సర్గ
జనక వంశ కీర్తనం, వధువులను ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ
జనకుడు తన వంశాన్ని పరిచయం చేయడం, నిమి మొదలైన మిథిలా రాజుల పరంపర, సుధన్వుడి వధ, కుశధ్వజుడికి సాంకాశ్యలో పట్టాభిషేకం, రాముడికి సీతను, లక్ష్మణుడికి ఊర్మిళను ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ, వివాహ ముహూర్త నిర్దేశం
క్రిందటి సర్గలో వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని మొదటినుండి సంపూర్ణంగా కీర్తించి, రామలక్ష్మణుల కోసం జనకుడి ఇద్దరు కుమార్తెలను వరించాడు. ఇలా పలికిన అతడికి జనకుడు చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘మీకు శుభం; మా వంశ కీర్తనను కూడా మీరు వినాలి. మునిశ్రేష్ఠా, కన్యాదాన సమయంలో సత్కులంలో పుట్టిన పురుషుడు తన వంశాన్ని సంపూర్ణంగా చెప్పాలి; మహామతీ, అది వినండి.’ ఇక్కడ సూచించబడేది: వివాహం కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తుల సంబంధం కాదు, రెండు వంశాల కలయిక; కాబట్టి వరుడి పక్షంలాగే కన్య పక్షం కూడా తన వంశాన్ని పూర్తిగా చెప్పాలి. అంతేకాక జనకుడు చేతులు జోడించే మాట్లాడతాడు; రాజు కూడా మునుల ఎదుట వినయాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు. దీనితో ఈ సర్గ, వసిష్ఠుడు వరుడి పక్షపు వంశాన్ని చెప్పిన క్రిందటి సర్గకు ప్రతిబింబం అవుతుంది.
జనకుడు తన వంశాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు: ‘పూర్వం నిమి అనే రాజు ఉండేవాడు; అతడు తన సొంత కర్మలచేతనే ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, పరమ ధర్మాత్ముడు, బలశాలులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. అతడి కుమారుడు మిథి; మిథి కుమారుడు జనకుడు. ఈ వంశంలో మొదటి జనకరాజు అతడే; అతడి పేరుమీదనే ఈ వంశంలో ప్రతి రాజునూ జనకుడని పిలుస్తారు. జనకుడి నుండి ఉదావసువు పుట్టాడు, ఉదావసువుకు ధర్మాత్ముడైన నందివర్ధనుడు, నందివర్ధనుడికి శూరుడైన సుకేతువు అనే కుమారుడు కలిగాడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: వంశం ఆదిలో ఏ దిగ్విజయుడైన సామ్రాట్టూ కాదు, ‘పరమ ధర్మాత్ముడు’ అనే విశేషణం గల నిమియే స్థాపించబడ్డాడు. అంతేకాక ఇక్కడ ‘జనకుడు’ అనేది వ్యక్తినామం కాదు, మిథిలాధిపతుల పదవిని సూచించే పేరు; మొదటి జనకుడి స్మరణార్థం అది పరంపరగా ధరించబడుతుంది.
‘సుకేతువుకు ధర్మాత్ముడు, మహాబలుడు అయిన దేవరాతుడు పుట్టాడు. ఆ రాజర్షి దేవరాతుడి కుమారుడు బృహద్రథుడు అని ప్రసిద్ధి. బృహద్రథుడికి శూరుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన మహావీరుడు కలిగాడు; మహావీరుడికి ధైర్యవంతుడు, సత్యపరాక్రముడు అయిన సుధృతి పుట్టాడు. సుధృతికి మిక్కిలి ధర్మపరుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన ధృష్టకేతువు; ఆ రాజర్షి ధృష్టకేతువు కుమారుడు హర్యశ్వుడు అని ప్రసిద్ధుడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ప్రతి పురుషుడికీ ‘ధర్మాత్ముడు’, ‘రాజర్షి’ అనే విశేషణాలు చెప్పబడ్డాయి; మైథిల వంశపు గొప్పతనం రాజ్యవిస్తారంతో కాదు, తపస్సుతో, ధర్మంతో కొలవబడుతుంది. రాజు కూడా ఋషిపదాన్ని పొందడం మిథిలకు ప్రత్యేకత; ముందు ఇదే వంశంలో జనకుడు బ్రహ్మవిద్యానిష్ఠతో ప్రసిద్ధి చెందుతాడు. దేవరాతుడి పేరు కూడా గుర్తుంచుకోదగినది: దేవతలు ఇచ్చినవాడు అని దాని అర్థం.
‘హర్యశ్వుడి కుమారుడు మరువు, మరువు కుమారుడు ప్రతీంధకుడు, ప్రతీంధకుడికి ధర్మాత్ముడైన కీర్తిరథ మహారాజు. కీర్తిరథుడి కుమారుడు దేవమీఢుడు అని ప్రసిద్ధి; దేవమీఢుడికి విబుధుడు, విబుధుడికి మహీధ్రకుడు. మహీధ్రకుడి కుమారుడు మహాబలుడైన కీర్తిరాత మహారాజు; ఆ రాజర్షి కీర్తిరాతుడికి మహారోముడు పుట్టాడు. మహారోముడికి ధర్మాత్ముడైన స్వర్ణరోముడు పుట్టాడు, రాజర్షి స్వర్ణరోముడికి హ్రస్వరోముడు పుట్టాడు.’ ఇంతవరకూ జనకుడు నిమి నుండి తన తండ్రి దాకా పురుషులందరినీ క్రమంగా లెక్కించాడు. ఇక్కడ పేర్ల పరంపరయే కథ; యుద్ధాలు లేవు, విజయాలు లేవు, ఎక్కడా తెగిపోవడం లేదు. ఆ తెగని పరంపరయే వంశశుద్ధిని చూపుతుంది; కన్యాదానంలో దానిని తప్పక చెప్పాలని అతడు ముందే అన్నాడు. వసిష్ఠుడు కూడా క్రిందటి సర్గలో ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని ఇలాగే అఖండంగా చెప్పాడు; అందుచేత రెండు వంశాల సమానత్వం తనంతట తానే ప్రకాశిస్తుంది.
‘ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన ఆ హ్రస్వరోమ మహారాజుకు ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు: పెద్దవాణ్ణి నేనే, చిన్నవాడు వీరుడైన నా తమ్ముడు కుశధ్వజుడు. నా తండ్రి పెద్దవాడినైన నన్ను రాజ్యానికి అభిషేకించి, కుశధ్వజుణ్ణి నాకు అప్పగించి, భారమంతా నామీద ఉంచి వనానికి వెళ్ళాడు. వృద్ధుడైన తండ్రి స్వర్గస్థుడైన తరువాత నేను ధర్మబద్ధంగా రాజ్యభారాన్ని వహించాను; దేవసమానుడైన తమ్ముడు కుశధ్వజుణ్ణి ప్రేమతో చూసుకుంటూ రాజ్యాన్ని రక్షించాను.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు గమనించాలి: తండ్రి వృద్ధుడై రాజ్యాన్ని విడిచి వానప్రస్థానికి వెళ్ళాడు; ఇక్ష్వాకుల లాగే మైథిలులకూ ఇదే రీతి. పెద్దవాడే అభిషేకించబడ్డాడు, చిన్నవాడు అతడి రక్షణకు అప్పగించబడ్డాడు. సోదరప్రేమ రాజధర్మానికి విరుద్ధం కాదు, దానినే పోషిస్తుంది. దీనితో జనకుడి మాట దశరథుడి కుమారులలోనూ ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
‘కొంతకాలం తరువాత సాంకాశ్య నగరం నుండి సుధన్వుడు అనే పరాక్రమవంతుడైన రాజు వచ్చి మిథిలను ముట్టడించాడు. అతడు నా దగ్గరికి దూతను పంపాడు: “సాటిలేని శివధనుస్సును, పద్మాక్షి అయిన కన్య సీతను నాకు ఇవ్వండి.” మహర్షీ, అవి ఇవ్వనందుకు అతడికీ నాకూ యుద్ధం జరిగింది; రణంలో ఎదురుపడిన ఆ సుధన్వ మహారాజు నాచేత చంపబడ్డాడు. మునిశ్రేష్ఠా, ఆ నరాధిపుడు సుధన్వుణ్ణి చంపి, శూరుడైన నా తమ్ముడు కుశధ్వజుణ్ణి సాంకాశ్యలో అభిషేకించాను.’ ఈ కథ రెండు విషయాలను స్పష్టం చేస్తుంది. మొదటిది: మిథిలలో ధనుస్సూ సీతా ఎప్పుడూ ముడిపడి ఉన్నాయి, వాటిని కోరడం కూడా ఒకేసారి జరిగింది; సీత పూర్వం నుండీ వీర్యశుల్కయే, కాబట్టి రాముడు ధనుర్భంగంతో ఆమెను పొందడం ఆకస్మికం కాదు. రెండవది: కుశధ్వజుడు సాంకాశ్యకు రాజు; అతడి ఇద్దరు కుమార్తెలే రాబోయే సర్గలో భరత శత్రుఘ్నుల కోసం వరించబడతారు.
‘మహామునీ, ఈ కుశధ్వజుడు నా తమ్ముడు, నేను పెద్దవాణ్ణి. మునిపుంగవా, పరమ ప్రీతితో నేను మీకు ఇద్దరు వధువులను ఇస్తున్నాను. మీకు శుభం — సీతను రాముడికి, ఊర్మిళను లక్ష్మణుడికి ఇస్తున్నాను. వీర్యశుల్క, దేవకన్యతో సమానమైన నా కుమార్తె సీతను, రెండవదైన ఊర్మిళను — ఇది మూడుసార్లు చెబుతున్నాను, ఇందులో సందేహం లేదు; పరమ ప్రీతితో మీకు ఇద్దరు వధువులను ఇస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘త్రిర్వదామి’ (మూడుసార్లు చెబుతున్నాను) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది: శాస్త్రంలో మూడుసార్లు చెప్పిన మాట సంకల్ప దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అందుకే 20వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం 22వ శ్లోకంలో మళ్ళీ పఠించబడుతుంది; అది పునరుక్తి దోషం కాదు, ప్రతిజ్ఞా విధానం. అంతేకాక జనకుడు కన్యలను నేరుగా రామలక్ష్మణులకు కాదు, మునికి ఇస్తున్నాడు; గురువు చేతి ద్వారానే సంబంధం స్థిరపడుతుందని ఆర్షమైన ఆచారం.
అప్పుడు జనకుడు దశరథుణ్ణి ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, రామలక్ష్మణులకు గోదానం చేయించండి; మీకు శుభం; పితృకార్యం కూడా చేయండి; ఆ తరువాత వివాహకర్మను ఆరంభించండి. మహాబాహూ, ప్రభూ, ఈ రోజు మఘా నక్షత్రం; మూడవ రోజున ఉత్తరఫల్గునీ నక్షత్రంలో, ఆ ముహూర్తంలో వివాహం జరిపించండి. రామలక్ష్మణుల కోసం సుఖాన్ని కలిగించే దానాలు చేయాలి.’ గోదానం అంటే వివాహానికి ముందు చేయవలసిన సంస్కారం; పితృకార్యం అంటే నాందీముఖ శ్రాద్ధం; ఈ రెండూ వివాహానికి అంగాలు, ఇవి లేకుండా వివాహం ఆరంభించబడదు. ఉత్తరఫల్గునీ భగుడు అధిదేవతగా గల నక్షత్రం, వివాహానికి ప్రశస్తమైనది. ఇలా వివాహ ముహూర్తం నిశ్చయమైంది; రాబోయే సర్గలో విశ్వామిత్రుడు భరత శత్రుఘ్నుల కోసం కుశధ్వజుడి ఇద్దరు కుమార్తెలను వరిస్తాడు, దశరథుడు కుమారుల కోసం గోదానం, నాందీశ్రాద్ధం చేస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥