సర్గ
ఇక్ష్వాకు వంశ కీర్తనం
జనకుడు కుశధ్వజుణ్ణి పిలిపించడం, సుదాముడి ద్వారా దశరథుడికి ఆహ్వానం, వసిష్ఠుడు సూర్యవంశ క్రమాన్ని వివరించడం, రామలక్ష్మణుల కోసం కన్యలను వరించడం
క్రిందటి సర్గలో దశరథుడు మిథిలకు వచ్చి జనకుడి సత్కారం పొందాడు; ఇద్దరూ కలిసి మరునాటి ఉదయం వివాహమని నిశ్చయించారు. ఈ సర్గలో వివాహానికి ముందు చేయవలసిన సన్నాహాలు వర్ణించబడుతున్నాయి. ఆ ఉదయం మహర్షులతో కలిసి యజ్ఞకర్మ పూర్తి చేసి, మాటల నేర్పరి అయిన జనకుడు తన పురోహితుడైన శతానందుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘నా తమ్ముడు కుశధ్వజుడు మహాతేజస్వి, పరాక్రమవంతుడు, అత్యంత ధర్మపరుడు. ఇక్షుమతీ నది నీరు త్రాగే, చుట్టూ రక్షణకు కొయ్య ప్రాకారాలు గల సాంకాశ్య అనే శుభమైన నగరంలో అతడు నివసిస్తున్నాడు; ఆ నగరం పుష్పక విమానంలాగా పుణ్యశోభతో కనిపిస్తుంది. అతణ్ణి చూడాలని నేను కోరుకుంటున్నాను; నా యజ్ఞానికి రక్షకుడు అతడే అని నా అభిప్రాయం. మహాతేజస్వి అయిన అతడు కూడా నాతో కలిసి ఈ ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: గొప్ప మంగళకార్యంలో మొదట బంధువులను కూడగట్టుకోవాలి; ఒంటరిగా పొందే ఆనందం పూర్ణం కాదు. అంతేకాక ‘యజ్ఞగోప్తా’ (యజ్ఞ రక్షకుడు) అనే పదంతో కుశధ్వజుడు కేవలం తమ్ముడే కాదు, జనకుడి యజ్ఞానికి రక్షకుడు కూడా అని తెలుస్తుంది; కాబట్టి అతడు లేకపోవడం రాజుకు లోటే. ‘కృతకర్మా’ (కర్మ పూర్తి చేసినవాడు) అనే మాట, రాజు మొదట యజ్ఞకార్యాన్ని ముగించి, ఆ తరువాతనే లౌకిక వ్యవహారాన్ని చేపడతాడని సూచిస్తుంది.
ఈ మాట అనగానే శతానందుడి సన్నిధిలో కొందరు నిబ్బరమైన పురుషులు వచ్చారు; జనకుడు వారిని ఆజ్ఞాపించాడు. నరేంద్రుడి ఆజ్ఞ మేరకు వారు వేగవంతమైన గుర్రాలపై బయలుదేరారు: ఇంద్రుడి ఆజ్ఞతో దూతలు విష్ణువును తీసుకురావడానికి వెళ్ళినట్లుగా, వారు పురుషవ్యాఘ్రుడైన కుశధ్వజుణ్ణి తీసుకురావడానికి వెళ్ళారు. సాంకాశ్యకు చేరి వారు కుశధ్వజుణ్ణి చూసి, జరిగినదంతా, జనకుడి ఆలోచనను విన్నవించారు. మహావేగం గల ఆ దూతశ్రేష్ఠుల నుండి ఆ వృత్తాంతం విని, నరేంద్రుడి ఆజ్ఞ మేరకు కుశధ్వజుడు మిథిలకు వచ్చాడు. ‘అవ్యగ్రాః’ (నిబ్బరమైనవారు, తొట్రుపాటు లేనివారు) అనే పదం దూతల ధైర్యాన్ని సూచిస్తుంది; సందేశవాహకుడికి మొదటి గుణం తొట్రుపడకపోవడమే, ఎందుకంటే తొట్రుపడే దూత సందేశాన్ని వక్రీకరిస్తాడు. విష్ణువుతో పోలిక ద్వారా కవి కుశధ్వజుడి గౌరవాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ఇంకా ‘యథావృత్తమ్’ (జరిగినది జరిగినట్లు), ‘చింతితమ్’ (ఆలోచన) అనే రెండూ చెప్పబడ్డాయి: దూతలు వృత్తాంతాన్ని మాత్రమే కాదు, పంపినవాడి అభిప్రాయాన్ని కూడా విన్నవిస్తారు; దౌత్యకర్మలోని నేర్పు ఇదే. కుశధ్వజుడు వెంటనే రావడం సోదరప్రేమకు నిదర్శనం. ‘శీఘ్రవాజిభిః’ (వేగవంతమైన గుర్రాలతో) అనే పదం పని తొందరను సూచిస్తుంది; వివాహ ముహూర్తం నిరీక్షణను సహించదు కదా.
ఆ కుశధ్వజుడు ధర్మప్రియుడు, మహాత్ముడు అయిన జనకుణ్ణి చూశాడు; అత్యంత ధర్మపరుడైన శతానందుడికి, జనకుడికి నమస్కరించి రాజులకు తగిన పరమ దివ్యమైన ఆసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. కూర్చున్న అపారమైన కాంతి గల ఆ ఇద్దరు సోదరులు మంత్రిశ్రేష్ఠుడైన సుదాముణ్ణి ఇలా పంపారు: ‘మంత్రిపతీ, త్వరగా వెళ్ళు; అపారమైన ప్రభ గల, ఎదిరించరాని ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజును కుమారులతో, మంత్రులతో సహా ఇక్కడికి తీసుకురా.’ ఆజ్ఞ పొంది సుదాముడు విడిదికి వెళ్ళి రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే దశరథుణ్ణి చూశాడు. ఇద్దరు సోదరుల ఏకాభిప్రాయం ఇక్కడ మననం చేయదగినది: ‘ప్రేషయామాసతుః’ (ఇద్దరూ పంపారు) అనే ద్వివచనంతో కవి సూచిస్తున్నాడు: ఆహ్వానం జనకుడొక్కడిది కాదు, ఇద్దరు సోదరుల సమ్మతితో కూడినది; గొప్ప కార్యం ఒక్కడి ఇష్టంతో కాదు, సమ్మతితోనే సిద్ధిస్తుంది. దశరథుడి విషయంలో ‘దుర్ధర్షమ్’ (ఎదిరించరానివాడు) అనే విశేషణం కూడా ఆదరపూర్వకమైనదే: ఇది సమానుడు సమానుడికి పంపే ఆహ్వానం, ఆదేశం కాదు. సుదాముడి పేరు కూడా గుర్తుంచుకోవాలి: ముందు కథలలో జనకుడికి ప్రతినిధి ఈ మంత్రియే; ఉత్తమ దూత రాజుకు రెండవ ముఖం కదా.
తల వంచి అతడికి నమస్కరించి సుదాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘అయోధ్యాధిపతీ, వీరా, మిథిలాధిపుడైన విదేహరాజు మిమ్మల్ని ఉపాధ్యాయులతో, పురోహితులతో సహా చూడాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.’ మంత్రిశ్రేష్ఠుడి మాట విని దశరథ మహారాజు ఋషిగణంతో, బంధువులతో కలిసి జనకుడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళాడు. మంత్రులతో, ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కూడిన, మాటల నేర్పరులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు విదేహరాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘మహారాజా, ఇక్ష్వాకు వంశానికి దైవం ఈ వసిష్ఠుడే అని మీకు తెలిసినదే.’ రాజు వినయం ఇక్కడ ప్రకటమవుతోంది: ఆత్మస్తుతిని విడిచి అతడు గురువునే ముందుంచుతాడు; వంశకీర్తనం కూడా గురువు నోటనే శోభిస్తుంది. అంతేకాక వివాహ సంబంధంలో వంశ పరిచయం అవసరమని శాస్త్ర రీతి; దానిని వరుడి పక్షం స్వయంగా చెబితే ఆత్మస్తుతి అవుతుంది, అందుచేత ఆచార్యుడినే వక్తగా నియమిస్తారు. ‘సోపాధ్యాయపురోహితమ్’ (ఉపాధ్యాయ పురోహితులతో కూడినవాడిని) అనే పదంతో, జనకుడు దశరథుణ్ణి ఒంటరిగా కాదు, గురుజనమందరితో కలిసి చూడాలని కోరాడని తెలుస్తుంది. అంతేకాక దశరథుడు దూత ద్వారా జవాబు పంపడు, పరివారమంతటితో తానే స్వయంగా వెళతాడు; సమానులైన ఇద్దరు రాజుల సౌహార్దానికి లక్షణం ఇదే.
‘అన్ని కార్యాలలోనూ భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషియే వక్త. విశ్వామిత్రుడి, మహర్షులందరి అనుమతి పొంది ఈ ధర్మాత్ముడైన వసిష్ఠుడు నా వంశాన్ని క్రమంగా చెబుతాడు.’ ఇలా చెప్పి దశరథుడు మౌనం వహించగా, మాటల నేర్పరి అయిన భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి పురోహితుడితో కూడిన విదేహరాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘అవ్యక్తం నుండి పుట్టిన బ్రహ్మ శాశ్వతుడు, నిత్యుడు, నాశరహితుడు; ఆయన నుండి మరీచి పుట్టాడు, మరీచి కుమారుడు కశ్యపుడు, కశ్యపుడి నుండి వివస్వంతుడు (సూర్యుడు) పుట్టాడు, వివస్వంతుడి కుమారుడు వైవస్వత మనువు అని ప్రసిద్ధి. మనువు పూర్వం ప్రజాపతిగా ఉండేవాడు; మనువు కుమారుడు ఇక్ష్వాకుడు; అయోధ్యకు మొదటి రాజు అతడే అని తెలుసుకోండి.’ ఈ విధంగా వంశం సృష్టి ఆదినుండే మొదలవుతుంది. ప్రత్యేకంగా గమనించాలి: వసిష్ఠుడు ఏ వీరుడి పరాక్రమంతోనూ మొదలుపెట్టడు, అవ్యక్తం నుండి పుట్టిన బ్రహ్మతో మొదలుపెడతాడు; దీనివల్ల ఇక్ష్వాకు వంశానికి మూలం బలం కాదు, సృష్టి ధర్మమే అని సూచించబడుతుంది. విశ్వామిత్రుడి అనుమతి తీసుకోవడం కూడా సూక్ష్మమైన విషయం: పూర్వం ప్రత్యర్థులైన ఆ ఇద్దరూ ఈ రోజు మంగళకార్యంలో ఏకాభిప్రాయంతో ఉన్నారు; తపస్సుకు ఫలసిద్ధి ఇదే. ‘యథాక్రమమ్’ (క్రమంగా) అనే పదం కూడా సార్థకమైనదే: వంశకథనం అంటే ఇష్టం వచ్చినట్లు పేర్లు చెప్పడం కాదు, తండ్రీ కొడుకుల పరంపరగా క్రమబద్ధంగా చేసే ఆఖ్యానం; అందులో ఒక్క అడుగు కూడా దాటవేయకూడదు. దీనివల్ల వినేవారికి విశ్వాసం కలుగుతుంది. మనువు ప్రజాపతి కావడం ద్వారా రాజధర్మానికి మూలం చెప్పబడింది.
‘ఇక్ష్వాకుడి కుమారుడు శ్రీమంతుడైన కుక్షి అని ప్రసిద్ధుడు; కుక్షి కుమారుడుగా శ్రీమంతుడైన వికుక్షి పుట్టాడు. వికుక్షికి మహాతేజస్వి, ప్రతాపవంతుడు అయిన బాణుడు కుమారుడు; బాణుడికి మహాతేజస్వి, ప్రతాపవంతుడు అయిన అనరణ్యుడు. అనరణ్యుడి నుండి పృథువు పుట్టాడు, పృథువు నుండి త్రిశంకుడు, త్రిశంకుడికి మహాకీర్తిమంతుడైన ధుంధుమారుడు కుమారుడు. ధుంధుమారుడి నుండి మహాతేజస్వి, మహారథుడు అయిన యువనాశ్వుడు; యువనాశ్వుడి కుమారుడు భూపతి మాంధాత. మాంధాతకు శ్రీమంతుడైన సుసంధి పుట్టాడు; సుసంధికి ఇద్దరు కుమారులు: ధ్రువసంధి, ప్రసేనజిత్తు. ధ్రువసంధికి కీర్తిమంతుడైన భరతుడు; భరతుడి నుండి మహాతేజస్వి అయిన అసితుడు పుట్టాడు.’ ఇక్కడ పేర్ల వరుసే కథ; ప్రతి పేరుతోనూ ధర్మరక్షణ యొక్క తెగని పరంపర సూచించబడుతుంది. ఇక్కడ త్రిశంకుడి పేరు శ్రోతల స్మృతిని మళ్ళీ మేల్కొలుపుతుంది: సశరీరంగా స్వర్గం కోరి వసిష్ఠుడి కుమారుల శాపానికి గురై, విశ్వామిత్రుడిచేత ఆకాశంలో నిలుపబడినవాడు అతడే అని 57వ సర్గ మొదలైన సర్గలలో చెప్పబడింది. మాంధాత చక్రవర్తిగా ప్రసిద్ధుడు. ఈ విధంగా పొడిగా కనిపించే వంశావళి పురాణకథలకు సూచిక అవుతుంది; ప్రతి పేరు వెనుక ఏదో ఒక చరిత్ర దాగి ఉంటుంది. అంతేకాక ‘ఇక్ష్వాకుడి కుమారుడు కుక్షి’ అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో కుక్షి ప్రస్తావన లేదు, ఇక్ష్వాకుడి నుండి నేరుగా వికుక్షి పుట్టాడని పఠించబడుతుంది. ఈ విధంగా వంశావళిలో సంస్కరణభేదం కూడా కనిపిస్తుంది; ఇది సహజమే, ఎందుకంటే పొడవైన పేర్ల పరంపరలలో లేఖకుల స్మృతిలో తేడాలు రావడం సులభం. అయినా ముఖ్యక్రమం రెండింటిలోనూ ఒకటే. యువనాశ్వుడు, మాంధాతల ఆఖ్యానం పురాణాలలో ప్రసిద్ధం; ధుంధుమారుడికి ఆ పేరు ధుంధు అనే అసురుణ్ణి వధించడం వల్ల వచ్చిందని స్మరిస్తారు.
‘ఆ అసితుడికి హైహయులు, తాలజంఘులు, శూరులైన శశబిందులు అనే ఈ శత్రురాజులు ఎదురయ్యారు. వారితో యుద్ధం చేస్తూ ఆ రాజు యుద్ధంలో తరిమివేయబడి రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడయ్యాడు; అప్పుడు అతడు తన ఇద్దరు భార్యలతో కలిసి హిమవంతానికి చేరి అక్కడ నివసించాడు. అల్పబలుడైన అసితుడు అక్కడే మరణించాడు; అతడి ఇద్దరు భార్యలూ గర్భవతులుగా ఉన్నారని వినికిడి. వారిలో ఒకామె సవతి గర్భాన్ని నాశనం చేయడానికి విషం కలిపిన అన్నాన్ని ఆమెకు పెట్టింది.’ అప్పుడు ఆ రమణీయమైన శ్రేష్ఠ పర్వతంపై భృగువంశజుడైన చ్యవనుడనే ముని ఆనందంగా నివసిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కథ వంశావళి నుండి కథాభాగం వైపు మళ్ళుతుంది; కవి కేవలం పేర్లను లెక్కించడు, మధ్య మధ్యలో కరుణరసపూరితమైన ఆఖ్యానాన్ని కూడా కూరుస్తాడు. రాజు పతనం, వనవాసం, సవతి ద్వేషం, విషప్రయోగం — ఇవన్నీ ముందు సగరుడి పేరు నిర్వచనానికి ఉపయోగపడతాయి. ఈ కథ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇది గీతాప్రెస్ వల్గేట్ పాఠానికే ప్రత్యేకం. ‘ఇతి శ్రుతిః’ (అని వినికిడి) అనే పదంతో కవి స్వయంగా ఈ అంశం పరంపరగా వచ్చినదని, కళ్ళారా చూసినది కాదని సూచిస్తున్నాడు; ఇలా కవి సత్యనిష్ఠ ప్రకటమవుతుంది.
ఆ ముని భృగువంశీయుడైన చ్యవనుడు; అతడు హిమవంతాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నాడు. అక్కడ మహాభాగ్యవతి, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గల ఒక రాజపుత్రిక ఉత్తముడైన కుమారుణ్ణి కోరుతూ దేవతేజస్సు గల ఆ భార్గవుడికి నమస్కరించింది; ఆ కాళింది ఆ ఋషిని సమీపించి అభివాదం చేసింది. ఆ బ్రాహ్మణుడు కుమారుణ్ణి కోరుతున్న ఆమెతో పుత్రజన్మ గురించి ఇలా అన్నాడు: ‘మహాభాగా, నీ గర్భంలో మహాబలుడు, మహాపరాక్రమవంతుడు, మహాతేజస్వి, శ్రీమంతుడు అయిన సుపుత్రుడు విషంతో కలిసి త్వరలోనే పుడతాడు; కమలాక్షీ, దుఃఖించకు.’ చ్యవనుడికి నమస్కరించి, పతివ్రత అయిన ఆ దేవి భర్తను కోల్పోయినా యథాకాలంలో కుమారుణ్ణి కన్నది. సవతి గర్భాన్ని చంపాలనే కోరికతో ఆమెకు ఇచ్చిన విషం (గరం) తో కలిసి పుట్టడం వల్ల ఆ బాలుడు ‘సగరుడు’ అయ్యాడు. ఇక్కడ పేరు నిర్వచనం స్పష్టం: ‘గరంతో కలిసి ఉన్నవాడు సగరుడు’. గమనించాలి: నాశనం కోసం ఇచ్చిన విషమే అతడి పేరుకూ కీర్తికీ కారణమైంది; విధి గతి ఇలాంటిది. ఈ సగరుడే ముందు అరవై వేల మంది కుమారులు గలవాడై సముద్రాన్ని తవ్వించినవాడు; అతడి వంశంలోనే భగీరథుడు గంగను భూమికి దించాడు. ఇక్కడ ఋషి మాట కేవలం భవిష్యవాణి కాదు, ఊరట కూడా: ‘దుఃఖించకు’ అనే మాటతో శోకంలో ఉన్న ఆ విధవ మనస్సు ఓదార్చబడింది. నిరాశలో ఉన్నవారికి ఆశను మళ్ళీ నిలపడమే తపస్వుల పని. కాళింది పాతివ్రత్యం మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది; దానివల్ల ఆమె కుమారుడి శుద్ధి స్థాపించబడుతుంది.
‘సగరుడి కుమారుడు అసమంజుడు, అసమంజుడి నుండి అంశుమంతుడు, అంశుమంతుడి నుండి దిలీపుడు, దిలీపుడి నుండి భగీరథుడు. భగీరథుడి నుండి కకుత్స్థుడు, కకుత్స్థుడి నుండి రఘువు; రఘువుకు తేజస్వి అయిన కుమారుడు ప్రవృద్ధుడు, అతడు నరభక్షకుడైన కల్మాషపాదుడు అని కూడా ప్రసిద్ధుడు. అతడి నుండి శంఖణుడు పుట్టాడు; శంఖణుడికి సుదర్శనుడు, సుదర్శనుడి నుండి అగ్నివర్ణుడు, అగ్నివర్ణుడికి శీఘ్రగుడు, శీఘ్రగుడికి కుమారుడు మరువు. మరువుకు ప్రశుశ్రుకుడు, ప్రశుశ్రుకుడి నుండి అంబరీషుడు, అంబరీషుడి కుమారుడు భూపతి నహుషుడు, నహుషుడికి యయాతి, యయాతికి నాభాగుడు, నాభాగుడికి అజుడు, అజుడి నుండి దశరథుడు పుట్టాడు; ఈ దశరథుడి నుండి ఈ సోదరులు రామలక్ష్మణులు పుట్టారు.’ ఈ విధంగా సూర్యవంశం బ్రహ్మ నుండి రాముడి దాకా సమగ్రంగా కీర్తించబడింది. ఇక్కడ శ్రోతలు గుర్తుచేసుకుంటారు: అసమంజుడి దుష్టత్వం, అంశుమంతుడి వినయం, భగీరథుడి తపస్సు 38వ సర్గ మొదలైన సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. కకుత్స్థుడి నుండే రాముడికి ‘కాకుత్స్థుడు’ అనే పేరు, రఘువు నుండి ‘రాఘవుడు’ అనే పేరు; ఈ విధంగా వంశావళి పేర్ల మూలాన్ని చూపుతుంది. కల్మాషపాదుడు రాక్షసుడైన కథ కూడా పురాణాలలో ప్రసిద్ధం. ఈ వంశక్రమం కేవలం గొప్పదనాన్ని ప్రదర్శించడానికి కీర్తించబడలేదు, కన్యాదానానికి అర్హతను నిరూపించడానికి; ఎందుకంటే శాస్త్రంలో వరపరీక్షకు కులశుద్ధియే మొదటి కొలమానం. కాబట్టి వసిష్ఠుడి ఈ దీర్ఘ కథనం తరువాత వచ్చే వరణవాక్యంతోనే సఫలమవుతుంది. ఇక్కడ చివరి వాక్యం ‘ఈ దశరథుడి నుండి పుట్టిన సోదరులు రామలక్ష్మణులు’ — ఇదే ఈ వంశకథనమంతటికీ లక్ష్యం: ఈ పరంపర అంతా ఈ ఇద్దరు బాలకులలో పర్యవసిస్తుంది. వసిష్ఠుడు మాట్లాడుతున్న ఆ సభలోనే వీరిద్దరూ ఉన్నారని శ్రోతలు గుర్తుచేసుకుంటారు.
‘ఆదినుండీ విశుద్ధమైన వంశం గలవారు, పరమ ధర్మపరులు, వీరులు, సత్యవాదులు అయిన ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజుల కులంలో పుట్టిన రామలక్ష్మణుల కోసం, రాజా, నీ కుమార్తెలను నేను వరిస్తున్నాను. నరశ్రేష్ఠా, తగినవారైన ఆ ఇద్దరికీ తగిన కన్యలను నీవు ఇవ్వాలి.’ ఈ వరణవాక్యంతో ఈ సర్గ ముగుస్తుంది. ‘సదృశాభ్యాం సదృశే’ (తగినవారికి తగినవారు) అనే పదయుగ్మంతో వివాహపు మూలతత్త్వం సూచించబడింది: కులంలో, శీలంలో, వయస్సులో సమానత్వమే సంబంధానికి ఆధారం. రాబోయే సర్గలో జనకుడు నిమి, మిథిల మొదలుకొని తన వంశాన్ని కీర్తించి కన్యాదాన ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. వసిష్ఠుడి మాట ఇక్కడ సంక్షిప్తంగానే ఉంది, ఎందుకంటే దీర్ఘమైన వంశపరిచయమే దానికి భూమిక.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥