెద పువ్వును బాధించకుండానే మకరందాన్ని గ్రహించినట్లు రాజు ప్రజలను పీడించకుండానే పన్ను గ్రహించాలి. అస్త్రసమూహాలలోనూ ‘వ్యామిశ్రకాల’లోనూ అతడు శ్రేష్ఠత్వం పొందాడు — ‘వ్యామిశ్రకాలు’ అంటే సంస్కృత ప్రాకృతాలు కలిసిన నాటకాదులు. అర్థధర్మాలను కూడగట్టుకొని సుఖాన్ని అనుభవించేవాడైనా అతడు ఎన్నడూ సోమరి కాడు; అర్థధర్మాలకు విరోధం లేకుండానే కామసేవనం అనేది శాస్త్రసమ్మతమైన క్రమం. ఇలా ఇక్కడ రాముడు కేవలం వీరునిగానే కాక, అర్థశాస్త్ర నిపుణునిగా, మంత్రాంగ కుశలునిగా కూడా చూపబడ్డాడు; యువరాజ పదవికి ఇదే ముఖ్యమైన యోగ్యత.
విహారానికి ఉపయోగపడే శిల్పాలు, అంటే గీతం, వాద్యం, చిత్రలేఖనం మొదలైన కళలు, అతనికి బాగా తెలుసు; సంపదను విభజించే విధానమూ తెలుసు. ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ ఎక్కడంలోనూ వాటికి శిక్షణ ఇవ్వడంలోనూ అతడు సమర్థుడు. ధనుర్వేదం తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు లోకంలో అతిరథులచేత కూడా గౌరవించబడ్డాడు; అతిరథుడంటే యోధులలో ఉత్తముడు, వారికి కూడా అతడు పూజ్యుడని ఇది పరమ ప్రశంసావచనం. అతడు దండెత్తేవాడు, ప్రహరించేవాడు, సేనానాయకత్వంలో విశారదుడు — ఆక్రమణలో, ప్రహారంలో, సేనను నడిపించడంలో ఈ మూడింటిలోనూ నేర్పరి. యుద్ధంలో కోపించిన దేవాసురులకు కూడా అతడు ఎదిరించరానివాడు; అయినా అసూయ లేనివాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, దర్పం లేనివాడు, మాత్సర్యం లేనివాడు — బలం ఎక్కడ అధికమో అక్కడ వినయమూ అధికం అని భావం. ప్రాణులలో ఎవ్వరూ అతనిని అవమానించలేరు; అతడు కాలానికి వశుడు కాడు; ఇక్కడ వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — కాలమే అతనిని అనుసరిస్తుంది, అతడు కాలాన్ని కాదు. ఇలా శ్రేష్ఠమైన గుణాలతో కూడిన ఆ రాజకుమారుడు ప్రజలకూ మూడు లోకాలకూ సమ్మతుడయ్యాడు; క్షమాగుణాలలో భూమితో సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితో, వీర్యంలో శచీపతి ఇంద్రునితో సమానుడు. ఈ మూడు ఉపమానాలతో కవి గుణవర్ణనను ముగిస్తున్నాడు — భూమి క్షమకూ, బృహస్పతి బుద్ధికీ, ఇంద్రుడు వీర్యానికీ పరమ సీమలు. కళాజ్ఞానం నుండి మొదలుకొని లోకోత్తర గుణాల వరకు సాగే ఈ క్రమం రాముని అన్ని వైపులా పరిపూర్ణుడైన పురుషునిగా నిలబెడుతుంది.
ప్రజలందరికీ ప్రియమైనవీ, తండ్రికి ప్రీతి కలిగించేవీ అయిన గుణాలతో రాముడు కిరణాలతో దీప్తుడైన సూర్యుని వలె ప్రకాశించాడు — గుణాలే అతని కిరణాలు అని ఇది రూపకం. ఇటువంటి నడవడితో కూడినవాడూ, ఎదిరించరాని పరాక్రమం గలవాడూ, లోకపాలకులతో సమానుడూ అయిన అతనిని భూదేవి స్వయంగా తన నాథునిగా కోరుకుంది; భూమియే తన స్వామిని వరిస్తుంది అనేది కవి రమణీయ కల్పన, ఎందుకంటే రాజ్యం గ్రహించవలసినది కాదు, ఇవ్వబడవలసినది అని సూచించబడుతోంది. ఇటువంటి సాటిలేని అనేక గుణాలతో కూడిన కుమారుని చూసి శత్రుతాపకుడైన దశరథ మహారాజు ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఈ చింత శోకం వల్ల పుట్టినది కాదు, మనోరథం వల్ల పుట్టినది; దాని విస్తారమే ముందు వర్ణించబడుతుంది, దాని పరిణామమే సమస్త కాండకూ కథాబీజం. ‘చింతామ్’ అనే పదం ఇక్కడ మంగళార్థంలోనే ఉంది, శోకార్థంలో కాదు; అయినా ముందు ఆ చింతయే శోకంలో పర్యవసిస్తుంది అన్నది కావ్యంలోని విడంబన. ఇక్కడ ‘దృష్ట్వా’ (చూసి) అనే పదం రాజు నిశ్చయం గుడ్డి ప్రేమ వల్ల పుట్టినది కాదు, ప్రత్యక్షంగా చూసినదానిపై ఆధారపడినది అని సూచిస్తుంది.
వృద్ధుడూ దీర్ఘాయుష్మంతుడూ అయిన రాజుకు ఈ కోరిక కలిగింది — ‘నేను జీవించి ఉండగానే రాముడు రాజు ఎలా కాగలడు?’ ఈ పరమ ప్రీతి అతని హృదయంలో మళ్ళీ మళ్ళీ తిరుగుతూ ఉంది — ‘ప్రియమైన కుమారుడు అభిషిక్తుడు కావడం నేను ఎప్పుడు చూస్తానో!’ అతడు ఆలోచిస్తాడు — ‘ఇతడు లోకాభివృద్ధిని కోరేవాడు, సర్వప్రాణులపై దయ గలవాడు; వర్షించే మేఘం వలె లోకంలో నా కంటె కూడా ఎక్కువ ప్రియుడు.’ తండ్రి తన కుమారుడు తనకంటె కూడా ఎక్కువ లోకప్రియుడు కావడాన్ని సంతోషంతోనే అంగీకరిస్తున్నాడు అన్నదే ఇక్కడ దశరథుని గొప్పతనం. ‘వీర్యంలో యమునికీ ఇంద్రునికీ సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానుడు, ధైర్యంలో పర్వతానికి సమానుడు, గుణాలలో నాకంటె కూడా అధికుడు. ఈ సమస్త భూమినీ పాలిస్తున్న నా కుమారుని ఈ వయస్సులోనే చూసి నేను స్వర్గాన్ని పొందినట్లవుతుంది గాక.’ ‘ఈ వయస్సులోనే’ అనే మాటలో ముసలితనపు స్మృతి దాగి ఉంది — కాలం ఎదురుచూడదని రాజు లోలోపలి భయం. ఇలా ఇతర రాజులకు దుర్లభమైన, శిష్టమైన, అపరిమితమైన, లోకోత్తరమైన వివిధ గుణాలు సమకూడిన అతనిని పరిశీలించి, రాజు మంత్రులతో కలిసి నిశ్చయించి అతనిని యౌవరాజ్యానికి తగినవానిగా భావించాడు. ఇక్కడ ‘మంత్రులతో కలిసి నిశ్చయించి’ అనే మాటలతో కవి ఈ నిర్ణయం కేవలం ఉత్సాహం వల్ల పుట్టినది కాదని, మంత్రిపరిషత్తుతో కలిసి ఆలోచించి చేసినదని చూపుతున్నాడు; అయినా ముందు ఈ తొందరే విఘ్నానికి కారణమవుతుందని కనిపిస్తుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో దశరథుని అంతరంగ వచనమే ఎక్కువగా వినిపిస్తుంది; బాహ్య క్రియ చివరలో ఒక్క శ్లోకంలోనే చెప్పబడింది.
మేధావి అయిన రాజు ఆకాశంలో, అంతరిక్షంలో, భూమిపై ఉత్పాతాల వల్ల కలిగే ఘోరమైన భయాన్ని గమనించాడు; తన శరీరంలో వచ్చిన ముసలితనాన్ని కూడా గుర్తించాడు — ఈ రెండూ తొందరకు కారణాలు. ఉత్పాతాలు బాహ్యనిమిత్తం, ముసలితనం ఆంతరికం; రెండూ కాలం కుంచించుకుపోయిందని సూచిస్తున్నాయి. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, శోకాన్ని తొలగించేవాడూ, మహాత్ముడూ అయిన రామునికి లోకంలో ఉన్న ప్రియత్వాన్ని కూడా అతడు గ్రహించాడు — ప్రజల అనురాగమే అభిషేకానికి ముఖ్యమైన ప్రమాణం. తనకూ ప్రజలకూ శ్రేయస్సు కోసం, తన ప్రేమచేత కూడా ప్రేరితుడై, సమయం రాగానే ఆ ధర్మాత్ముడైన రాజు భక్తితో తొందరపడ్డాడు. అప్పుడు ఆ భూపతి వివిధ నగరాలలో నివసించే ప్రధానులనూ, వేర్వేరు జనపదాల ప్రధానులనూ భూమిపై నుండి పిలిపించాడు — నగరవాసులనూ జనపదవాసులనూ ఇద్దరినీ ఆహ్వానించాడు, ఎందుకంటే రాజు ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకోడు, ప్రజల సమ్మతిని కోరతాడు. వారికి నివాసాలూ నానావిధ ఆభరణాలూ ఇచ్చి యథోచితంగా సత్కరించి, అలంకృతుడైన రాజు ప్రజాపతి ప్రజలను చూసినట్లు వారిని చూశాడు; ఈ ఉపమానం రాజు పితృభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘భక్త్యా త్వరితవాన్’ (భక్తితో తొందరపడ్డాడు) అనే రెండు పదాలలో భక్తి స్నేహాన్నీ, తొందర కాలసంకోచాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తున్నాయి. ఇక్కడ ప్రధానులను ఆహ్వానించడం ద్వారా వాల్మీకి ప్రాచీన రాజనీతిలోని సభాధర్మాన్ని చూపుతున్నాడు — గొప్ప నిర్ణయాలు పరిషత్తు సమక్షంలోనే తీసుకోబడతాయి.
కానీ ఆ నరాధిపుడు కేకయరాజును గానీ జనకుని గానీ తొందరపడి పిలిపించలేదు — ‘వారిద్దరూ ఈ ప్రియవార్తను తరువాత వింటారు’ అని తలచి. గీతాప్రెస్ ముద్రణలోని పాదటీక ఇక్కడ చెబుతున్నది — దేవతలే రాజు బుద్ధిని ఇలా మార్చారు; ఎందుకంటే వారిద్దరి సమక్షంలో అభిషేకం నిర్విఘ్నంగా జరిగిపోయి రామవనవాసం సంభవించేది కాదు. ఇలా కవి రాబోయే విఘ్నపు సూచనను దూరం నుండే ఉంచుతున్నాడు. అప్పుడు శత్రుపురాలను నాశనం చేసే ఆ రాజు ఆసీనుడైన తరువాత లోకసమ్మతులైన మిగిలిన రాజులు ప్రవేశించారు. రాజు ఇచ్చిన వివిధ ఆసనాలపై ఆ నియతులైన రాజులు రాజుకే అభిముఖంగా కూర్చున్నారు — ‘నియతాః’ అంటే వినయంతో సంయమించినవారు. గౌరవం పొందిన, వినయంతో కూడిన రాజులూ, దగ్గరగా కూర్చున్న పురవాసులూ జనపదవాసులూ అయిన మానవులూ చుట్టూ ఉండగా ఆ రాజు దేవతలు చుట్టూ ఉన్న సహస్రాక్షుడైన భగవాన్ ఇంద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఆ రాజే ఆ పరిషత్తును సంబోధించి యౌవరాజ్య ప్రస్తావన చేస్తాడు. సర్గలోని చివరి శ్లోకం అనుష్టుప్ కాదు, దీర్ఘవృత్తం; ఈ వృత్తపరివర్తన రీతి సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥