॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 5వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వసిష్ఠుడు రామునికి ఉపవాసదీక్ష ఇవ్వడం

రాజు పురోహితుని పంపడం, రామసీతల నియమవ్రతోపవాసం, అయోధ్య రాజమార్గాల శోభ, పురోహితుడు తిరిగివచ్చి నివేదించడం, రాజు అంతఃపుర ప్రవేశం

గత సర్గలో దశరథ మహారాజు రేపు జరగబోయే అభిషేకం గురించి రామునికి చెప్పి, స్వయంగా వ్రతాదేశం ఇచ్చాడు. ఈ సర్గలో అతడు దానిని విధిపూర్వకంగా నిర్వహించే బాధ్యతను పురోహితునికి అప్పగిస్తున్నాడు. రామునికి సందేశం ఇచ్చిన తరువాత నృపతి పురోహితుడైన వసిష్ఠుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘తపోధనా, ఈ రోజే వెళ్ళు; శ్రేయస్సు కోసం, రాజ్యలాభం కోసం కాకుత్స్థునిచేత వధువుతో కలిసి నియమవ్రతంతో ఉపవాసం చేయించు.’ ఇక్కడ ‘శ్రేయసే’ అనే పదంతో విఘ్నశాంతి, ‘రాజ్యలాభాయ’ అనే పదంతో అభిషేక సిద్ధి ఉద్దేశించబడ్డాయి; రెండూ వ్రతఫలాలే. వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు ‘అలాగే’ అని రాజుతో చెప్పి స్వయంగా రాముని నివాసానికి బయలుదేరాడు. మంత్రవిదుడూ మంత్రకోవిదుడూ వీరుడూ అయిన రామునిచేత ఉపవాసం చేయించడానికి, దృఢవ్రతుడైన అతడు బ్రాహ్మణోచితమైన, గుర్రాలు కట్టిన శ్రేష్ఠమైన రథం ఎక్కి వెళ్ళాడు. ‘స్వయంగా’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — కులగురువు శిష్యుని పిలిపించకుండా తానే అతని దగ్గరకు వెళ్తాడు; ఇది ఆచార్యుని ప్రేమమయమైన మర్యాద. ‘బ్రాహ్మం రథవరమ్’ అనే పదంతో బ్రాహ్మణుడు ఎక్కదగిన, మంగళచిహ్నాలతో కూడిన రథం చెప్పబడుతోంది; అది ‘యుక్తం’, అంటే ముందే గుర్రాలు కట్టబడినది, ఎందుకంటే ఆలస్యం సహించరానిది.

మునిసత్తముడు తెల్లని మేఘాల దట్టమైన కాంతి వలె శుభ్రంగా ఉన్న రాముని భవనాన్ని చేరి, రథంతోనే మూడు కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించాడు. ఋషి వచ్చాడని విని రాముడు తొందరపడుతున్నట్లుగా, సంభ్రమంతో, గౌరవార్హుడైన అతనిని గౌరవించడానికి నివాసం నుండి బయటకు వచ్చాడు. త్వరగా ఆ మనీషి రథం దగ్గరకు వెళ్ళి స్వయంగా అతనిని పట్టుకొని రథం నుండి దింపాడు. ఇక్కడ రాజకుమారుడు, యువరాజుగా అభిషేకించబడబోతున్నవాడైనా, గురువు రథం దగ్గరకు తానే పరుగెత్తుతాడు, తన చేతితో అతనిని దింపుతాడు — దీనితో రాముని వినయం చూపబడుతోంది. వినయంతో ఉన్న అతనిని చూసి పురోహితుడు పలకరించి, ప్రసన్నుని చేసి, ప్రియవచనాలకు అర్హుడైన రాముని సంతోషపెడుతూ ఇలా అన్నాడు. ‘ప్రియార్హమ్’ అనే పదంతో రాముడు ప్రియవచనాలకే తగినవాడు, కఠినమైన మాటలకు కాదు అని చెప్పబడుతోంది. ‘రథంతోనే మూడు కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించాడు’ అనే మాటతో వసిష్ఠుని అసాధారణ గౌరవం సూచించబడింది — ఇతరుల రథాలు బయటనే నిలుపబడతాయి, కులగురువుకు మాత్రం మూడు ప్రాంగణాలను రథంతోనే దాటి వెళ్ళడానికి అనుమతి. ‘పలకరించి, ప్రసన్నుని చేసి’ అనే రెండు క్రియలతో పురోహితుడు మొదట క్షేమం అడుగుతాడు, తరువాత ప్రసన్నుని చేస్తాడు.

‘రామా, నీ తండ్రి ప్రసన్నుడయ్యాడు; నీవు రాజ్యం పొందుతావు. ఈ రోజు నీవు సీతతో కలిసి ఉపవాసం చెయ్యి. రేపు ఉదయం నరాధిపుడైన నీ తండ్రి దశరథుడు, నహుషుడు యయాతిని అభిషేకించినట్లు, ప్రీతితో నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు.’ ఇలా చెప్పి పవిత్రుడైన ఆ ముని అప్పుడు వైదేహితో కూడిన రామునిచేత మంత్రపూర్వకంగా నియమవ్రతంతో కూడిన ఉపవాసం చేయించాడు. ‘మంత్రవత్’ అనే పదం ఈ వ్రతం కేవలం ఆహారత్యాగం కాదనీ, మంత్రోచ్చారణపూర్వకమైన విధి అనీ సూచిస్తుంది. తరువాత రామునిచేత యథావిధిగా పూజించబడిన ఆ రాజగురువు కాకుత్స్థుని వద్ద సెలవు తీసుకొని రాముని నివాసం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. రాముడు కూడా అక్కడ ప్రియంగా మాట్లాడే మిత్రులతో కూర్చొని, వారిచేత అభినందించబడి, వారందరి వద్దా సెలవు తీసుకొని లోపలికి వెళ్ళాడు. నహుష యయాతుల ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకమైనది — తండ్రి కుమారుని యువరాజుగా చేస్తాడు అనే పౌరాణిక దృష్టాంతాన్ని అనుసరించి వసిష్ఠుడు మంగళాన్ని ఆశిస్తున్నాడు. ‘శుచిః’ అనే పదంతో వసిష్ఠుని ఆత్మశుద్ధి చెప్పబడుతోంది, ఎందుకంటే అశుచి అయిన ఆచార్యుడు వ్రతాన్ని ఇప్పించరాదు. ‘యథావిధిగా పూజించబడినవాడు’ అనే పదంతో రాముడు పాద్యం, అర్ఘ్యం మొదలైనవాటితో విధివత్తుగా పూజ చేశాడని తెలుస్తుంది. ‘వారందరి వద్దా సెలవు తీసుకొని’ అన్నది — రాముడు మిత్రులను ఉపేక్షించడు, ప్రతి ఒక్కరి అనుమతి తీసుకొనే లోపలికి వెళ్తాడు; ఇది అతని లోకసంగ్రహ శీలం.

అప్పుడు సంతోషించిన స్త్రీపురుషులతో నిండిన రాముని భవనం మదించిన పక్షుల గుంపులతో, వికసించిన కమలాలతో కూడిన సరోవరం వలె ప్రకాశించింది. రాజభవనం వంటి ఆ రాముని నివాసం నుండి బయటకు వచ్చి వసిష్ఠుడు జనంతో నిండిన మార్గాన్ని చూశాడు. అయోధ్యలో అన్నివైపులా రాజమార్గాలు గుంపులు గుంపులుగా కుతూహలంతో వచ్చిన జనంతో నిండి కిక్కిరిసిపోయాయి. జనసమూహాలు అలల వలె ఒకదానినొకటి తోసుకోవడం వల్ల లేచిన హర్షధ్వనితో నిండిన ఆ రాజమార్గపు ఘోష సముద్రఘోష వలె ఉంది. ఆ రోజు అయోధ్య నీటితో తడిపి ఊడ్చిన వీధులతో, వనమాలలతో అలంకరించబడి, ఇళ్ళపై ఎత్తుగా ఎగిరే ధ్వజాలతో ఉంది. స్త్రీలతోనూ బాలలతోనూ నిండిన అయోధ్యావాసులు రామాభిషేకాన్ని కాంక్షిస్తూ సూర్యోదయాన్నే కాంక్షించారు. ఇక్కడ కవి నగరపు ఉత్సాహాన్ని సముద్రోపమానంతో వర్ణిస్తున్నాడు; ‘సూర్యోదయాన్ని కాంక్షిస్తూ’ అనే మాటతో రాత్రి దీర్ఘతా, జనుల అధైర్యమూ సూచించబడుతున్నాయి. సరోవరోపమానం ఇక్కడ సార్థకమైనది — వికసించిన కమలాలు గల సరస్సు మదించిన పక్షులతో శోభించినట్లు రాముని భవనం సంతోషించిన స్త్రీపురుషులతో శోభించింది. ‘వృందవృందైః’ (గుంపులు గుంపులుగా) అనే పునరుక్తితో జనం రాశులు రాశులుగా ఉన్నారనే ఆధిక్యం చెప్పబడుతోంది. ‘అభిసంబాధాః’ అనే పదంతో మార్గాల ఇరుకుతనమూ, ‘సముద్రఘోష వలె’ అనే ఉపమానంతో కోలాహలపు గాంభీర్యమూ చూపబడ్డాయి. ‘సిక్తసమ్మృష్టరథ్యా’ అనే పదంతో వీధులు నీటితో తడిపి ఊడ్చబడినవని చెప్పబడుతోంది; ‘వనమాలినీ’ అంటే ఆకులు పూల మాలలతో అలంకరించబడినది. ఇలా కవి నగరపు బాహ్య సజ్జనూ, జనుల ఆంతరిక ఆతురతనూ సమానంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

ప్రజలకు అలంకారభూతమైనదీ, జనుల ఆనందాన్ని పెంచేదీ అయిన ఆ అయోధ్యా మహోత్సవాన్ని చూడడానికి జనం ఉత్సుకులయ్యారు. ఇలా జనంతో కిక్కిరిసిన ఆ రాజమార్గాన్ని పురోహితుడు ఆ జనసమూహాన్ని పాయలుగా చీలుస్తున్నట్లు నెమ్మది నెమ్మదిగా దాటి రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. తెల్లని మేఘాల శిఖరం వంటి ప్రాసాదాన్ని ఎక్కి అతడు, బృహస్పతి ఇంద్రుని కలిసినట్లు, నరేంద్రుని కలిశాడు. అతడు రావడం చూసి రాజు సింహాసనం విడిచి లేచి తన కార్యం గురించి అడిగాడు; వసిష్ఠుడు ‘చేశాను’ అని నివేదించాడు. ఇక్కడ బృహస్పతి ఇంద్రుల ఉపమానం తగినది — దేవగురువు ఇంద్రునికి బలమైనట్లు గురువైన పురోహితుడు రాజుకు బలం. రాజు ఆసనం విడిచి గురువుకు ఎదురేగుతాడు; దీనితో పురోహితుని గౌరవం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ప్రజాలంకారభూతమ్’ అనే పదంతో ఉత్సవం ప్రజలకు ఆభరణం వంటిదిగా పరిగణించబడుతోంది; ‘ఆనందవర్ధనమ్’ అన్నది దాని ఫలం. ‘చీలుస్తున్నట్లు’ అనే పదంతో పురోహితుడు బలవంతంగా దారి చేసుకోడనీ, అతడు వచ్చినంతమాత్రాన జనం తామే ప్రక్కకు తొలగుతారనీ చెప్పబడుతోంది.

అప్పుడు రాజుతో కలిసి కూర్చున్న సభాసదులు కూడా రాజుతో సమానంగానే పురోహితుని పూజిస్తూ ఆసనాల నుండి లేచారు. గురువు అనుమతి పొందిన రాజు ఆ జనసమూహాన్ని పంపివేసి, సింహం కొండగుహలోకి ప్రవేశించినట్లు అంతఃపురంలో ప్రవేశించాడు. శ్రేష్ఠమైన వేషాలు ధరించిన స్త్రీలతో నిండిన, మహేంద్రుని భవనం వంటి ఆ నివాసాన్ని తన శోభతో మనోహరంగా ప్రకాశింపజేస్తూ ఆ రాజు, నక్షత్రగణాలతో నిండిన ఆకాశంలో చంద్రుని వలె, దానిలో ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలతో రచించబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. చంద్రోపమానంతో రాజు సౌమ్యతా, సింహోపమానంతో అతని ఐశ్వర్యమూ చూపబడ్డాయి; రెండు ఉపమానాలూ ఒకే సందర్భంలో వాడబడ్డాయి. ‘రాజుతో సమానంగా’ అనే మాట సభాసదులు రాజుతో పాటు అదే క్షణంలో లేస్తారని సూచిస్తుంది; పురోహితుని గౌరవించడంలో అందరిదీ సమానమైన ఆదరం. ఇలా ఈ సర్గ వ్రత నిర్వహణనూ నగరపు సజ్జనూ చూపి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముని నియమమూ నగరాలంకారమూ విస్తారంగా వర్ణించబడతాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి