॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 73వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

రాముడు మొదలైన నలుగురి వివాహం

యుధాజిత్తు రాక, వసిష్ఠుడు వేదికను నిర్మించడం, జనకుడి కన్యాదానం, అగ్నిప్రదక్షిణం

విశ్వామిత్రుడు, శతానందుడు చెప్పిన పూర్వకథలు గత సర్గలలోనే ముగిశాయి; ఈ సర్గలో నలుగురు రాఘవుల వివాహమే వర్ణించబడుతుంది. క్రిందటి సర్గలో దశరథుడు కుమారుల కోసం గోదాన సంస్కారం చేశాడు. ఆ రాజు ఆ ఉత్తమమైన గోదానం చేసిన రోజునే వీరుడైన యుధాజిత్తు మిథిలకు చేరుకున్నాడు. అతడు కేకయరాజు కుమారుడు, భరతుడికి స్వయంగా మేనమామ. అతడు దశరథుణ్ణి చూసి, క్షేమం అడిగి ఇలా అన్నాడు: ‘కేకయాధిపతి అయిన మహారాజు ప్రేమతో మీ క్షేమం అడిగాడు; మీరు ఎవరి క్షేమం కోరుకుంటారో వారంతా కూడా ప్రస్తుతం ఆరోగ్యంగానే ఉన్నారు. రాజేంద్రా, ఆ భూపతి నా మేనల్లుడు భరతుణ్ణి చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు; అందుకోసమే రఘునందనా, నేను అయోధ్యకు వెళ్ళాను. అక్కడ, మీ కుమారులు వివాహం కోసం మీతో కలిసి మిథిలకు వెళ్ళారని విన్నాను. అందుకే సోదరి కుమారుణ్ణి చూడాలనే కోరికతో త్వరగా ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇలా వచ్చిన ప్రియమైన అతిథిని చూసి దశరథుడు పూజార్హుడైన అతణ్ణి గొప్ప సత్కారాలతో పూజించాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: వివాహపర్వంలో బంధువుల కలయిక కూడా దానికి అంగమే; యుధాజిత్తు రాకతో భరతుడి మేనమామ వంశం కూడా ఉత్సవంలో పాలుపంచుకుంటుంది; ఎవరి ఆహ్వానం కోసమూ ఎదురుచూడవలసిన అవసరం ఉండదు. అంతేకాక అతడు మొదట అయోధ్యకు వెళ్ళి, అక్కడ రాజకుటుంబం లేకపోవడం చూసి మిథిలకు వచ్చాడు; దీనితో కథలో దేశాంతరం కూడా సూచించబడుతుంది. ఈ యుధాజిత్తే రాబోయే కాండలలో భరతుడు మేనమామ ఇంట ఉండటానికి కారణమవుతాడు; కాబట్టి ఇక్కడ అతడి ప్రవేశాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. ఇక్కడ గోదానం అంటే కేశాంత సంస్కారం; వివాహానికి ముందు వరుడికి చేయవలసినది అది; అందులో గోవులు దానం చేయబడతాయి కాబట్టి ఆ పేరు. దీనితో వివాహానికి సంబంధించిన పూర్వాంగాలన్నీ ఆ రోజుకే పూర్తయ్యాయని తెలుస్తుంది. యుధాజిత్తు మాట కేవలం క్షేమప్రశ్న కాదు, భరతుణ్ణి పంపమనే అభ్యర్థన కూడా; అది ఈ సర్గలో నెరవేరదు.

ఆ తరువాత దశరథుడు మహాత్ములైన కుమారులతో కలిసి ఆ రాత్రి గడిపాడు. ఉదయం మళ్ళీ లేచి, తత్త్వజ్ఞుడైన ఆ రాజు నిత్యకర్మలు ముగించుకొని, ఋషులను ముందుంచుకొని జనకుడి యజ్ఞవాటికకు వచ్చాడు. ‘విజయం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన తగిన ముహూర్తంలో, సర్వాభరణ భూషితులైన సోదరులతో కూడిన రాముడు, కౌతుక మంగళాలు ధరించి, వసిష్ఠుణ్ణి, ఇతర మహర్షులను ముందుంచుకొని అక్కడికి వచ్చాడు. అప్పుడు భగవాన్ వసిష్ఠుడు విదేహరాజు జనకుణ్ణి సమీపించి ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ ముహూర్తానికి ‘విజయం’ అనే పేరు యొక్క ఔచిత్యం గమనించాలి: వరుడు వధువును పొందే సమయమే విజయం. అదే విధంగా మునులను ముందుంచడం వల్ల సూచించబడేది: రాజకుటుంబంలో కూడా ధర్మానికి నాయకులు మునులే, రాజు వారి అనుయాయి మాత్రమే. కౌతుకమంగళం అంటే వివాహానికి ముందు చేసే కంకణధారణ మొదలైన మంగళకర్మ; అది నలుగురు సోదరులకూ సమానంగా జరిగింది.

వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, నరశ్రేష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడైన దశరథ మహారాజు కౌతుకమంగళాలు ధరించిన కుమారులతో కలిసి, దాతవైన మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. దాతా స్వీకర్తా కలిసినప్పుడే అన్ని ప్రయోజనాలూ సిద్ధిస్తాయి; కాబట్టి ఉత్తమమైన వివాహం జరిపించి మీ ధర్మాన్ని నెరవేర్చండి.’ మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు ఇలా అనగా, పరమ ఉదారుడు, మహాతేజస్వి, పరమ ధర్మజ్ఞుడు అయిన జనకుడు ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘నా ఇంట్లో ఏ ద్వారపాలకుడు నిలబడి ఉన్నాడు? అతడు ఎవరి ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు? సొంత ఇంట్లో ప్రవేశించడానికి ఆలోచన ఏమిటి? ఈ రాజ్యం నాది ఎలాగో, మీది కూడా అలాగే.’ ఈ జవాబుతో జనకుడి ఔదార్యం ప్రకటమవుతుంది: దాత కన్యను మాత్రమే కాదు, ఇంటినీ రాజ్యాన్నీ కూడా వరుడి పక్షానికి సమర్పిస్తున్నాడు. వసిష్ఠుడి మాటలో ‘దాతృప్రతిగ్రహీతృభ్యామ్’ (దాతా స్వీకర్తా ఇద్దరితో) అనే పదం దానధర్మపు మూలనియమాన్ని చెబుతుంది: ఒక్క దాతతోనూ కాదు, ఒక్క స్వీకర్తతోనూ కాదు, ఇద్దరి కలయికతోనే దానం పూర్ణమవుతుంది. అందుచేత జనకుడి సమ్మతి అవసరమైంది, అది క్షణంలోనే లభించింది. జనకుడి జవాబులో ‘స్వగృహే’ (సొంత ఇంట్లో) అనే పదం మర్మస్పర్శి: వరుడి పక్షానికి వధువు ఇల్లు పరాయి ఇల్లు కాదు.

జనకుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు: ‘మునిశ్రేష్ఠా, నా కుమార్తెలు కౌతుకమంగళాలన్నీ పూర్తి చేసుకొని వేదిక వద్దకు వచ్చి, అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రకాశిస్తూ నిలిచి ఉన్నారు. నేను కూడా ఇప్పుడే ఈ వేదికపై నిలిచి మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. అంతా విఘ్నం లేకుండా జరిపించండి; ఆలస్యం ఎందుకు?’ జనకుడు పలికిన ఆ మాట విని దశరథుడు అప్పుడు కుమారులందరినీ, ఋషిగణాలందరినీ లోపలికి ప్రవేశపెట్టాడు. ఇక్కడ కన్యలను అగ్నిజ్వాలలతో పోల్చడం వల్ల వారి తేజస్సూ శుద్ధీ సూచించబడుతున్నాయి; వారు భయపడినవారుగా గానీ, సిగ్గుతో తలవంచినవారుగా గానీ కాకుండా, యజ్ఞాగ్నిలా జ్వలిస్తున్నవారుగా వర్ణించబడ్డారు. జనకుడి ‘ఆలస్యం ఎందుకు’ అనే ప్రశ్నతో వివాహ సమయంలో ముహూర్తాన్ని దాటకూడదనే విషయం కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘సద్యః’ (ఇప్పుడే) అనే పదంతో జనకుడు కన్యలు మాత్రమే కాదు, తాను కూడా సిద్ధంగా ఉన్నానని సూచిస్తున్నాడు.

అప్పుడు విదేహరాజు వసిష్ఠుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘ధార్మికుడవైన ఋషీ, ప్రభూ, ఋషులతో కలిసి లోకాభిరాముడైన రాముడి వైవాహిక క్రియనంతటినీ జరిపించండి.’ జనకుడితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి, మహాతపస్వి అయిన భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి విశ్వామిత్రుణ్ణి, ధార్మికుడైన శతానందుణ్ణి ముందుంచుకొని పందిరి మధ్యలో విధిపూర్వకంగా వేదికను నిర్మించాడు. ఇక్కడ ముగ్గురు మునుల సాన్నిధ్యాన్ని గమనించాలి: వసిష్ఠుడు రఘువంశ గురువు, విశ్వామిత్రుడు వీటన్నిటికీ ప్రయోజకుడు, శతానందుడు జనకవంశ పురోహితుడు; ఈ ముగ్గురి సమక్షంలోనే కర్మ ఆరంభమైంది. ‘రామస్య లోకరామస్య’ (లోకాన్ని రమింపజేసే రాముడు) అనే రెండు పదాలతో కవి శ్లేషను ఆశ్రయించి చెబుతున్నాడు: లోకాన్ని ఆనందింపజేసేవాడే రాముడు. జనకుడు తాను స్వయంగా చేయడు, వరుడి పక్షపు గురువుచేతనే చేయిస్తాడు; ఇది కూడా వివాహవిధి మర్యాదే.

వసిష్ఠుడు ఆ వేదికను చుట్టూ గంధపుష్పాలతో అలంకరించాడు. బంగారు పాలికలతో, మొలకలు గల చిత్రించిన కుంభాలతో, మొలకలతో నిండిన మూకుళ్ళతో, ధూపం గల ధూపపాత్రలతో, శంఖపాత్రలతో, స్రువాలతో, పూలమాలలతో, అర్ఘ్యాదులతో పూజించిన పాత్రలతో, పేలాలు నిండిన పాత్రలతో, సంస్కరించిన అక్షతలతో ఆ వేదిక చక్కగా అలంకరించబడింది. ఆ తరువాత సమానమైన దర్భలను విధిపూర్వకంగా మంత్రాలతో పరచి, విధిమంత్రాలతో అగ్నిని వేదికపై ప్రతిష్ఠించి, మహాతేజస్వి, మునిపుంగవుడు అయిన వసిష్ఠుడు అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఈ సామగ్రి అంతా గృహ్యసూత్రాలలో చెప్పినదే; కవి దానిని విస్తారంగా లెక్కిస్తూ వివాహపు వైదిక గరిమను చూపుతున్నాడు. ఇక్కడ మొలకలు అంటే యవ (బార్లీ) మొలకలు; మంగళార్థం కలశాలలో, మూకుళ్ళలో వాటిని నాటుతారు; పేలాలు వివాహంలో ప్రసిద్ధమైన హోమసామగ్రి. ఈ ప్రకరణమంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే లభిస్తుంది. పాలికలు అంటే మొలకలు నాటడానికి ఉపయోగించే చిన్న పాత్రలు; కుంభాలు చిత్రించబడినవి, వాటిలో మొలకలు ఉంచబడ్డాయి. ధూపపాత్రలు ధూపంతో కూడినవి, శంఖపాత్రలు అర్ఘ్యం కోసం. ఈ విధంగా వివాహ వేదికపై చూపుకు, స్పర్శకు, వాసనకు, వినికిడికి కూడా తృప్తి కల్పించబడింది. మంత్రపూర్వకంగా దర్భలు పరచడం వేదిక సంస్కారంలో చివరి అంగం; దాని తరువాతనే అగ్ని ప్రతిష్ఠించబడింది.

అప్పుడు జనకుడు సర్వాభరణ భూషిత అయిన సీతను తీసుకువచ్చి, అగ్ని సమక్షంలో రాఘవుడికి ఎదురుగా నిలిపి, కౌసల్య ఆనందాన్ని పెంచే రాముడితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ నా కుమార్తె సీత నీకు సహధర్మచారిణి. ఈమెను స్వీకరించు, నీకు శుభం కలుగుగాక; చేతితో ఈమె చేతిని గ్రహించు. పతివ్రత, మహాభాగ్యవతి అయిన ఈమె నీడలా ఎల్లప్పుడూ నిన్ను అనుసరిస్తుంది.’ ఇలా చెప్పి రాజు అప్పుడు మంత్రపూతమైన జలాన్ని విడిచాడు. ఆ సమయంలో ‘సాధు సాధు’ అంటున్న దేవతల, ఋషుల ఘోష వినిపించింది; దేవదుందుభుల మోత, గొప్ప పుష్పవర్షం కలిగాయి. ఈ విధంగా మంత్రజలంతో కూడిన తన కుమార్తె సీతను అతడు దానం చేశాడు. ‘సహధర్మచరీ’ (ధర్మంలో తోడుగా నడిచేది) అనే పదంతో వివాహపు మూలమే చెప్పబడింది: భార్య భోగవస్తువు కాదు, ధర్మంలో సహచారిణి. ‘నీడలా అనుసరిస్తుంది’ అనే ఉపమానంతో ఎడబాటు లేకపోవడం సూచించబడింది; ఇదే ఉపమానం రాబోయే కాండలలో సీత వనగమనం సమయంలో ఫలిస్తుంది. జలం విడవడం సంకల్పానికి గుర్తు; దానితో దానం నిశ్చయమవుతుంది. కవి ఇక్కడ సీతకు మూడు విశేషణాలు ఇచ్చాడు: పతివ్రత, మహాభాగ్యవతి, నీడలా అనుసరించేది; ఈ మూడింటితోనే ఆమె సమగ్ర చరిత్ర సూచించబడింది. ‘కౌసల్యానందవర్ధనమ్’ అని రాముణ్ణి సంబోధించడంలో తల్లి స్మరణ కూడా జరిగింది. జలం విడిచిన వెంటనే దేవతల సాధువాదం; దానితో ఈ దానానికి సర్వత్రా ఆమోదం ఉన్నదని చూపబడింది.

అప్పుడు ఆనందంతో పొంగిపోతున్న జనకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, రా, నీకు శుభం కలుగుగాక; నేను సమర్పిస్తున్న ఊర్మిళను స్వీకరించు, ఆమె చేతిని గ్రహించు; కాలయాపన కాకుండుగాక.’ అతడితో ఇలా చెప్పి భరతుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘రఘునందనా, మాండవి చేతిని నీ చేతితో గ్రహించు.’ ధర్మాత్ముడైన మిథిలేశ్వరుడు శత్రుఘ్నుడితో కూడా ఇలా అన్నాడు: ‘మహాబాహూ, శ్రుతకీర్తి చేతిని నీ చేతితో గ్రహించు. మీరంతా సౌమ్యులు, అందరూ చక్కగా వ్రతాలు ఆచరించినవారు.’ ఇక్కడ ఊర్మిళ జనకుడి సొంత కుమార్తె; మాండవి, శ్రుతకీర్తి అతడి తమ్ముడు కుశధ్వజుడి కుమార్తెలు; అయినా అందరినీ దానం చేసేది జనకుడే, ఎందుకంటే పెద్దవాడైన అతడే వంశానికి ప్రతినిధి. ‘కాలయాపన కాకుండుగాక’ అని పదే పదే చెప్పడం వల్ల ముహూర్తపు ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది. ‘సుచరితవ్రతాః’ (చక్కగా వ్రతాలు ఆచరించినవారు) అనే పదం వరులు బ్రహ్మచర్యాన్ని సక్రమంగా పాలించారని గుర్తుచేస్తుంది; గృహస్థాశ్రమానికి అర్హతకు అదే కారణం. ఊర్మిళ దానంలో ‘మయా ఉద్యతామ్’ (నేను సమర్పిస్తున్న) అనే పదంతో తండ్రి స్వయంగా సమర్పించడం వ్యక్తమవుతుంది.

జనకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘కాకుత్స్థులారా, మీరు భార్యలతో కూడినవారు కండి; కాలయాపన కాకుండుగాక.’ జనకుడి మాట విని ఆ నలుగురూ నలుగురు కన్యల చేతులను తమ చేతులతో స్పృశించారు. వసిష్ఠుడి అభిప్రాయాన్ని అనుసరించిన ఆ మహాత్ములైన రఘువంశశ్రేష్ఠులు భార్యలతో కలిసి అగ్నికి, వేదికకు, రాజుకు, ఋషులకు ప్రదక్షిణం చేసి, చెప్పిన విధానం ప్రకారం విధిపూర్వకంగా వివాహం చేసుకున్నారు. ఇక్కడ ‘వసిష్ఠుడి అభిప్రాయాన్ని అనుసరించినవారు’ అనే పదం చూపేది: కర్మ గురువు నిర్దేశం ప్రకారమే జరుగుతుంది, స్వేచ్ఛగా కాదు, లౌకిక రీతిలోనూ కాదు. ప్రదక్షిణ క్రమం కూడా సూచకమే: మొదట అగ్ని, తరువాత వేదిక, తరువాత తండ్రి అయిన రాజు, చివర ఋషులు; ఇలా దేవతకు, సంస్కారానికి, వంశానికి, జ్ఞానానికి క్రమంగా నమస్కరించి వివాహం పూర్ణమవుతుంది. నలుగురు కన్యలకు నలుగురు వరులతో ఒకేసారి పాణిగ్రహణం — ఈ వివాహపు విశిష్టత ఇదే.

అప్పుడు ఆకాశం నుండి మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన గొప్ప పుష్పవృష్టి కురిసింది. దివ్య దుందుభుల మోతలతో, గీతవాద్యాల ధ్వనులతో కలిసి అప్సరస సమూహాలు నాట్యం చేశాయి, గంధర్వులు మధురంగా పాడారు; రఘుశ్రేష్ఠుల వివాహంలో ఆ అద్భుత దృశ్యం కనిపించింది. వాద్యఘోషలతో మారుమోగుతున్న అలాంటి ఉత్సవం జరుగుతుండగా, మహాతేజస్వులైన వారు మూడుసార్లు అగ్నికి ప్రదక్షిణం చేసి భార్యలను పరిణయమాడారు. ఆ తరువాత భార్యలతో కూడిన రఘునందనులు విడిదికి వెళ్ళారు; దశరథ మహారాజు కూడా ఋషిసమూహంతో, బంధువులతో కలిసి వారిని చూస్తూ వెంట వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ‘ఉపకార్యా’ అంటే వరుడి పక్షం నివసించడానికి ఏర్పాటు చేసిన శిబిరం; నేటికీ లోకంలో దానిని ‘జనవాసం’ అంటారు. దశరథుడు వెంట వెళ్ళడం వాత్సల్యానికి గుర్తు: తండ్రి కోడళ్ళతో కూడిన కుమారులను చూస్తూనే అనుసరిస్తాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ విశ్వామిత్రుడి కథల పర్యవసానాన్ని చూపుతూ, రాబోయే రెండు సర్గలలోని జనకుడి కన్యాధనదానానికి, పరశురాముడి రాకకు భూమికను సిద్ధం చేస్తుంది. పుష్పవృష్టి, దుందుభినాదం, అప్సరసల నృత్యం, గంధర్వగానం — ఈ నాలుగు దివ్యచిహ్నాలతో కవి వివాహానికి దైవానుమతిని చూపుతున్నాడు. మూడుసార్లు ప్రదక్షిణం చేయడం సప్తపదితో సమానమైన, వివాహంలో నిర్ణాయకమైన అంగం. చివరకు అందరూ భార్యలతో కలిసి శిబిరానికి వెళ్ళారు; వివాహకర్మ ముగిసింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి