సర్గ
దశరథుడు రామునికి అభిషేకాదేశం ఇవ్వడం
సుమంత్రుని ద్వారా రాముని మళ్ళీ పిలిపించడం, రాజు తన కృతకృత్యతను నివేదించడం, అశుభ నిమిత్తాల ప్రస్తావన, ఉపవాస వ్రతాదేశం, కౌసల్య ఆశీర్వాదం, లక్ష్మణునితో ప్రీతిసంభాషణ
పూర్వసర్గలో దశరథ మహారాజు సభలో పౌర జానపదుల సమ్మతి పొంది రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకాన్ని ప్రకటించాడు; వసిష్ఠాదులు ఏర్పాట్లు ప్రారంభించారు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నిశ్చయాన్ని రామునికి స్వయంగా ఏకాంతంలో నివేదిస్తాడు, అక్కడ తన తొందరకు గల రహస్య కారణాన్ని వెల్లడిస్తాడు. పౌరులు తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళిన తరువాత రాజు మంత్రులతో మళ్ళీ ఆలోచించి, నిశ్చయం తెలిసినవాడై, దృఢమైన నిర్ణయం తీసుకొన్నాడు — ‘రేపే పుష్యనక్షత్రం; రేపే కమలదళాల వంటి కన్నులు గల నా కుమారుడు రాముడు యువరాజ పదవిలో అభిషేకించబడాలి.’ ఇలా నిశ్చయించి అతడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించి సూతుడైన సుమంత్రుని పిలిచి ‘రాముని మళ్ళీ ఇక్కడికి తీసుకురా’ అని ఆదేశించాడు. సూతుడు ఆ మాటను శిరసావహించి రాముని తీసుకురావడానికి వెంటనే రెండవసారి రాముని భవనానికి వెళ్ళాడు. ద్వారపాలకులు సుమంత్రుడు మళ్ళీ వచ్చాడని రామునికి నివేదించారు. అతడు వచ్చాడని వినగానే రాముడు శంకితుడయ్యాడు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన మనోభావాన్ని చూపుతున్నాడు — ఉదయమే తండ్రిని చూశాను, మళ్ళీ ఎందుకు పిలుపు అనే సందేహం; ఈ శంకయే తరువాతి కథకు ముందునీడ వలె కనిపిస్తుంది. సుమంత్రుడు అయోధ్యకు చెందిన వృద్ధ సారథి, రాజుకు అంతరంగికుడు; అతడు ఒకే రోజు రెండుసార్లు రావడమే అసాధారణం. ముద్రణలోని హిందీ భాష్యం కూడా ఇక్కడ ‘శ్రీరాముని మనస్సులో సందేహం కలిగింది’ అనే వివరిస్తుంది గానీ భయం అని కాదు.
రాముడు సుమంత్రుని లోపలికి రప్పించి త్వరగా అడిగాడు — ‘మీరు మళ్ళీ రావడానికి కారణమేమిటి? అది నాకు పూర్తిగా చెప్పండి.’ సూతుడు బదులిచ్చాడు — ‘రాజు నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు. ఇది విని వెళ్ళడానికీ వెళ్ళకపోవడానికీ నీవే ప్రమాణం.’ ఇక్కడ సూతుని వినయం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — అతడు ఆజ్ఞాపించడు, తానే నిర్ణయించడు, రాజు ఇచ్ఛను నివేదించి నిర్ణయాన్ని రామునికే అప్పగిస్తాడు; ఇదే ఇక్ష్వాకుల సేవకుల మర్యాద. సూతుని మాట విని రాముడు కూడా త్వరగా నరేశ్వరుని మళ్ళీ చూడడానికి రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. రాముడు వచ్చాడని విని దశరథ మహారాజు ప్రియమూ ఉత్తమమూ అయిన మాట చెప్పాలనుకొని అతనిని ఇంటి లోపలికి రప్పించాడు. శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశిస్తూనే దూరం నుండే తండ్రిని చూసి చేతులు జోడించి ప్రణమిల్లి నిలబడ్డాడు. దూరం నుండే ప్రణామం అనే మాటతో కుమారుని వినయమూ, ‘ప్రియమూ ఉత్తమమూ అయిన మాట చెప్పాలనుకొని’ అనే మాటతో తండ్రి వాత్సల్యమూ సూచించబడుతున్నాయి. ఇక్కడ ‘త్వరితః’, ‘త్వరయా యుక్తః’ అనే రెండు పదాలతో రాముని ఆతురత సూచించబడింది. రాజు మాత్రం కుమారుని ఇంటిలోపలి గదిలోకే రప్పించాడు, ఎందుకంటే చెప్పవలసినది జనసమక్షంలో చెప్పదగినది కాదు; దీనితో తరువాతి ఏకాంత సంభాషణకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది.
ప్రణమిల్లుతున్న రాముని భూపాలుడు లేవనెత్తి కౌగిలించుకొని, మనోహరమైన ఆసనం చూపి, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, నేను వృద్ధుడను, దీర్ఘాయుష్మంతుడను; కోరిన భోగాలన్నీ అనుభవించాను; అన్నంతో సమృద్ధమైన, విస్తారమైన దక్షిణలు గల వందలాది యజ్ఞాలు యథేచ్ఛగా చేశాను. భూమిపై సాటిలేని నీవు నాకు కోరిన సంతానరూపంలో పుట్టావు; పురుషసత్తమా, దానం చేశాను, హోమం చేశాను, అధ్యయనం చేశాను. వీరా, కోరిన సుఖాలు అనుభవించాను; దేవతల, ఋషుల, పితృదేవతల, బ్రాహ్మణుల ఋణం నుండి, అలాగే నా ఋణం నుండి కూడా నేను విముక్తుడనయ్యాను. నీ అభిషేకం తప్ప నాకు చేయవలసినది ఇంకేమీ మిగలలేదు. కాబట్టి నేను నీకు ఏమి చెబుతానో అది నీవు చేయాలి. ఈ రోజు ప్రకృతులన్నీ (ప్రజలందరూ) నిన్నే రాజుగా కోరుకుంటున్నాయి; కాబట్టి నాయనా, నిన్ను యువరాజుగా అభిషేకిస్తాను.’ ఇక్కడ రాజు కుమారుని ప్రశంసించడమే కాక తన జీవితపు పూర్ణతను లెక్కిస్తున్నాడు — భోగాలు అనుభవించాడు, యజ్ఞాలు చేశాడు, దానమూ అధ్యయనమూ చేశాడు, నాలుగు ఋణాలూ తీర్చుకొన్నాడు; ఒక్కటే కార్యం మిగిలింది, అది కుమారుని అభిషేకం. ఈ వాక్యంతో అతడు రాముని సమ్మతిని అవశ్యకం చేస్తున్నాడు. ‘దత్తమ్ ఇష్టమ్ అధీతం చ’ (దానం, యజ్ఞం, అధ్యయనం) అనే మూడు పదాలతో దానం, యజ్ఞం, స్వాధ్యాయం అనే మూడు విధాల గృహస్థధర్మం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. ‘అన్నంతో సమృద్ధమైన, విస్తారమైన దక్షిణలు గల’ అనే రెండు విశేషణాలతో యజ్ఞాల పూర్ణత చూపబడింది — బ్రాహ్మణులకు సమృద్ధిగా అన్నమూ విస్తారమైన దక్షిణా ఇచ్చిన యజ్ఞమే సంపూర్ణమైనదని శాస్త్రమతం. చివరలో ‘ప్రకృతులు నిన్ను కోరుకుంటున్నాయి’ అనే మాటతో రాజు తన ఇచ్ఛను ప్రజల ఇచ్ఛతో సమన్వయిస్తున్నాడు.
తరువాత రాజు తన తొందరకు నిజమైన కారణాన్ని వెల్లడిస్తాడు — ‘రాఘవా, ఈ రోజుల్లో నేను అశుభమైన, దారుణమైన కలలు చూస్తున్నాను; పిడుగుల వంటి ధ్వనులతో పెద్ద పెద్ద ఉల్కలు మహాశబ్దంతో ఆకాశం నుండి రాలుతున్నాయి. నా జన్మనక్షత్రం సూర్యుడు, అంగారకుడు, రాహువు అనే దారుణమైన గ్రహాలచేత ఆక్రమించబడి ఉందని దైవజ్ఞులు చెబుతున్నారు. ఇటువంటి నిమిత్తాలు కలిగినప్పుడు సాధారణంగా రాజు మరణిస్తాడు, లేదా ఘోరమైన ఆపదలో పడతాడు. కాబట్టి నా మనస్సు మోహం చెందకముందే నీవు అభిషేకం పొందు; ప్రాణుల బుద్ధి చంచలమైనది కదా. ఈ రోజు చంద్రుడు పుష్యానికి ముందున్న పునర్వసు నక్షత్రంలో ఉన్నాడు; రేపు తప్పక పుష్యయోగం ఉంటుందని దైవచింతకులు చెబుతారు. ఆ పుష్యంలోనే అభిషేకం పొందు; నా మనస్సు నన్ను తొందరపెడుతోంది. శత్రుతాపకా, రేపే నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను.’ ఇక్కడ మూడు ప్రమాణాలు వరుసగా ఉంచబడ్డాయి — కలలు, ఉల్కాపాతం, గ్రహయోగం; వాటన్నిటి నిష్కర్ష ఒక్కటే — కాలం తక్కువ. ‘ప్రాణుల బుద్ధి చంచలమైనది’ అనే మాట ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే ముందు అదే రాజు స్వంత బుద్ధి చాంచల్యంగా పరిణమిస్తుంది. ‘సనిర్ఘాతాః మహోల్కాః’ అనే పదంతో ఉల్కాపాతంతో పాటు పిడుగుపాటు వంటి మహాశబ్దం కూడా చెప్పబడింది; అది ప్రాచీన శాస్త్రాలలో రాష్ట్రోపద్రవానికి సూచకంగా పరిగణించబడుతుంది. ‘అవష్టబ్ధం నక్షత్రమ్’ అనే పదంతో జన్మనక్షత్రాన్ని క్రూరగ్రహాలు ఆక్రమించడం చెప్పబడుతోంది; సూర్యుడు, అంగారకుడు, రాహువు ముగ్గురూ క్రూరులని జ్యోతిషంలో ప్రసిద్ధం. పుష్యం పునర్వసు తరువాత వస్తుంది, కాబట్టి రేపే చంద్రునికి పుష్యయోగం నిశ్చితం — దీనితో రాజు తొందర శాస్త్రసమ్మతమవుతుంది.
‘కాబట్టి ఈ రోజు నుండి నీవు నియతాత్ముడవై వ్రతధారివై ఈ రాత్రి వధువుతో కలిసి ఉపవాసం ఉండాలి, దర్భల పానుపుపై శయనించాలి. అప్రమత్తులైన మిత్రులు ఈ రోజు నిన్ను అన్నివైపుల నుండి రక్షించాలి; ఇటువంటి కార్యాలకు విఘ్నాలు ఎక్కువ. భరతుడు ఈ నగరం నుండి దూరంగా ఉన్నంతవరకే నీ అభిషేకానికి తగిన సమయం అని నా అభిప్రాయం.’ ఇక్కడ రాజు తన శంకను తానే వెల్లడిస్తున్నాడు, కానీ ఆ శంకను భరతునిపై ఆరోపించడం లేదు — ‘నీ తమ్ముడు భరతుడు సత్పురుషుల నడవడిలో నిలిచినవాడు, అన్నను అనుసరించేవాడు, ధర్మాత్ముడు, దయగలవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు అన్నది నిజమే. అయినా మనుష్యుల చిత్తం అనిత్యమైనదని నా మతి; రాఘవా, నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచే సత్పురుషుల చిత్తం కూడా ‘కృతశోభి’ (చేసినదానిని బట్టి మారేది).’ ‘కృతశోభి’ అనే పదంతో సత్పురుషుల మనస్సు కూడా ఉపకారం వల్లనో అపకారం వల్లనో వంగుతుందని చెప్పబడుతోంది. ఈ మాటలతో కవి రాబోయే విప్లవానికి బీజం వేస్తున్నాడు; శంక భరతుని విషయంలో నిజం కాదనీ, మరోచోట నిజమవుతుందనీ శ్రోతకు తెలుసు. వ్రత స్వరూపం ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది — ఉపవాసం, ఇంద్రియసంయమం, భార్యతో కలిసి ఉండడం, దర్భాస్తరణంపై శయనం. ‘మిత్రులు రక్షించాలి’ అనే ఆదేశంతో రాజే విఘ్నశంకను ప్రకటిస్తున్నాడు. భరతుడు అప్పుడు మాతామహుని ఇంట కేకయదేశంలో దూరంగా ఉన్నాడు; అతని గైర్హాజరు రాజుకు అనుకూలంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.
ఇలా చెప్పబడి, రేపు జరగబోయే అభిషేకానికి అనుమతి పొంది, రాముడు ‘వెళ్తాను’ అని చెప్పి తండ్రికి అభివాదం చేసి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. రాజు అభిషేకాన్ని ఆదేశించగా అతడు తన భవనంలో ప్రవేశించి తక్షణమే బయలుదేరి తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు పట్టువస్త్రం ధరించి, మౌనంగా, ధ్యానంలో వినమ్రురాలై, దేవతాగృహంలో శ్రీని యాచిస్తున్న తల్లి కౌసల్యను చూశాడు. అక్కడికి ముందే సుమిత్రా లక్ష్మణుడూ వచ్చి ఉన్నారు; రామాభిషేకపు ప్రియవార్త విని సీతను కూడా పిలిపించారు. ఆ సమయంలో కౌసల్య కన్నులు మూసుకొని, సుమిత్ర, సీత, లక్ష్మణుడు ప్రక్కన కూర్చొని ఉండగా, పుష్యంలో కుమారుని యౌవరాజ్యాభిషేకం గురించి విని ప్రాణాయామంతో జనార్దనుడైన పరమపురుషుని ధ్యానిస్తూ ఉంది. ఇక్కడ తల్లి భక్తి చూపబడింది — ఆమె ఉత్సవం చేయడం లేదు, ఆభరణాలు ధరించడం లేదు; పట్టువస్త్రం ధరించి మౌనవ్రతంతో దేవతాగృహంలో కుమారుని కోసం శ్రీని యాచిస్తోంది. అలా నియమంలో ఉన్న ఆమెను సమీపించి అభివాదం చేసి రాముడు ఆమెను సంతోషపెడుతూ ఈ శ్రేష్ఠమైన మాట చెప్పాడు. ‘ప్రవణామ్’ అనే పదంతో ధ్యానంలో ఏకాగ్రతతో వినమ్రమైన మనస్సు చెప్పబడుతోంది; ‘వాగ్యతామ్’ అంటే మౌనవ్రతం, ‘క్షౌమవాసినీమ్’ అంటే శుద్ధమైన పట్టువస్త్రం. ఈ మూడు విశేషణాలు ఉపాసనకు సంపూర్ణ విధిని సూచిస్తున్నాయి. సుమిత్రా లక్ష్మణుడూ ముందే అక్కడ ఉన్నారు, సీత మాత్రం వార్త విని తరువాత తీసుకురాబడింది — దీనితో కుటుంబ సమగ్రత చూపబడింది. కౌసల్య మాత్రం బాహ్యమైన ఉత్సవాన్ని ప్రారంభించదు; ఆమె ప్రాణాయామంతో జనార్దనుని ధ్యానిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమె దృష్టిలో కుమారుని శ్రేయస్సు దైవప్రసాదం మీద ఆధారపడినది. రాముడు కూడా ఆమె నియమాన్ని భంగపరచకుండా, అలాగే నియమంలో ఉన్న ఆమెను సమీపిస్తాడు — ఇది కుమారుని సూక్ష్మమైన మర్యాద. అంతేకాక ‘తక్షణమే బయలుదేరి’ అనే మాటతో రాముని ఆతురత చెప్పబడుతోంది — అతడు తన ఇంట ఆలస్యం చేయడు, వెంటనే తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్తాడు; తండ్రి ఆదేశాన్ని మొదట తల్లికి నివేదించడం కర్తవ్యమని అతని అభిప్రాయం.
‘అమ్మా, తండ్రి నన్ను ప్రజాపాలన కార్యంలో నియమించాడు; తండ్రి శాసనం ప్రకారం రేపు నా అభిషేకం జరుగుతుంది. ఈ రాత్రి నాతో పాటు సీత కూడా ఉపవాసం ఉండాలి; ఉపాధ్యాయులు అలా చెప్పారు, తండ్రి కూడా నాకు అదే చెప్పాడు. రేపు జరగబోయే అభిషేకానికి తగిన మంగళకార్యాలు ఏవేవి ఉన్నాయో వాటిని ఈ రోజు నాకూ వైదేహికీ చేయించు.’ చిరకాలంగా కోరుకొన్న ఈ మాట విని కౌసల్య ఆనందబాష్పాలతో గద్గదమైన మాటలతో రామునితో అన్నది — ‘నాయనా రామా, చిరకాలం జీవించు; నీ శత్రువులు నశించుగాక. శ్రీతో కూడినవాడవై నీవు నా బంధువులనూ సుమిత్ర బంధువులనూ ఆనందపరచు. కుమారా, శుభనక్షత్రంలో నేను నిన్ను కన్నాను కదా, నీవు నీ గుణాలతో తండ్రి దశరథుని ఆరాధించావు. కమలనేత్రుడైన పరమపురుషుని విషయంలో నేను చేసిన తపస్సు, సహనం వ్యర్థం కాలేదు కదా, ఎందుకంటే కుమారా, ఈ ఇక్ష్వాకు రాజలక్ష్మి నిన్ను ఆశ్రయించబోతోంది.’ ఇక్కడ తల్లి ఆశీర్వాదంలో మూడు అంగాలు — దీర్ఘాయుష్షు, శత్రునాశం, బంధువులకు ఆనందం; ఆ తరువాత ఆమె తన తపస్సు ఫలాన్ని కుమారునిలో చూస్తుంది. ‘క్షాంతమ్ అమోఘమ్’ (సహనం వ్యర్థం కాలేదు) అనే పదంతో ఆమె దీర్ఘకాల వ్రతం సూచించబడుతోంది. ‘ఉపాధ్యాయులు అలా చెప్పారు’ అనే మాటతో రాముడు తన ఆదేశానికి శాస్త్రీయ మూలాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — అది తండ్రి ఇచ్ఛ మాత్రమే కాదు, వేదవిదుల విధి. ‘మంగళకార్యాలు చేయించు’ అనడంలో తల్లి అధికారం అంగీకరించబడుతోంది, ఎందుకంటే కులానికి సంబంధించిన మాంగళిక కర్మలను తల్లియే నిర్వహిస్తుంది. కౌసల్య మాటలలో ‘నీ శత్రువులు నశించుగాక’ అనే ఆశీర్వాదం ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినది, ఎందుకంటే కథాగమనం దానినే తారుమారు చేస్తుంది. ‘నేను నిన్ను కన్నాను’ అనే మాటతో ఆమె తన మాతృత్వాన్ని గౌరవంతో స్మరిస్తుంది; ‘ఇక్ష్వాకు రాజలక్ష్మి నిన్ను ఆశ్రయించబోతోంది’ అనే మాటలో రాజలక్ష్మిని ఆశ్రయించేదిగానూ, కుమారుని ఆశ్రయంగానూ వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఆనందబాష్పాలతో గద్గదమైన మాట’ అనే పదం కౌసల్య కంఠం గద్గదమైందని సూచిస్తుంది; చిరకాలంగా ఎదురుచూసిన ఫలాన్ని వినేసరికి వాక్కే తడబడుతుంది. ఈ పదమే సర్గకు భావశిఖరం.
తల్లి ఇలా చెప్పగా రాముడు చేతులు జోడించి వినయంతో కూర్చొని ఉన్న తమ్ముడు లక్ష్మణుని చూసి చిరునవ్వు నవ్వుతున్నట్లుగా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, నాతో కలిసి నీవు ఈ భూమిని పాలించు. నీవు నాకు రెండవ అంతరాత్మవు; ఈ శ్రీ నిన్నే చేరింది. సౌమిత్రీ, నీవు కోరిన భోగాలనూ రాజ్యఫలాలనూ అనుభవించు; నీ కోసమే నేను జీవితాన్నీ రాజ్యాన్నీ కోరుకుంటున్నాను.’ లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి రాముడు ఇద్దరు తల్లులకూ అభివాదం చేసి, సీతకు కూడా అనుమతి ఇప్పించి, తన నివాసానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని చిరునవ్వు తమ్ముని వినయం పట్ల వాత్సల్యానికి సూచకం; ‘రెండవ అంతరాత్మ’ అనే పదంతో అన్నదమ్ముల అభేదం చూపబడుతోంది. ఇలా ఈ సర్గ అభిషేకానికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లన్నీ పూర్తిచేసి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు వచ్చి రామునిచేతా సీతచేతా ఉపవాసవ్రతాన్ని స్వీకరింపజేస్తాడు. ‘నీ కోసమే జీవితాన్నీ రాజ్యాన్నీ కోరుకుంటున్నాను’ అనే వాక్యమే ఈ సర్గకు పర్యవసానం; రాజ్యఫలం తన భోగం కాదు, తమ్ముని సుఖమే అనే రాముని దృష్టి ఇందులో ప్రకటమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥