సర్గ
అభిషేక సంభారాలు, తండ్రి ఉపదేశం
వసిష్ఠ వామదేవులకు ఆదేశం, అభిషేక సంభారాల గణన, నగరాలంకరణ, సుమంత్రుడు రాముని తీసుకురావడం, రాజు రామునికి రాజనీతి ఉపదేశం, కౌసల్యకు శుభవార్త నివేదన
పూర్వసర్గలో సభాసదులు రాముని అభిషేకాన్ని యాచించారు. ఇక్కడ రాజు అన్నివైపుల నుండి జోడించిన వారి అంజలిపద్మాలను స్వీకరించి వారితో ప్రియమూ హితమూ అయిన మాట పలికాడు — ‘ఆహా! నేను పరమ ప్రీతుడనయ్యాను, నా ప్రభావం సాటిలేనిది, ఎందుకంటే మీరు నా జ్యేష్ఠుడూ ప్రియుడూ అయిన కుమారుడు యౌవరాజ్యంలో ఉండాలని కోరుకుంటున్నారు.’ ఇక్కడ ‘అంజలిపద్మాలు’ అనే రూపకం రమణీయమైనది — తలపై జోడించిన చేతులు పద్మాల వలె కనిపిస్తాయి, రాజు వాటిని పుష్పాల వలె స్వీకరిస్తాడు. ఇలా గౌరవించబడిన బ్రాహ్మణులను ఉద్దేశించి, ఆ సభాసదులే వింటూ ఉండగా, రాజు వసిష్ఠునితోనూ వామదేవునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ చైత్రమాసం శోభాయమానమైనది, పుణ్యప్రదమైనది, అడవులు పూచిన కాలం; కాబట్టి రాముని యౌవరాజ్యానికి కావలసినదంతా సిద్ధం చేయండి.’ ‘ఆ సభాసదులే వింటూ ఉండగా’ అనే మాటతో కవి ఆజ్ఞ రహస్యంగా ఇవ్వబడలేదనీ, సభ ఎదుటనే ఇవ్వబడిందనీ చూపుతున్నాడు; దానితో ప్రజల విశ్వాసం దృఢమవుతుంది. అంతేకాక ‘నా ప్రభావం సాటిలేనిది’ అనే మాటతో రాజు తన ప్రభావాన్ని పొగడుకోవడం లేదు, ప్రజల అనురాగాన్నే తన ప్రభావంగా భావిస్తున్నాడు — ఎవరి కుమారుని ప్రజలు స్వయంగా కోరుకుంటారో అతని పాలనే సఫలమైనది అని భావం. చైత్రమాస నిర్దేశం ముహూర్తశాస్త్రానుసారమైనది — వసంతారంభం, పూచిన అడవులు మంగళకార్యాలకు ప్రశస్తమైనవి.
రాజు మాట ముగియగానే గొప్ప జనఘోష కలిగింది. ఆ జనఘోష నెమ్మదిగా సద్దుమణిగాక జనాధిపుడు మునిశార్దూలుడైన వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, రాముని అభిషేకానికి పరికరాలతో సహా ఏ కర్మ అవసరమో దానినంతటినీ ఈ రోజే ఆజ్ఞాపించడానికి మీరు తగుదురు.’ ‘సపరిచ్ఛదమ్’ (పరికరాలతో సహా) అనే పదంతో ముఖ్యకర్మయే కాక దానికి అంగాలైన సంభారాలన్నీ కూడా గ్రహించబడ్డాయి. భూపాలుని ఆ మాట విని మునిసత్తముడైన వసిష్ఠుడు రాజు ఎదుట నిలిచి, కార్యంలో నియుక్తులై, చేతులు జోడించిన సేవకులను ఆదేశించాడు. దీనివల్ల అభిషేకానికి సంబంధించినదంతా పురోహితుడే ఏర్పాటు చేస్తాడనీ, రాజు కేవలం సంకల్పం చేస్తాడనీ తెలుస్తుంది. ‘ఈ రోజే ఆజ్ఞాపించడానికి తగుదురు’ అనే మాటలో ఇక్కడ కూడా తొందర కనిపిస్తుంది; మొదటి సర్గలో చెప్పిన ఉత్పాతాలూ ముసలితనమూ దానికి మూలం. కవి ఈ తొందరను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ముందు ఈ తొందరే విఘ్నంతో దెబ్బతింటుంది. ‘మునిశార్దూలుడు’ అనే సంబోధనతో మునులలో వసిష్ఠుని శ్రేష్ఠత్వం సూచించబడింది; అతడే ఇక్ష్వాకుల కులపురోహితుడు, కాబట్టి భారమంతా అతనిపైనే ఉంచబడింది.
వసిష్ఠుడు ఆదేశిస్తాడు — ‘బంగారం మొదలైన రత్నాలు, బలులు (పూజాద్రవ్యాలు), అన్ని ఓషధులు, తెల్లని పూలమాలలు, పేలాలు, వేర్వేరు పాత్రలలో తేనె, నెయ్యి, ఉతకని కొత్త వస్త్రాలు, రథం, అన్ని ఆయుధాలు, చతురంగబలం, శుభలక్షణాలు గల ఏనుగు, రెండు చామరాలూ వింజామరలూ, ధ్వజం, తెల్లని గొడుగు, అగ్నివలె ప్రకాశించే బంగారు కలశాలు నూరు, బంగారు కొమ్ములు గల వృషభం, పూర్తి పులిచర్మం — ఇవన్నీ, ఇంకా ఏదైనా కావలసినది ఉంటే అది కూడా సిద్ధం చేయండి; రేపు ఉదయం మహారాజు అగ్నిశాలలో ఉంచండి.’ ఇక్కడ ‘అహతాని వాసాంసి’ అంటే ఉతకని కొత్త వస్త్రాలు; ‘శాతకుంభాలు’ అంటే బంగారు కలశాలు; ‘హిరణ్యశృంగ ఋషభం’ అంటే బంగారంతో అలంకరించిన కొమ్ములు గల ఎద్దు. వీటి గణనయే ప్రాచీన రాజాభిషేక విధిని సూచిస్తుంది. ఈ సంభార గణన కేవలం వస్తువుల జాబితా కాదు, రాజాభిషేకపు సంపూర్ణ చిత్రం — రత్నాలు ఐశ్వర్యానికి, ఓషధులు మంగళస్నానానికి, వస్త్రాలు శుద్ధికి, ఆయుధాలూ చతురంగబలమూ క్షాత్రానికి, కలశాలు అభిషేకజలానికి, వృషభమూ పులిచర్మమూ ప్రాచీన రాజసూయ విధికి చిహ్నాలు. చివరలో ‘ఇంకా ఏదైనా కావలసినది’ అనే మాటతో జాబితాను అసమాప్తంగా వదిలి కవి విధి విస్తారాన్నే సూచిస్తున్నాడు.
‘అంతఃపురపు, నగరపు ద్వారాలన్నిటినీ గంధంతో, పూలమాలలతో, సువాసనలు వెదజల్లే ధూపాలతో పూజించండి. పెరుగు పాలతో తడిపిన, గుణవంతమైన, ప్రశస్తమైన అన్నం లక్షమంది బ్రాహ్మణులకు యథేచ్ఛగా సరిపోయేంత సిద్ధం చేయండి. రేపు ఉదయం బ్రాహ్మణముఖ్యులను సత్కరించి అది వారికి ఇవ్వండి; నెయ్యి, పెరుగు, పేలాలు, సమృద్ధిగా దక్షిణలు కూడా ఇవ్వండి. రేపు సూర్యుడు ఉదయించగానే స్వస్తివాచనం జరుగుతుంది; కాబట్టి బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించండి, ఆసనాలు ఏర్పాటు చేయండి. పతాకాలు కట్టండి, రాజమార్గాన్ని నీటితో తడపండి; తాళవాద్యకారులందరూ, చక్కగా అలంకరించుకొన్న గణికలూ రాజభవనపు రెండవ కక్ష్యలో చేరి నిలవాలి. దేవాలయాలలోనూ చైత్యాలలోనూ అన్నం, భక్ష్యాలు, దక్షిణలు, పూలమాలలకు తగిన కానుకలు వేర్వేరుగా సమర్పించాలి. పొడవైన కత్తులు ధరించి, గోధా (చేతి తొడుగులు) కట్టుకొని, సన్నద్ధులై, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించిన శూరులు మహారాజు యొక్క మహోన్నతమైన ప్రాంగణంలో ప్రవేశించాలి.’ ఇక్కడ నగరాలంకారం, బ్రాహ్మణపూజ, దేవపూజ, రక్షణ వ్యవస్థ — ఈ నాలుగు అంగాలూ వరుసగా నిర్దేశించబడ్డాయి. ఇక్కడ గమనించవలసినది — అభిషేకం కేవలం రాజకుటుంబపు కార్యం కాదు, సమస్త నగరపు ఉత్సవం. బ్రాహ్మణభోజనం, దేవపూజ, మార్గాలు తడపడం, పతాకాలు కట్టడం, సంగీతం, రక్షణ వ్యవస్థ — వీటన్నిటితో వాల్మీకి అయోధ్య సామాజిక చిత్రాన్నే ముందుంచుతున్నాడు. ‘లక్షమంది బ్రాహ్మణులకు’ అనే సంఖ్య అయోధ్య వైభవాన్ని సూచిస్తుంది.
ఇలా ఆదేశించి, అక్కడ నిశ్చితంగా చేయవలసిన క్రియలను ఆ ఇద్దరు విప్రులూ స్వయంగా చేశారు; మిగిలినదానిని కూడా రాజుకు నివేదించి పూర్తిచేశారు. అప్పుడు ప్రీతులూ హర్షంతో కూడినవారూ అయిన ఆ ద్విజోత్తములు జగత్పతి దగ్గరకు వెళ్ళి ‘చెప్పినట్లు చేశాము’ అని మాత్రమే అన్నారు. అప్పుడు తేజస్వి అయిన రాజు సుమంత్రునితో ‘కృతాత్ముడైన రాముని మీరు శీఘ్రంగా తీసుకురండి’ అని అన్నాడు. ఆ సుమంత్రుడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి, రాజాజ్ఞ ప్రకారం రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముని రథంపై అక్కడికి తీసుకువచ్చాడు. ‘కృతాత్మా’ అనే పదం రాజు నోట సహజంగా వచ్చింది — సంస్కరించబడిన చిత్తం గలవాడు, సిద్ధాంతంలో నిలిచినవాడు అని అర్థం. ‘చేశాము అని మాత్రమే అన్నారు’ అనే సంక్షిప్తమైన జవాబే వారి కార్యకుశలతను చూపుతుంది — విస్తారమైన వర్ణన లేదు, ఆత్మశ్లాఘ లేదు, కేవలం కార్యం ముగిసిందని నివేదన. ఇదే మునుల రీతి. ‘రాజాజ్ఞ ప్రకారం’ అనే పదంతో సుమంత్రుని గమనం స్వేచ్ఛతో కాదు, రాజాజ్ఞతోనే అని స్పష్టం చేయబడింది; ఇలా కవి రాజసభ శిష్టాచారాన్ని కూడా సూక్ష్మమైన పదాలతో రక్షిస్తున్నాడు.
అప్పుడు అక్కడ కలిసి కూర్చున్న తూర్పు, ఉత్తర, పడమర, దక్షిణ దిక్కుల రాజులూ, మ్లేచ్ఛులూ ఆర్యులూ, అడవులలో పర్వతప్రాంతాలలో నివసించే ఇతరులూ — అందరూ దేవతలు వాసవుని (ఇంద్రుని) సేవించినట్లు దశరథ మహారాజును సేవించారు. ‘మ్లేచ్ఛులూ ఆర్యులూ’ అనే మాటతో కవి దశరథుని సభ ఆర్యావర్తానికి మాత్రమే కాక, సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నివసించేవారికి కూడా ఆశ్రయమని చూపుతున్నాడు. వారి మధ్య ఆ రాజర్షి మరుత్తుల మధ్య వాసవుని వలె శోభించాడు. ప్రాసాదంలో ఉన్న దశరథుడు వస్తున్న తన కుమారుని చూశాడు — గంధర్వరాజు వంటివాడు, లోకంలో పౌరుషం ప్రఖ్యాతమైనవాడు. ‘గంధర్వరాజు వంటివాడు’ అనే ఉపమానంతో రూపమాధుర్యమూ, ‘ప్రఖ్యాత పౌరుషం గలవాడు’ అనే మాటతో శౌర్యప్రసిద్ధీ — రెండూ ఒకచోట సూచించబడ్డాయి. ‘దేవతలు వాసవుని వలె’ అనే ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — ఒకసారి సభాసదుల విషయంలో, మళ్ళీ ‘మరుత్తుల మధ్య వాసవుని వలె’ అని రాజు విషయంలో. దీనితో దశరథుని సభ స్వర్గసభకు ప్రతిరూపంగా స్థాపించబడింది; ఇదే ఉపమాక్రమం మొదటి సర్గ చివరలో కూడా కనిపించింది.
దీర్ఘబాహువూ, మహాసత్త్వుడూ, మదించిన ఏనుగు వంటి నడక గలవాడూ, చంద్రుని వంటి మనోహరమైన ముఖం గలవాడూ, ఎంతో ప్రియదర్శనుడూ అయిన రాముని అతడు చూశాడు; రూపం, ఔదార్యం, గుణాలతో అతడు పురుషుల చూపులనూ మనస్సులనూ హరించేవాడు. ఎండకు తపించిన ప్రజలను మేఘం ఎలా ఆహ్లాదపరుస్తుందో అలాగే అతడు జనులను ఆహ్లాదపరుస్తాడు. వస్తున్న అతనిని చూస్తూ ఆ నరాధిపుడు తృప్తి చెందలేదు — చూసినకొద్దీ తృప్తి కలగలేదని అర్థం; ఇదే తండ్రి ప్రేమకు పరాకాష్ఠ. సుమంత్రుడు రాఘవుని శ్రేష్ఠమైన రథం నుండి దింపి, తండ్రి దగ్గరకు వెళ్తున్న అతనిని చేతులు జోడించి వెనుకనే అనుసరించాడు. మంత్రి యొక్క ఈ వినయం కూడా రాముని ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘మదించిన ఏనుగు నడక’ నడక గాంభీర్యాన్నీ, ‘చంద్రుని వంటి ముఖం’ ముఖ సౌమ్యతనూ, ‘చూపులనూ మనస్సులనూ హరించేవాడు’ చూడగానే మనస్సును దోచుకోవడాన్నీ సూచిస్తాయి — మూడు పదాలతో కవి రాముని ఆకృతిని పూర్తిగా రచిస్తున్నాడు. మేఘోపమానం రెండవ సర్గలో కూడా వాడబడింది; రాముడు ప్రజల తాపాన్ని హరించే మేఘం అనే ఈ రూపక పరంపర అయోధ్యాకాండలో పలుమార్లు పునరావృతమవుతుంది.
ఆ రఘునందనుడు కైలాసశిఖరం వలె ప్రకాశించే ఆ ప్రాసాదాన్ని రాజును చూడడానికి వెంటనే అతనితో (సుమంత్రునితో) కలిసి ఎక్కాడు. చేతులు జోడించి తండ్రి సమీపానికి వెళ్ళి వంగి, తన పేరు వినిపిస్తూ తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించాడు. ‘తన పేరు వినిపిస్తూ’ అన్నది ప్రాచీనమైన అభివాదన విధి — ‘నేను రాముడను, అభివాదం చేస్తున్నాను’ అని. ప్రక్కన వంగి చేతులు జోడించి ఉన్న అతనిని చూసి రాజు జోడించిన ఆ చేతులను పట్టుకొని దగ్గరకు లాక్కొని ప్రియమైన కుమారుని కౌగిలించుకొన్నాడు. అప్పుడు అతని కోసం ముందుగానే సిద్ధం చేసిన, చక్కగా మణులతో బంగారంతో అలంకరించిన, మనోహరమైన శ్రేష్ఠమైన ఆసనాన్ని రాజు అతనికి చూపాడు. ఆసనం ముందే రాముని కోసం సిద్ధం చేయబడిందని ఇక్కడ స్పష్టం; కాబట్టి అభిషేక నిశ్చయం రాజు మనస్సులో దృఢమైనదని తెలుస్తుంది. ‘వెంటనే ఎక్కాడు’ అనే మాటతో తండ్రి ఆజ్ఞను తక్షణమే పాటించడం సూచించబడుతోంది; రాముడు ఆలస్యం చేయడు, కారణం అడగడు. ఇదే అతని ఆజ్ఞాపాలన ముందు వనవాసాజ్ఞ విషయంలోనూ అలాగే కనిపిస్తుంది — అక్కడ కూడా అతడు ఎదురుప్రశ్న వేయడు. కవి ఇక్కడ ఆ పరీక్షకు బీజం వేస్తున్నాడు.
ఆ శ్రేష్ఠమైన ఆసనాన్ని పొంది రాఘవుడు, ఉదయించే నిర్మలుడైన సూర్యుడు మేరుపర్వతాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు, తన కాంతితోనే దానిని ప్రకాశింపజేశాడు. అతనిచేత ప్రకాశింపజేయబడిన ఆ సభ కూడా, చంద్రునితో నిర్మలమైన గ్రహనక్షత్రాలతో కూడిన శరదృతువు ఆకాశం వలె ప్రకాశించింది. ఈ రెండు ఉపమానాలు వరుసగా రాముని స్వతఃసిద్ధమైన తేజస్సునూ, దానిపై ఆధారపడిన సభ శోభనూ చూపుతున్నాయి. అతనిని చూస్తూ నృపతి, ప్రియమైన కుమారుని చూసి, అద్దంలో అలంకరించుకొన్న తననే చూసుకొంటున్నట్లు సంతోషించాడు. ‘అద్దంలో ఉన్న తనను చూసుకొన్నట్లు’ అనే ఉపమానంతో తండ్రికి కుమారునిలో తానే ఉన్నాడనే భావం సూచించబడింది — కుమారుడు తండ్రికి ప్రతిబింబమే. ‘సభ కూడా ప్రకాశించింది’ అనే మాటలోని ‘కూడా’ అనే పదం సభ తనంతట తానే శోభాయమానమైనదనీ, రాముని వల్ల మరింత ప్రకాశించిందనీ సూచిస్తుంది. శరదృతువు ఆకాశం అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా తగినది — శరత్కాలంలో ఆకాశం నిర్మలంగా ఉంటుంది, గ్రహనక్షత్రాలు స్పష్టంగా ఉంటాయి; అలాగే సభ రాజులతోనూ విప్రులతోనూ నిండి ఉంది, రాముడు మాత్రం అక్కడ చంద్రుని వంటివాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు వరుసగా కూర్చబడ్డాయి — సూర్యుడు, చంద్రుడు, అద్దంలోని ప్రతిబింబం; ఈ మూడింటితో రాముని తేజస్సూ, సౌమ్యతా, తండ్రితో పోలికా వేర్వేరుగా చూపబడ్డాయి.
పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు చక్కగా కూర్చున్న ఆ కుమారుని పిలిచి, కశ్యపుడు దేవేంద్రునితో చెప్పినట్లు, ఈ మాట చెప్పాడు — ‘రామా, నా పెద్ద భార్యయందు, ఆమెకు తగిన కుమారునిగా నీవు పుట్టావు; గుణాలలో జ్యేష్ఠుడవై జన్మించిన నీవు నా ప్రియమైన కుమారుడవు. నీవు నీ గుణాలతో ఈ ప్రజలను ఆనందపరిచావు కాబట్టి పుష్యనక్షత్ర యోగంలో యౌవరాజ్యాన్ని పొందు. నీవు స్వభావంచేతనే గుణవంతుడవని నిర్ణయించబడింది; అయినా గుణవంతుడవైన నీకు కూడా ప్రేమతో నేను హితం చెబుతాను — ఇంకా ఎక్కువ వినయాన్ని ఆశ్రయించి నిత్యమూ ఇంద్రియాలను జయించినవాడవై ఉండు.’ తండ్రి కుమారునికి ఉపదేశం ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు, కానీ మొదటనే ఆ ఉపదేశం దోషనివారణ కోసం కాదనీ, ప్రేమవల్లనే అనీ అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇదే శిష్టుల రీతి. ‘పెద్ద భార్యయందు తగిన కుమారుడు’ అనే వాక్యంలో తల్లికీ కుమారునికీ ఇద్దరికీ ఉన్న యోగ్యత ఒకచోట చెప్పబడింది; ఈ సర్గలో కౌసల్య ప్రస్తావన మొదట ఇక్కడే వస్తుంది, ముందు చివరి శ్లోకాలలో ఆమె మళ్ళీ వస్తుంది. ‘నీ గుణాలతో ప్రజలను ఆనందపరిచావు’ అనే మాట రాజ్యానికి మూలం గుణమే గానీ కేవలం జన్మ కాదని సూచిస్తుంది.
‘కామక్రోధాల వల్ల పుట్టే వ్యసనాలను విడిచిపెట్టు. పరోక్షవృత్తితో, అంటే గూఢచారుల రహస్య సమాచారంతో, ప్రత్యక్షవృత్తితో, అంటే స్వయంగా చూసి విని, ప్రవర్తిస్తూ అమాత్యులు మొదలైన ప్రకృతులనూ (రాజ్యాంగాలనూ) ప్రజలనూ అందరినీ అనురంజింపజేయి. ధాన్యాగారాలతో, ఆయుధాగారాలతో ఎన్నో నిల్వలు సమకూర్చి రాజ్యాన్ని పాలించు. ప్రకృతులు తనను ఇష్టపడి అనురాగంతో ఉండగా భూమిని పాలించేవాని మిత్రులు అమృతం పొందిన దేవతల వలె ఆనందిస్తారు. కాబట్టి కుమారా, నీవు నిన్ను నీవు నియమించుకొని ఇలా ఆచరించు.’ ఇక్కడ గీతాప్రెస్ భాష్యంలో ‘పరోక్షవృత్తి’ అంటే గూఢచారుల సాధనమనీ, ‘ప్రత్యక్షవృత్తి’ అంటే సభలో ప్రత్యక్షంగా వినడమనీ వివరించబడింది. ఇలా దశరథుడు రామునికి దండనీతి సారాన్ని నాలుగు శ్లోకాలలో ఉపదేశిస్తున్నాడు. ‘నిన్ను నీవు నియమించుకొని’ అనేదే ఉపదేశ సారం — బాహ్యమైన రాజ్యాన్ని జయించాలనుకొనేవాడు మొదట తనను తాను జయించాలి. ఇదే రాజనీతి ప్రాచీన మర్యాద; దానిని దశరథుడు కుమారునికి సంక్షేపంగా అప్పగిస్తున్నాడు. ధాన్యాగారాల, ఆయుధాగారాల ప్రస్తావన అర్థశాస్త్రీయమైనది — ధాన్యసంచయమూ శస్త్రసంచయమూ రాష్ట్రానికి రెండు మూలాలు.
అది విని రామునికి ప్రియం చేసే మిత్రులు త్వరగా వెళ్ళి కౌసల్యకు నివేదించారు. స్త్రీలలో ఉత్తమురాలైన ఆ కౌసల్య ప్రియవార్త చెప్పిన వారికి బంగారం, గోవులు, వివిధ రత్నాలు ఇవ్వమని ఆదేశించింది. అప్పుడు రాఘవుడు రాజుకు అభివాదం చేసి రథం ఎక్కి, జనసమూహాలచేత పూజించబడుతూ, ప్రకాశించే తన భవనానికి వెళ్ళాడు. ఆ పౌరులు కూడా రాజు యొక్క ఆ మాట విని — కోరిన లాభాన్ని వెంటనే పొందినవారి వలె — రాజు వద్ద సెలవు తీసుకొని ఇళ్ళకు వెళ్ళి మిక్కిలి సంతోషంతో దేవతలను పూజించారు. ఇలా సర్గ అంతటా హర్షంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మాత్రం రాజు మళ్ళీ రాముని పిలిపించి ఏకాంతంలో హితోపదేశం చేస్తాడు, కథాగమనం నెమ్మదిగా మరోవిధంగా మారుతుంది. ఇక్కడ కౌసల్య దానం సూక్ష్మమైనదైనా ముఖ్యమైనది — తల్లి హర్షం మాటతో కాక దానంతోనే ప్రకటించబడింది. ‘కోరిన లాభాన్ని వెంటనే పొందినవారి వలె’ అనే పౌరుల భావం కూడా రమణీయమైనది — అభిషేకం ఇంకా జరగలేదు, అయినా వారు దానిని పొందినట్లే భావిస్తున్నారు; ఇదే శ్రద్ధ యొక్క లక్షణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥