॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 69వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

దశరథుడు మిథిలకు రావడం

దశరథుడి ప్రయాణాజ్ఞ, బ్రహ్మర్షులు ముందుగా సాగడం, నాలుగు రోజులలో విదేహ దేశ ప్రవేశం, జనకుడి స్వాగతం, వివాహ ప్రస్తావన, సుఖంగా రాత్రి గడపడం

క్రిందటి సర్గలో జనకుడి దూతలు అయోధ్యలో దశరథుడికి విదేహరాజు సందేశాన్ని విన్నవించారు; రాజు మంత్రులతో కలిసి మరునాడే ప్రయాణమని నిశ్చయించాడు. అంతలో ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి ఉన్న దశరథ మహారాజు సంతోషంతో సుమంత్రుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ రోజు ధనాధ్యక్షులందరూ అపారమైన ధనాన్ని, నానావిధ రత్నాలను తీసుకొని, చక్కగా సిద్ధమై ముందుగా బయలుదేరుదురు గాక. చతురంగ బలం కూడా అంతా త్వరగా బయలుదేరుగాక. నా ఆజ్ఞతో పాటే అత్యుత్తమమైన వాహనాలు, రథాలు సిద్ధమగుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు వట్టి చేతులతో వెళ్ళడు, వధువు పక్షానికి తగిన వైభవాన్ని ముందుంచుకొని వెళతాడు; కులమర్యాద ఇదే. ‘నా ఆజ్ఞతో పాటే’ అనే మాట రాజు ఉత్సుకతను సూచిస్తుంది: ఆజ్ఞ ఉచ్చరించిన క్షణంలోనే పని పూర్తి కావాలని అతడి అభిప్రాయం. ఇక్కడ కోశం, సేన, వాహనాలు అనే రాజయాత్రకు చెందిన మూడు అంగాలూ క్రమంగా ఆజ్ఞాపించబడ్డాయి.

మళ్ళీ అతడు ఇలా అన్నాడు: ‘వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కశ్యపుడు, దీర్ఘాయువైన మార్కండేయ ఋషి, కాత్యాయనుడు — ఈ బ్రాహ్మణులు ముందుగా సాగుదురు గాక; నా రథాన్ని కూడా సిద్ధం చేయి. కాలాతిక్రమం జరగకుండా త్వరగా చేయండి; జనకుడి దూతలు నన్ను తొందరపెడుతున్నారు.’ ఇక్కడ ఋషులు ముందుగా వెళ్ళడమే విశేషం: రాజు తాను వెనుక, బ్రహ్మర్షులు ముందు. ధర్మకార్యంలో బ్రాహ్మణులే అగ్రగాములని దీనివల్ల సూచించబడుతుంది. ‘కాలాతిక్రమం జరగకూడదు’ అనే మాటతో శుభకార్యంలో త్వరయే గుణమని చెప్పబడింది. ఈ ఆరుగురు ఋషులూ ఇక్ష్వాకు వంశానికి పురోహితులు, మంత్రులు; వారి పేర్లు చెప్పడం ద్వారా కవి దశరథుడి యాత్ర ధర్మబద్ధమైనదని స్థాపిస్తున్నాడు.

నరేంద్రుడి ఆజ్ఞ మేరకు చతురంగ సేన ఋషులతో కలిసి సాగుతున్న రాజును వెనుక నుండి అనుసరించింది. నాలుగు రోజులు ప్రయాణించి వారు విదేహ దేశానికి చేరుకున్నారు. శ్రీమంతుడైన జనక మహారాజు వారి రాక విని సత్కారానికి ఏర్పాట్లు చేశాడు. ‘చతురహమ్’ (నాలుగు రోజులు) అనే పదం అయోధ్యకూ మిథిలకూ మధ్య దూరాన్ని సూచిస్తుంది: అంత దారి నాలుగు రోజులలో దాటబడింది. జనకుడు కేవలం ఎదురుచూడడు, రాక గురించి వినగానే సత్కార సామగ్రిని సిద్ధం చేస్తాడు; ఆతిథ్య ధర్మపు రీతి ఇదే. ఇక్కడ కథ అయోధ్య నుండి మిథిలకు మారుతుంది; ఇక పైన అంతా మిథిలలోనే జరుగుతుంది.

అప్పుడు వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును కలుసుకొని జనకుడు ఆనందంతో పరమ హర్షాన్ని పొందాడు. శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆనందంలో ఉన్న ఆ నరశ్రేష్ఠుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, మీకు స్వాగతం; రాఘవా, మీరు ఇక్కడికి రావడం నా అదృష్టం. మీ ఇద్దరు కుమారుల పరాక్రమంతో గెలుచుకున్న సంతోషాన్ని మీరు పొందుతారు. దేవతలతో కూడిన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) వలె, మహాతేజస్వి అయిన భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులందరితో కలిసి రావడం నా అదృష్టం. నా విఘ్నాలు తొలగిపోవడం అదృష్టం, నా వంశం గౌరవించబడటం అదృష్టం.’ ఇక్కడ ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదాన్ని పదే పదే వాడడం వల్ల జనకుడి అమితమైన సంతోషం వ్యక్తమవుతుంది; ఆ పదం నాలుగు చోట్ల వస్తుంది. ‘వీర్యనిర్జితామ్’ (పరాక్రమంతో గెలుచుకున్న) అనే పదం ధనుర్భంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది: సీత వివాహం యాచనతో కాదు, పరాక్రమంతో లభించింది. వసిష్ఠుడి రాక జనకుడికి గొప్ప సంతోషం, ఎందుకంటే బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుల సాన్నిధ్యమే యజ్ఞానికీ వివాహానికీ శోభ. వృద్ధుడైన రాజుకు ఎదురుగా తానే వెళ్ళి జనకుడు ఆతిథేయుడి వినయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు.

‘మహాబలులు, పరాక్రమంలో శ్రేష్ఠులు అయిన రాఘవులతో సంబంధం వల్ల ఇదంతా జరిగింది. కాబట్టి నరేంద్రా, రేపు ఉదయం యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత ఋషిశ్రేష్ఠులతో కలిసి వివాహాన్ని జరిపించాలి.’ అతడి ఆ మాట విని, ఋషుల మధ్య ఉన్న, మాటల నేర్పరులలో శ్రేష్ఠుడైన నరాధిపుడు ఆ భూపతికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘దానం తీసుకోవడం ఇచ్చేవాడి ఇష్టానికి అధీనమైనది అని నేను పూర్వం విన్నాను. ధర్మజ్ఞా, మీరు ఎలా చెబితే మేము అలాగే చేస్తాం.’ ఈ మాటతో దశరథుడు వరుడి పక్షపు గర్వాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు; ఇచ్చేవాడి ఇష్టమే ప్రమాణం అనే ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు. ‘ప్రతిగ్రహో దాతృవశః’ (స్వీకారం దాత అధీనం) అనే మాట శాస్త్రవాక్యంలా ప్రయోగించబడింది: తీసుకునేవాడు విధిని నిర్ణయించడు, ఇచ్చేవాడే సమయాన్నీ క్రమాన్నీ నిర్దేశిస్తాడు. అందుచేత ఈ సర్గ కేంద్రంలో ఇద్దరు రాజుల మధ్య వినయంలో పోటీయే కనిపిస్తుంది. ‘రేపు ఉదయం’ అనే కాలనిర్దేశంతో రాబోయే సర్గల కథాక్రమం నిశ్చయమవుతుంది.

సత్యవాది అయిన దశరథుడి ధర్మబద్ధమైన, కీర్తికరమైన ఆ మాట విని విదేహాధిపతి ఎంతో విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు మునిగణాలన్నీ పరస్పర సమాగమంతో గొప్ప సంతోషం పొంది ఆ రాత్రి సుఖంగా గడిపాయి. అంతలో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి వచ్చి, విశ్వామిత్రుడిని ముందుంచుకొని తండ్రి పాదాలను తాకాడు. రాజు కూడా రాఘవులైన తన ఇద్దరు కుమారులను చూసి ఎంతో సంతోషించి, జనకుడి సత్కారాలు పొంది, పరమ ప్రీతితో బస చేశాడు. మహాతేజస్వి, తత్త్వజ్ఞుడు అయిన జనకుడు కూడా యజ్ఞానికి, తన కుమార్తెలకు సంబంధించిన క్రియలను ధర్మబద్ధంగా నిర్వర్తించి ఆ రాత్రి గడిపాడు. ఇక్కడ దీర్ఘ వియోగం తరువాత తండ్రీ కుమారుల కలయిక వర్ణించబడింది: రాముడు విశ్వామిత్రుడిని ముందుంచుకొనే తండ్రికి నమస్కరిస్తాడు, గురువుకు ఇచ్చే ఆదరం తండ్రికంటే ముందు అని చూపిస్తూ. ఇలా వివాహానికి ముందటి రాత్రి అందరికీ ఆనందంగా గడిచింది; రాబోయే సర్గలో జనకుడు కుశధ్వజుణ్ణి పిలిపిస్తాడు, వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకు వంశాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘తత్త్వవిత్’ (తత్త్వం తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం జనకుడి జ్ఞాననిష్ఠను సూచిస్తుంది; అది రాబోయే సర్గలలో మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి