॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 2వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

రాజసభలో యౌవరాజ్య ప్రస్తావన

దశరథుడు సభను సంబోధించడం, తన ముసలితనాన్ని చెప్పి విశ్రాంతిని కోరడం, రాముని యౌవరాజ్యానికి ప్రస్తావన, సభాసదులు సంతోషంతో ఆమోదించడం, రాముని గుణవర్ణన, అభిషేకానికి ప్రార్థన

పూర్వసర్గలో దశరథ మహారాజు రాజులనూ, పౌరులనూ, జనపదవాసులనూ పిలిపించి సభలో ఆసీనుడయ్యాడు. ఇక్కడ అతడు ఆ సమస్త పరిషత్తునూ సంబోధించి హితకరమైన, ఉత్సాహం కలిగించే, బహిరంగమైన వచనం పలికాడు. అతని స్వరం దుందుభి ధ్వని వంటిది, గంభీరమైనది, ప్రతిధ్వనించేది; గొప్ప స్వరంతో అతడు గర్జించే మేఘం వలె ప్రకాశించాడు. రాజలక్షణాలతో కూడిన, మనోహరమైన, సాటిలేని, రసవంతమైన స్వరంతో ఆ నృపతి రాజులతో ఇలా అన్నాడు. ‘మీకు తెలిసినదే — ఈ ఉత్తమమైన రాజ్యం నా పూర్వీకులైన రాజేంద్రులచేత పుత్రుని వలె పరిపాలించబడింది. ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజులందరిచేత పరిరక్షించబడిన, సుఖానికి అర్హమైన ఈ సమస్త జగత్తును నేను శ్రేయస్సుతో కూర్చాలని కోరుతున్నాను. పూర్వీకులు నడచిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ నేను కూడా నిద్ర మాని యథాశక్తిగా ప్రజలను నిత్యమూ రక్షించాను.’ ఇక్కడ ‘సుతవత్ పరిపాలితమ్’ (పుత్రుని వలె పాలించబడినది) అనే మాటతో ఇక్ష్వాకుల రాజనీతి మూలభావం చూపబడింది — రాజు ప్రజలకు యజమాని కాదు, తండ్రి. అంతేకాక ‘ఉద్ధర్షణమ్’ (ఉత్సాహం కలిగించేది) అనే విశేషణం వల్ల రాజు శోకవచనం పలకడం లేదనీ, ప్రజల ఉత్సాహాన్ని పెంచేదే పలుకుతున్నాడనీ తెలుస్తుంది. ‘ప్రథితమ్’ అనే పదం ఆ వచనం రహస్యమైనది కాదనీ, మంత్రగృహంలో చెప్పినది కాదనీ, అందరి ఎదుట ప్రకటించినదనీ సూచిస్తుంది. ఈ ఆరంభంతోనే కవి దశరథుని నిశ్చయం బహిరంగమైనదీ, ధర్మబద్ధమైనదీ, సంప్రదాయానుసారమైనదీ అని చూపుతున్నాడు. ‘మేఘం వలె గర్జిస్తూ’ అనే ఉపమానంతో కవి రాజు స్వరంలోని గాంభీర్యాన్నీ, వ్యాప్తినీ, అనుగ్రహశీలతనూ ఒక్క పదంతో సూచిస్తున్నాడు; మేఘం కేవలం గర్జించదు, వర్షిస్తుంది కూడా. అలాగే రాజు వచనం కూడా కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, ప్రజాహితాన్ని వర్షించేది. ‘రసయుక్తేన’ (రసంతో కూడిన) అనే పదంతో వాక్యంలోని భావగర్భత చెప్పబడింది.

‘సమస్త లోకానికీ హితం చేస్తూ నా ఈ శరీరం తెల్లని గొడుగు నీడలో ముసలిదైపోయింది.’ శ్వేతచ్ఛత్రం రాజ్యైశ్వర్యానికి చిహ్నం; దాని నీడలోనే శరీరం జీర్ణమైంది అనే మాటలో ఐశ్వర్యపు భారం సూచించబడింది. ‘ఎన్నో వేల సంవత్సరాల ఆయుస్సు పొంది జీవిస్తున్న నేను, జీర్ణమైన ఈ శరీరానికి విశ్రాంతిని కోరుతున్నాను. రాజప్రభావంతో కూడినదీ, ఇంద్రియాలను జయించనివారు మోయలేనిదీ, లోకానికి బరువైనదీ అయిన ధర్మభారాన్ని మోస్తూ నేను అలసిపోయాను. అందుకే దగ్గరలో ఉన్న ఈ బ్రాహ్మణోత్తములందరి అనుమతి పొంది, కుమారుని ప్రజాహితంలో నియమించి, విశ్రాంతి పొందాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అనుమాన్య’ (అనుమతి పొంది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాజు తన ఇష్టంతో నిర్ణయించడం లేదు, బ్రాహ్మణుల, సభాసదుల అనుమతిని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ‘అజితేంద్రియులకు మోయలేనిది’ అనే మాటతో రాజధర్మపు కాఠిన్యం నిర్దేశించబడింది — ఇంద్రియాలను జయించినవాడే రాజ్యభారాన్ని మోయగలడు. ఈ భాగంలో వాల్మీకి వార్ధక్యాన్ని దైన్యంతో వర్ణించడం లేదు; రాజు తన ముసలితనాన్ని అంగీకరిస్తాడు, అయినా విలపించడు, వారసత్వపు ఏర్పాటు గురించే ఆలోచిస్తాడు. ఇదే ఇక్ష్వాకుల మర్యాద — శరీరం సమర్థంగా ఉన్నంతవరకే భారాన్ని మోయాలి, ఆ తరువాత కుమారునికి అప్పగించాలి. ‘విశ్రాంతిని కోరుతున్నాను’ అనే మృదువైన మాటనే వాడాడు గానీ ‘రాజ్యాన్ని త్యజిస్తున్నాను’ అని కాదు; దీనివల్ల రాజు వినయమూ సభ మర్యాదా రెండూ రక్షించబడ్డాయి. ‘ధర్మధురమ్’ (ధర్మమనే కాడి) అనే రూపకంతో రాజ్యం అనుభవించవలసినది కాదు, మోయవలసిన భారం అని స్థాపించబడింది; ఇదే రామాయణ రాజనీతిలోని కేంద్రభావం.

‘నా కుమారుడు అన్ని గుణాలలో నన్ను అనుసరించి పుట్టినవాడు, నాకంటె శ్రేష్ఠుడు; పరాక్రమంలో పురందరుడైన ఇంద్రునికి సమానుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు రాముడు. పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన చంద్రుని వంటివాడూ, ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, పురుషపుంగవుడూ అయిన అతనిని రేపు ఉదయం యౌవరాజ్యంలో నియమిస్తాను.’ పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన చంద్రుడు అనే ఉపమానంతో శుభముహూర్తమూ అభిషేకయోగ్యతా రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘లక్ష్మీవంతుడైన ఆ లక్ష్మణుని అన్న మీకు తగిన నాథుడు; అటువంటి నాథుని వల్ల ముల్లోకాలు కూడా మరింత సనాథాలవుతాయి. ఈ శ్రేయస్సుతో నేను ఈ భూమిని వెంటనే కూర్చుతాను; ఆ కుమారునియందు రాజ్యాన్ని ఉంచి నేను క్లేశం తొలగినవాడనవుతాను.’ ఇక్కడ రాజు తన సుఖాన్ని కూడా దాచుకోవడం లేదు — కుమారునిపై భారం ఉంచి నిశ్చింతగా ఉండడమే అతని కోరిక; అయినా మొదట ప్రజల శ్రేయస్సునే చెప్పాడు. ‘అనుజాతః’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — కుమారుడు తండ్రి గుణాలను అనుసరించి పుట్టాడనీ, అంతకంటె శ్రేష్ఠుడనీ తండ్రే స్వయంగా చెబుతున్నాడు. ‘ప్రాతః’ (రేపు ఉదయం) అనే పదంతో తొందర సూచించబడింది; ఆ తొందరే తరువాతి సర్గలలో విఘ్నానికి కారణమవుతుంది. ‘నాథవత్తరమ్’ అనే అతిశయంతో కవి చెబుతున్నాడు — రాముడు నాథుడైతే ముల్లోకాలు కూడా మరింత సనాథాలవుతాయి, ఇక ఒక్క భూమి సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘గతక్లేశో భవిష్యామి’ (క్లేశం తొలగినవాడనవుతాను) అనే మాటలో దశరథుని మానవసహజమైన దౌర్బల్యం కూడా వెల్లడవుతుంది — ఆ వృద్ధుడైన తండ్రి విశ్రాంతిని కోరుతున్నాడు; అయినా అతని మొదటి హేతువుగా ప్రజల శ్రేయస్సే చెప్పబడింది, తన సుఖం తరువాతనే. దీనితో కవి రాజు పాత్రను సహానుభూతికి అర్హమైనదిగా చేస్తున్నాడు.

‘ఇది నేను చక్కగా ఆలోచించినదై, తగిన అర్థం గలదైతే, మీరు నాకు అనుమతి ఇవ్వండి; లేకపోతే నేను ఎలా చేయాలో చెప్పండి. ఇది నా కోరికే అయినా, మరేదైనా హితకరమైనది ఉంటే దానిని ఆలోచించండి; మధ్యస్థుల ఆలోచన వేరుగా ఉంటుంది, అది వాదప్రతివాదాల మథనం వల్ల మరింత అభ్యుదయకరమవుతుంది.’ ఇక్కడ గీతాప్రెస్ భాష్యం ఇలా వివరిస్తుంది — పక్షపాతం లేనివారి విచారణ పూర్వపక్షాన్నీ ఉత్తరపక్షాన్నీ పరిశీలించి సాగుతుంది, కాబట్టి అది ఏకపక్ష విచారణ కంటె ఎక్కువ అభ్యుదయాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ రెండు శ్లోకాలతో వాల్మీకి రాజు వినయాన్నీ రాజసభ మర్యాదనూ చూపుతున్నాడు. ‘నేను ఎలా చేయాలి?’ అనే ప్రశ్నతో రాజు తన నిర్ణయాన్ని కూడా పరీక్షకు సమర్పిస్తున్నాడు. ఈ సభాధర్మ మర్యాద ప్రాచీన రాజశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనది — రాజు ప్రస్తావిస్తాడు, పరిషత్తు ఆమోదిస్తుంది లేదా వేరే సూచిస్తుంది. ‘మధ్యస్థచింత’ అనే పదం రాజశాస్త్రంలోని ముఖ్యమైన తత్త్వం — ఏ పక్షంలోనూ నిలవనివాడే రెండు పక్షాలనూ సమంగా చూడగలడు. దశరథుడు స్వయంగా దీనిని అంగీకరిస్తున్నాడు; దీనివల్ల అతని నిర్ణయం రాగాంధమైనది కాదని సూచించబడుతోంది. అయినా కథలోని విడంబన ఏమిటంటే — ఇంత వివేకం ఉన్నా అతడు ముందు కైకేయి మాటకు బద్ధుడవుతాడు.

ఇలా పలుకుతున్న రాజును సంతోషించిన రాజులు, వర్షించే మహామేఘాన్ని చూసి కేకలు వేసే నెమళ్ళ వలె అభినందించారు. అప్పుడు హర్షంతో ప్రేరేపించబడిన స్నిగ్ధమైన ప్రతిధ్వని పుట్టింది; జనసమూహం ఎలుగెత్తిన ఆ నాదం భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా ఉంది. ధర్మార్థాలు తెలిసిన ఆ రాజు భావాన్ని పూర్తిగా గ్రహించి బ్రాహ్మణులూ సేనాముఖ్యులూ పౌరులతో, జనపదవాసులతో కలిసి సమాలోచనకు కూర్చున్నారు; సమానమైన బుద్ధికి వచ్చి, అంటే ఏకాభిప్రాయం పొంది, మనస్సుతో నిశ్చయించుకొని వారు వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజుతో ఇలా అన్నారు. ఇక్కడ ‘కలిసి సమాలోచించడానికి’ అనే మాటలతో కవి ఆ అనుమతి తక్షణం పుట్టిన కోలాహలం మాత్రం కాదనీ, వేరుగా విమర్శించి ఇచ్చినదనీ చూపుతున్నాడు. ‘నెమళ్ళ వలె’ అనే ఉపమానం సార్థకమైనది — నెమళ్ళు మేఘాన్ని చూసి స్వభావంగానే నాట్యం చేస్తాయి, ప్రయత్నంతో కాదు; అలాగే సభాసదుల హర్షం సహజమైనది. ‘భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు’ అనే మాట ప్రజాసమ్మతి ప్రాబల్యాన్ని చూపుతుంది. ‘సమతాగతబుద్ధయః’ అనే పదంతో సభాసదులు మొదట వేర్వేరుగా ఆలోచించి, తరువాత ఏకాభిప్రాయానికి వచ్చారని తెలుస్తుంది; ఆ అనుమతి కోలాహలం వల్ల పుట్టినది కాదు. బ్రాహ్మణులు, సేనాపతులు, పౌరులు, జనపదవాసులు — నాలుగు వర్గాలూ వేర్వేరుగా చెప్పబడ్డాయి, కాబట్టి సమ్మతి సార్వత్రికమైనదని సిద్ధిస్తుంది.

‘ఓ రాజా, నీవు ఎన్నో వేల సంవత్సరాల వయస్సు గల వృద్ధుడవు; కాబట్టి నీవు రాముని యువరాజుగా అభిషేకించు. మహాబాహువూ, మహాబలుడూ, రఘువీరుడూ అయిన రాముడు పెద్ద ఏనుగుపై వెళ్తూ, గొడుగుతో కప్పబడిన ముఖంతో ఉండగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాము.’ వారి మనస్సుకు ప్రియమైన ఈ మాటలు విని రాజు, తెలియనివానిలా తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజులారా, నా ఈ మాట విని మీరు రాఘవుని ప్రభువుగా కోరుకుంటున్నారు; ఇందులో నాకు ఒక సందేహం ఉంది; దానిని యథార్థంగా చెప్పండి. నేను ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తూ ఉండగా మీరు మహాబలుడైన యువరాజును చూడాలని ఎందుకు కోరుకుంటున్నారు?’ ఈ జిజ్ఞాస సందేహం వల్ల పుట్టినది కాదు, కుమారుని గుణాలను సభాముఖంగా వినాలనే కోరిక; కవి ఈ ఉపాయంతో తరువాతి దీర్ఘమైన గుణవర్ణనను ప్రవేశపెడుతున్నాడు. ‘ఎన్నో వేల సంవత్సరాల వయస్సు గలవాడు’ అనే మాట పరిహాసం కాదు, ఇక్ష్వాకు రాజుల దీర్ఘాయుష్షును గుర్తుచేయడం. ‘గొడుగుతో కప్పబడిన ముఖం’ గల దృశ్యాన్ని వారు కోరుతున్నారు — అభిషిక్తుడై, ఏనుగుపై ఎక్కి, శ్వేతచ్ఛత్రం గల యువరాజును చూడడమే ప్రజల పరమ అభీష్టం. ‘నేను ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తూ ఉండగా ఎందుకు?’ అనే రాజు ప్రశ్న ద్వ్యర్థకం — ఒకవైపు అది తన పాలన నిర్దోషమైనదని సూచిస్తుంది, మరోవైపు సభ నోటినుండి కుమారుని గుణాలను వినాలని కోరుతుంది. తండ్రికి కుమారుని ప్రశంసను ఇతరుల నోట వినడం ఇష్టం; ఈ సూక్ష్మమైన మనోవైజ్ఞానిక రేఖ వాల్మీకి కవిత్వానికి లక్షణం.

ఆ మహాత్ములు పౌర జానపదులతో కలిసి అతనితో ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, నీ కుమారునికి ఎన్నో కల్యాణగుణాలు ఉన్నాయి. దేవా, దేవతుల్యుడూ ధీమంతుడూ గుణవంతుడూ అయిన అతని ప్రియమైన, ఆనందం కలిగించే గుణాలన్నిటినీ ఇప్పుడు చెబుతాము, విను. దివ్యగుణాలలో అతడు ఇంద్రునికి సమానుడు, సత్యపరాక్రమం గలవాడు; ప్రజాపాలకా, ఇక్ష్వాకులందరికంటె కూడా అతడు అధికుడు. రాముడు లోకంలో సత్పురుషుడు, సత్యస్వరూపుడు, సత్యపరాయణుడు; రాముని నుండే సాక్షాత్తుగా ధర్మం శ్రీతో కలిసి వెలువడింది. ప్రజలకు సుఖం కలిగించడంలో అతడు చంద్రునికి సమానుడు, క్షమాగుణాలలో భూమికి, బుద్ధిలో బృహస్పతికి, వీర్యంలో సాక్షాత్తు శచీపతికి సమానుడు. ధర్మజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు, శీలవంతుడు, అసూయ లేనివాడు, ఓర్పు గలవాడు, సాంత్వనపరిచేవాడు, మృదుస్వభావుడు, కృతజ్ఞుడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు; మృదువైనవాడు, స్థిరచిత్తుడు, సదా శుభుడు, అసూయ లేనివాడు, ప్రాణులతో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, సత్యం పలికేవాడు రాఘవుడు. బహుశ్రుతులైన వృద్ధ బ్రాహ్మణులను అతడు సేవిస్తాడు; అందువల్లనే ఇక్కడ అతని సాటిలేని కీర్తి, యశస్సు, తేజస్సు పెరుగుతున్నాయి. దేవ, అసుర, మనుష్యుల సర్వాస్త్రాలలోనూ అతడు విశారదుడు, విద్యావ్రతాలను చక్కగా పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడు, అంగాలతో సహా వేదాలను యథావిధిగా తెలిసినవాడు.’ ఇక్కడ గుణగణనలోని క్రమం మననం చేయదగినది — మొదట దైవీసంపద, తరువాత సత్యనిష్ఠ, తరువాత ప్రజాసుఖకారిత్వం, తరువాత శీలసంపద, చివరలో విద్యా అస్త్రకౌశలమూ. ఇలా సభాసదులు రాముని కేవలం వీరునిగా చెప్పడం లేదు, ధర్మంతో, శీలంతో, విద్యతో సమగ్రమైన పురుషునిగా స్థాపిస్తున్నారు. ‘రాముని నుండే సాక్షాత్తుగా ధర్మం శ్రీతో కలిసి వెలువడింది’ అనే అతిశయోక్తితో ధర్మానికీ శ్రీకీ మూలమే రాముడని చెప్పబడుతోంది. ‘క్షాంతః సాంత్వయితా శ్లక్ష్ణః కృతజ్ఞః’ అనే పదపంక్తిలో నాలుగు వేర్వేరు లక్షణాలు — సహనం, సాంత్వనం, మార్దవం, ఉపకారస్మరణం — ఒకచోట గుంఫించబడ్డాయి. ఇటువంటి పదసమష్టి వాల్మీకి గుణవర్ణన శైలి వైశిష్ట్యం; ప్రతి పదాన్నీ వేరుగా ఆలోచించాలి, కేవలం పర్యాయపదాలుగా కాదు.

‘గాంధర్వవిద్యలో (సంగీతంలో) కూడా భరతుని అన్న భూమిపై శ్రేష్ఠుడయ్యాడు; అతడు మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు, సాధువు, దైన్యం లేని మనస్సు గలవాడు, మహామతి; ధర్మార్థాలలో నిపుణులైన శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులచేత శిక్షణ పొందినవాడు. గ్రామం కోసం గానీ నగరం కోసం గానీ అతడు యుద్ధానికి వెళ్ళినప్పుడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుని)తో కలిసి వెళ్ళి జయించకుండా తిరిగిరాడు. యుద్ధం నుండి తిరిగివచ్చి ఏనుగుపై గానీ రథంపై గానీ ఉండి అతడు పౌరులను తన స్వజనుల వలె నిత్యమూ క్షేమం అడుగుతాడు — కుమారుల గురించి, అగ్నుల గురించి, భార్యల గురించి, సేవకుల గురించి, శిష్యగణాల గురించి సంపూర్ణంగా, వరుసగా — తండ్రి తన ఔరసపుత్రులను అడిగినట్లు. ‘‘మీ శిష్యులు మీకు శుశ్రూష చేస్తున్నారా? మీ సేవకులు కవచాలు ధరించి సిద్ధంగా ఉన్నారా?’’ అని పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు ఎల్లప్పుడూ మిమ్మల్ని పలకరిస్తాడు. మనుష్యుల కష్టాలలో అతడు ఎంతో దుఃఖిస్తాడు, అన్ని ఉత్సవాలలోనూ తండ్రి వలె సంతోషిస్తాడు. సత్యం పలికేవాడు, మహాధనుర్ధారి, వృద్ధులను సేవించేవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, చిరునవ్వుతో ముందుగా పలకరించేవాడు, సర్వాత్మనా ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవాడు, శ్రేయస్సులను చక్కగా సమకూర్చేవాడు, వివాదాస్పదమైన కథలలో రుచి లేనివాడు.’ ‘స్మితపూర్వాభిభాషీ’ (చిరునవ్వుతో ముందుగా పలకరించేవాడు) అనే పదంలో రాముని సౌజన్యమంతా సంగ్రహించబడింది. ఈ శ్లోకాలలో సభాసదులు రాముని ప్రజావాత్సల్యాన్నే విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నారు; ఇదే ముందు వనగమన సమయంలో పౌరుల శోకానికి కారణమవుతుంది. ‘తండ్రి ఔరసపుత్రులను వలె’ అనే ఉపమానంతో రాజకుమారునికి ప్రజలతో ఉన్న సంబంధం తండ్రీకొడుకుల సంబంధం వంటిదిగా చూపబడింది. ‘మీ శిష్యులు శుశ్రూష చేస్తున్నారా, కవచాలు ధరించారా’ అనే రాముని ప్రత్యక్ష ప్రశ్న ఉదహరించబడింది; బ్రాహ్మణులను శిష్యుల విషయంలో, క్షత్రియులను సేవకుల సన్నద్ధత విషయంలో అతడు అడుగుతాడు. ఇలా వర్ణానికి తగిన ప్రశ్నే రాజు లోకవ్యవహార కౌశలాన్ని చూపుతుంది.

‘ఒకదానిపై ఒకటిగా యుక్తులు చెప్పడంలో అతడు వాచస్పతి వంటివాడు; అందమైన కనుబొమలు, విశాలమైన ఎర్రని కన్నులు గల అతడు సాక్షాత్తు విష్ణువే. లోకాభిరాముడైన ఈ రాముడు శౌర్య వీర్య పరాక్రమాలతో, ప్రజాపాలనతో కూడినవాడు; రాగంతో ఇంద్రియాలు చెడినవాడు కాడు. ఇతడు ముల్లోకాలనైనా ఏలగలడు, ఇక ఈ భూమి సంగతి చెప్పేదేముంది? ఇతని క్రోధమూ ప్రసాదమూ ఎప్పుడూ నిరర్థకం కావు. నియమానుసారంగా అతడు వధార్హులను చంపుతాడు, వధకు అర్హులు కానివారిపై కోపించడు; ఎవరిపై సంతోషిస్తాడో వారికి ఆనందంగా సంపదలు ఇస్తాడు. సంయమంతో కూడిన, ప్రజలందరికీ ప్రియమైన, మనుష్యులకు ప్రీతి కలిగించే గుణాలతో రాముడు కిరణాలతో దీప్తుడైన సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తాడు. ఇటువంటి గుణాలతో కూడినవాడూ, సత్యపరాక్రముడూ, లోకపాలకులతో సమానుడూ అయిన ఆ రాముని భూదేవి తన నాథునిగా కోరుకుంది.’ ఇక్కడ మొదటి సర్గలోని రెండు శ్లోకాలు సభాసదుల నోట మళ్ళీ వినిపిస్తున్నాయి — కవి చేసిన ఈ పునరుక్తి ప్రజల హృదయాలలో రాముని గుణాల ప్రతిధ్వనిని సూచిస్తుంది. ‘నియమానుసారంగా వధార్హులను చంపుతాడు’ అనే వాక్యంతో దండనీతి మర్యాద చెప్పబడింది — దండన క్రోధం వల్ల పుట్టేది కాదు, శాస్త్రనియమాన్ని అనుసరించేది. ‘వధకు అర్హులు కానివారిపై కోపించడు’ అన్నది దండనకు హద్దు. దీనితో రాముడు న్యాయనిష్ఠుడైన రాజుగా స్థాపించబడ్డాడు. ‘ఇతడు ముల్లోకాలనైనా ఏలగలడు, ఇక ఈ భూమి సంగతేమిటి’ అనే మాట అర్థాపత్తి ద్వారా సాగుతుంది — ముల్లోకాలను పాలించగల సమర్థునికి ఒక్క భూమి ఏపాటి? దీనితో సభాసదులు రాముడు యువరాజ పదవికి సరిపోడేమో అనే రాజు సందేహాన్ని తొలగిస్తున్నారు.

‘అదృష్టవశాత్తు నీ ఈ బిడ్డ రాఘవుడు శ్రేయస్సు కోసమే పుట్టాడు; అదృష్టవశాత్తు మరీచి కుమారుడైన కశ్యపుని వలె పుత్రగుణాలతో కూడినవాడు. ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముని బలాన్నీ, ఆరోగ్యాన్నీ, ఆయుస్సునూ దేవ అసుర మనుష్యులలో, గంధర్వ ఉరగులతో సహా జనులందరూ కోరుకుంటున్నారు; రాష్ట్రంలోనూ శ్రేష్ఠమైన ఈ నగరంలోనూ లోపలివారూ బయటివారూ అయిన పౌర జానపదులందరూ అలాగే కోరుకుంటున్నారు. వృద్ధ స్త్రీలు, యువతులు అందరూ సాయంకాలం ఉదయం ఏకాగ్రమనస్కులై రాముని కోసం దేవతలకు నమస్కరిస్తున్నారు; దేవా, వారి ఆ ప్రార్థన నీ అనుగ్రహంతో నెరవేరుగాక. నల్లకలువ వంటి శ్యామలవర్ణుడూ, శత్రువులందరినీ నిర్మూలించేవాడూ, రాజోత్తముడవైన నీ కుమారుడూ అయిన రాముని యౌవరాజ్యంలో ఉండగా చూడాలనుకుంటున్నాము. వరాలిచ్చేవాడా, సమస్త లోకహితంలో నిమగ్నుడూ, ఉదారులచేత సేవించబడేవాడూ, దేవదేవునితో సమానుడూ అయిన ఆ కుమారుని మా హితం కోసం త్వరగా సంతోషంతో అభిషేకించడానికి నీవు తగుదువు.’ ఇలా ప్రజల సామూహిక ప్రార్థనతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాజు వసిష్ఠ వామదేవులను పిలిచి అభిషేక సంభారాలను సమకూర్చుతాడు. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం సభాసదుల హర్షాతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. స్త్రీల సాయంప్రాతః ప్రార్థన రాముని లోకప్రియత్వానికి అతి సూక్ష్మమైన ప్రమాణం — ఎవరి ఆదేశం లేకుండానే ఇంటింటా సాగేదే నిజమైన అనురాగం. చివరి శ్లోకంలో ‘వరద’ అనే సంబోధన సార్థకమైనది — ఇతరులకు వరాలిచ్చేవాని నుండే ఈ రోజు ప్రజలు వరం యాచిస్తున్నారు. ‘హితాయ నః’ (మా హితం కోసం) అనే పదంతో ఈ యాచన రాముని కోసం కాదనీ, తమ కోసం, లోకహితం కోసమనీ వారు స్పష్టంగా చెబుతున్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి