॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 6వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

రాముని నియమం, నగర సజ్జ

సీతాసహితుడైన రాముని నారాయణపూజ, కుశశయ్య, ఉదయమే పుణ్యాహఘోష, అయోధ్య అలంకారం, పౌరులు రాజును ప్రశంసించడం, జనపదవాసుల సమాగమం

గత సర్గలో వసిష్ఠుడు రామునిచేతా సీతచేతా ఉపవాసవ్రతాన్ని స్వీకరింపజేసి వెళ్ళిపోయాడు. ఈ సర్గలో ఆ వ్రతపు రాత్రీ, ఉదయపు నగరసజ్జా వర్ణించబడుతున్నాయి. పురోహితుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు స్నానం చేసి, నియతమైన మనస్సు గలవాడై, విశాలాక్షి అయిన భార్యతో కలిసి నారాయణుని సమీపించాడు. విధివత్తుగా హవిస్సు పాత్రను తలపై ధరించి అతడు ఆ మహాదేవతకు ప్రజ్వలించే అగ్నిలో నెయ్యి హోమం చేశాడు. ఆ హవిస్సు శేషాన్ని భుజించి, తనకు ప్రియమైనదానిని ఆశించి, చక్కగా పరచిన దర్భల పానుపుపై నారాయణదేవుని ధ్యానిస్తూ, మౌనంగా నియతమనస్కుడై వైదేహితో కలిసి, నరశ్రేష్ఠుని కుమారుడు విష్ణువు యొక్క శోభాయమానమైన ఆలయంలో శయనించాడు. ఇక్కడ ‘మహతే దైవతాయ’ (మహాదేవతకు) అనే పదంతో విష్ణువే ఉద్దేశించబడ్డాడు; గీతాప్రెస్ భాష్యం అక్కడ శేషశాయి అయిన నారాయణుని నిర్దేశిస్తుంది. ‘వాగ్యతః’ అంటే మౌనవ్రతం, ‘నియతమానసః’ అంటే మనస్సంయమం, ‘కుశసంస్తరంపై శయనం’ అన్నది దీక్షితుని విధి — మూడూ వ్రతానికి అంగాలు. ‘హవిస్సు పాత్రను తలపై ధరించి’ అనే మాటతో హవిష్యపాత్రను తలపైకి ఎత్తి పట్టుకొని నమస్కారపూర్వకంగా ఆహుతి ఇచ్చాడని తెలుస్తుంది. ‘తనకు ప్రియమైనదానిని ఆశించి’ అన్నది — హవిస్సు శేషాన్ని భుజించే సమయంలో ఉపాసకుడు తన అభీష్టాన్ని ప్రార్థిస్తాడు, ఇది విధి. శయనం కూడా తన ఇంట కాక విష్ణువు ఆలయంలోనే, తద్వారా రాత్రి కూడా ఉపాసనామయమవుతుంది.

రాత్రి ఒక జాము మిగిలి ఉండగా అతడు మేల్కొని భవనానికి సంబంధించిన అలంకార విధినంతటినీ చక్కగా చేయించాడు. అక్కడ సూతుల, మాగధుల, వందిమాగధుల సుఖకరమైన వాక్కులను వింటూ అతడు ప్రాతఃసంధ్యను ఉపాసించి, చక్కని ఏకాగ్రతతో జపం చేశాడు. తల వంచి ప్రణమిల్లి అతడు మధుసూదనుని స్తుతించాడు; నిర్మలమైన పట్టువస్త్రం ధరించి బ్రాహ్మణులచేత స్వస్తివాచనం చేయించాడు. వారి పుణ్యాహఘోషం గంభీరంగా, మధురంగా, వాద్యఘోషాలతో ప్రతిధ్వనిస్తూ అప్పుడు అయోధ్యను నింపివేసింది. ఇక్కడ క్రమం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — మేల్కొనడం, గృహాలంకారం, వందిజనుల స్తుతి వినడం, సంధ్యోపాసన, జపం, విష్ణుస్తవం, బ్రాహ్మణుల స్వస్తివాచనం; ఇదే దీక్షితుని ప్రాతఃకాల విధి. ‘విమలక్షౌమసంవీతః’ అనే పదంతో శుద్ధమైన పట్టువస్త్రం ధరించాడని చెప్పబడుతోంది. ‘ఒక జాము మిగిలి ఉండగా’ అనే మాటతో మూడు జాములు గడిచాక నాల్గవ జాములోనే మేల్కొన్నాడని చెప్పబడుతోంది; ఇది బ్రాహ్మీముహూర్తం, వ్రతధారులు మేల్కొనే సమయం. ‘భవనానికి సంబంధించిన అలంకార విధి’ అనే మాటతో అతడు సేవకులచేత తన భవనాన్ని అలంకరింపజేశాడని తెలుస్తుంది. సూతులు వంశకీర్తన చేస్తారు, మాగధులు స్తుతిగీతాలు పాడతారు, వందిజనులు బిరుదాలు పఠిస్తారు — ముగ్గురూ రాజకుటుంబపు ప్రభాత గాయకులు. పుణ్యాహవాచన ధ్వని వాద్యఘోషంతో కలిసి సమస్త నగరాన్నీ వ్యాపిస్తుంది; దీనితో బాహ్యజగత్తు కూడా ఉత్సవంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.

రాఘవుడు వైదేహితో కలిసి ఉపవాసం చేశాడని విని అయోధ్యావాసులందరూ సంతోషించారు. అప్పుడు పౌరులందరూ రామాభిషేకం గురించి విని, రాత్రి తెల్లవారిందని చూసి, నగరాన్ని మళ్ళీ అలంకరించడం ప్రారంభించారు. తెల్లని మేఘాల శిఖరం వంటి కాంతి గల దేవాలయాలలో, కూడళ్ళలో, వీధులలో, చైత్యాలలో, అట్టాలికలలో (మేడలలో), వివిధ సరకులతో సమృద్ధమైన వర్తకుల అంగళ్ళలో, గృహస్థుల సమృద్ధమైన శోభాయమానమైన భవనాలలో, అన్ని సభలలో, కనిపించే చెట్లపై — అన్నిచోట్లా ధ్వజాలు చక్కగా ఎత్తబడ్డాయి, పతాకాలు ఎగిరాయి. ఇక్కడ కవి నగరంలోని అన్ని స్థలాలనూ వరుసగా లెక్కిస్తున్నాడు — దేవాలయం, మార్గం, కూడలి, మేడ, అంగడి, ఇల్లు, సభ, చెట్టు; దీనితో ఉత్సవపు వ్యాపకత్వం చూపబడుతోంది. ధ్వజానికీ పతాకకూ భేదం కూడా గమనించదగినది — ధ్వజం దండం పైన స్థిరంగా ఉంటుంది, పతాక గాలికి కదులుతూ ఉంటుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది, నగరం ముందురోజే (మూడవ సర్గలో) అలంకరించబడింది, అయినా పౌరులు ‘మళ్ళీ’ అలంకరిస్తున్నారు — ఉత్సాహం తగ్గదు, పైగా పెరుగుతుంది. ‘కనిపించే చెట్లపై’ అనే మాటతో మార్గం పక్కన కనిపించే చెట్లు కూడా ధ్వజాలతో అలంకరించబడ్డాయని చెప్పబడుతోంది. ‘వివిధ సరకులతో సమృద్ధమైన అంగళ్ళు’ అనే మాట వాణిజ్య సమృద్ధినీ, ‘గృహస్థుల శోభాయమానమైన భవనాలు’ అనే మాట గృహస్థుల సమృద్ధినీ సూచిస్తున్నాయి; దీనితో అయోధ్య ఐశ్వర్యం కూడా ప్రసంగవశాత్తు వర్ణించబడుతోంది.

నటుల, నర్తకుల గుంపుల, పాడే గాయకుల మనస్సుకూ చెవులకూ సుఖం కలిగించే గానాలను జనం అక్కడక్కడా విన్నారు. జనులు పరస్పరం రామాభిషేకానికి సంబంధించిన కథలే చెప్పుకొన్నారు; రామాభిషేకం సమీపించగా కూడళ్ళలోనూ ఇళ్ళలోనూ అదే చర్చ. ఇళ్ళ వాకిళ్ళలో గుంపులుగా ఆడుకొంటున్న బాలలు కూడా రామాభిషేకానికి సంబంధించిన కథలే పరస్పరం చెప్పుకొన్నారు. రామాభిషేకం సందర్భంగా పౌరులు రాజమార్గాన్ని పుష్పోపహారాలతో, ధూపగంధాలతో సువాసనభరితంగా, శోభాయమానంగా చేశారు. రాత్రి అయిపోతుందేమో అనే శంకతో వెలుతురు కోసం వారు వీధుల పొడవునా అన్నిచోట్లా దీపవృక్షాలను నిలిపారు. ఇక్కడ బాలలు కూడా అదే చర్చించారని వర్ణించడం ద్వారా కవి ఉత్సవపు సార్వత్రికతను చూపుతున్నాడు; ‘దీపవృక్షాలు’ అనే పదంతో కొమ్మల వలె అనేక దీపాధారాలు గల స్తంభాలు చెప్పబడుతున్నాయి. ‘అక్కడక్కడా’ అనే మాటతో ధ్వని ఒక్క చోటి నుండి కాక అన్ని దిక్కుల నుండి వినిపిస్తోందని చెప్పబడుతోంది. ‘పరస్పరం కథలు చెప్పుకొన్నారు’ అనే మాట రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట పెద్దల విషయంలో, తరువాత బాలల విషయంలో; దీనితో ఉత్సవం కేవలం రాజకీయమైనది కాదనీ, అందరి హృదయాలలో ఉన్నదనీ కవి చూపుతున్నాడు. ‘పుష్పోపహారాలతో, ధూపగంధాలతో సువాసనభరితమైన’ అనే రెండు విశేషణాలతో కంటికి సుఖమూ ముక్కుకు సుఖమూ సూచించబడ్డాయి. దీపవృక్షాలు నిలపడానికి కారణం కూడా స్పష్టంగా చెప్పబడింది — అభిషేకం దీర్ఘంగా సాగి రాత్రి అయిపోవచ్చు అనే శంకతో.

ఇలా నగరాన్ని అలంకరించి, ఆ పురవాసులు రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకాన్ని కాంక్షిస్తూ, కూడళ్ళలోనూ సభలలోనూ గుంపులుగా చేరి పరస్పరం మాట్లాడుకొంటూ జనాధిపుని ప్రశంసించారు — ‘ఆహా, ఇక్ష్వాకు కులానికి ఆనందం కలిగించే ఈ రాజు మహాత్ముడు, తాను వృద్ధుడనని తెలుసుకొని రాముని రాజ్యంలో అభిషేకించబోతున్నాడు. మనమందరమూ అనుగ్రహించబడ్డాము, ఎందుకంటే రాముడు మనకు రాజై చిరకాలం రక్షకుడవుతాడు — అతడు లోకంలోని ఉత్తమాధమాలను చూసినవాడు. అతడు ఉద్ధతి లేని మనస్సు గలవాడు, విద్వాంసుడు, ధర్మాత్ముడు, సోదరవత్సలుడు; సోదరులపై ఎంత స్నేహమో మనపై కూడా రాఘవునికి అంతే స్నేహం. ఎవరి అనుగ్రహం వల్ల మనం అభిషిక్తుడైన రాముని చూడబోతున్నామో, ఆ ధర్మాత్ముడూ పాపరహితుడూ అయిన దశరథ మహారాజు చిరకాలం జీవించుగాక.’ ఇక్కడ పౌరుల మాటలలో రెండే విషయాలు — రాజు త్యాగం, రాముని సమదర్శిత్వం. ‘దృష్టలోకపరావరః’ అనే పదంతో రాముడు లోకంలోని ఉత్కృష్టాన్నీ అపకృష్టాన్నీ ఎరిగినవాడని చెప్పబడుతోంది; ఇదే పాలకునికి ప్రధాన గుణం. పౌరుల ప్రశంస క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట రాజు మహాత్మ్యం, తన వార్ధక్యాన్ని తానే అంగీకరించి కుమారునికి భారాన్ని అప్పగిస్తున్నాడని; తరువాత తమ సౌభాగ్యం, ఇటువంటి రక్షకుడు లభించాడని; తరువాత రాముని గుణాలు; చివరలో రాజుకు దీర్ఘాయుష్షు ఆశీర్వాదం. ‘సోదరులపై ఎంత స్నేహమో మనపై కూడా అంతే’ అనే వాక్యంతో ప్రజలు తమను రాముని కుటుంబంగానే భావిస్తున్నారు — ఇదే రామరాజ్యపు మూలభావం. ‘అనఘః’ (పాపరహితుడు) అనే విశేషణం దశరథుని నిష్పాపత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అదే తరువాతి సర్గలలో కరుణరసానికి నేపథ్యమవుతుంది.

ఇలా మాట్లాడుకొంటున్న పౌరుల మాటలను ఇతరులు కూడా విన్నారు — వార్త విని నలుదిక్కుల నుండి వచ్చిన జనపదవాసులు. రామాభిషేకాన్ని చూడడానికి దిక్కుల నుండి నగరానికి వచ్చిన ఆ జనపదవాసులు రాముని నగరాన్ని నింపివేశారు. అక్కడ వ్యాపిస్తున్న ఆ జనసమూహాల వల్ల వినిపించిన ఘోష పర్వదినాలలో వేగం పెరిగిన సముద్రపు ఘోష వలె ఉంది. అప్పుడు ఇంద్రుని నివాసం వంటి ఆ నగరం, చూడాలనే కోరికతో వచ్చిన జనపదవాసులతో అన్నివైపులా ధ్వనిస్తూ కిక్కిరిసి, సముద్రజలచరాలతో నిండిన సముద్రజలం వలె ప్రకాశించింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఈ సర్గలో సముద్రోపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట ధ్వనిసామ్యంలో, తరువాత జలజంతువులతో నిండిన జలసామ్యంలో. ఇలా ఆనంద శిఖరంపై సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మంథర ప్రాసాదం నుండి ఇదే ఉత్సవాన్ని చూసి కథాగమనాన్ని తారుమారు చేస్తుంది. ‘విశ్రుతవృత్తాంతాః’ (వార్త విన్నవారు) అనే పదంతో వార్త జనపదాలలో కూడా వ్యాపించిందని చెప్పబడుతోంది; ‘దిక్కుల నుండి’ అనే మాట రెండుసార్లు వాడడంతో అన్ని దిక్కులకూ వ్యాప్తి చూపబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి