సర్గ
భగీరథుని వరప్రాప్తి
అంశుమంతుని, దిలీపుని రాజ్యం, గోకర్ణంలో భగీరథుని తపస్సు, బ్రహ్మ వరదానం, గంగను ధరించడానికి శివుని నియోగించమని ఉపదేశం
మునుపటి సర్గలో సగరుడు గంగను తీసుకురావడం విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కాబట్టి ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు రామునితో అంటున్నాడు — సగరుడు కాలధర్మం చెందిన తరువాత ప్రజలు సుధార్మికుడైన అంశుమంతుని రాజుగా కోరుకున్నారు. ఆ అంశుమంతుడు చాలా గొప్ప రాజు; అతనికి దిలీపుడు అని ప్రసిద్ధుడైన గొప్ప కుమారుడు కలిగాడు. అంశుమంతుడు ఆ దిలీపునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి హిమవంతుని రమ్యమైన శిఖరంపై అతి దారుణమైన తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ఇక్ష్వాకుల కులంలో రాజ్యం భోగసాధనం కాదు, ధర్మరక్షణ భారం; కాబట్టి వృద్ధుడైన రాజు ఆ భారాన్ని కుమారునిపై ఉంచి తపోవనానికే వెళ్తాడు. ఇంకా ‘ప్రకృతీజనాః రోచయామాసుః’ (ప్రజలు కోరుకున్నారు) అనే మాటలతో సూచించబడేదేమిటంటే అభిషేకం ప్రజల అభిరుచితో జరుగుతుంది, కేవలం జన్మ వల్ల కాదు. సగరుని మనుమడైన అంశుమంతుడే గుర్రాన్ని తెచ్చాడు, కాబట్టి అతడే రాజ్యానికి అర్హుడని ప్రజల అభిప్రాయం.
తపోవనానికి వెళ్ళిన అంశుమంతుడు ముప్పై రెండు వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, తపోధనుడై అక్కడే శరీరాన్ని విడిచి స్వర్గాన్ని పొందాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు తాతల వధ గురించి విని, దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న బుద్ధితో ఏ నిశ్చయానికీ రాలేకపోయాడు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — ఒకే ఆపద మూడు తరాలను వ్యాపిస్తుంది; అంశుమంతుడు తపస్సుతో, దిలీపుడు చింతతో, భగీరథుడు సిద్ధితో దానికి ప్రతీకారం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ‘దుఃఖోపహతయా బుద్ధ్యా’ అనే మాటతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — శోకం బుద్ధినే దెబ్బతీస్తుంది, దానివల్ల నిశ్చయం సిద్ధించదు. అంశుమంతుని తపస్సు కూడా పినతండ్రుల ఉద్ధరణకు సరిపోలేదని ఇక్కడ సూచించబడింది.
‘గంగావతరణం ఎలా జరుగుతుంది, వారికి జలతర్పణం ఎలా సమకూరుతుంది, వీరిని నేను ఎలా తరింపజేయగలను’ — అని దిలీపుడు చింతలో మునిగిపోయాడు. నిత్యం ఇలా ఆలోచిస్తున్న, ధర్మంతో ప్రసిద్ధుడైన అతనికి భగీరథుడు అనే పరమ ధార్మికుడైన కుమారుడు జన్మించాడు. ఇక్కడ సూచించబడేదేమిటంటే తండ్రి అపూర్ణ సంకల్పమే కుమారుని జన్మతో పాటు ఫలోన్ముఖమవుతుంది. ‘ధర్మేణ విదితాత్మనః’ అనే విశేషణంతో దిలీపుని చింత బలహీనత కాదు, ధర్మనిష్ఠకు రూపమేనని తెలుస్తుంది.
మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు అనేక యజ్ఞాలు చేశాడు, ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం పాలించాడు. కానీ ఆ పూర్వీకుల ఉద్ధరణ విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ఆ నరశార్దూలుడు వ్యాధితో కాలధర్మం చెందాడు. కుమారుడు భగీరథుని రాజ్యంలో అభిషేకించి ఆ నరశ్రేష్ఠుడు తాను సంపాదించుకొన్న కర్మతోనే ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. ‘స్వార్జితేనైవ కర్మణా’ అనే మాటలతో అతని స్వర్గం స్వయంకృత పుణ్యంతో లభించిందని, పూర్వీకుల అనుగ్రహం వల్ల కాదని సూచించబడుతోంది. యజ్ఞాలతో అతడు స్వర్గాన్ని పొందాడు, పూర్వీకుల ఉద్ధరణ మాత్రం మిగిలిపోయింది — దీనితో కవి పూర్వీకుల ఋణం కేవలం యజ్ఞాలతో తీరదని చూపుతున్నాడు.
భగీరథుడు రాజర్షి, ధార్మికుడు; ఆ మహారాజుకు సంతానం లేదు, సంతానాన్ని కోరుకున్నాడు. అతడు ఆ రాజ్యాన్ని మంత్రులకు అప్పగించి, గంగావతరణంలో నిమగ్నుడై గోకర్ణంలో దీర్ఘమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ రెండు కోరికలు కలిశాయి — తన సంతానం, పూర్వీకుల గతి; రెండింటికీ సాధనం ఒక్కటే, తపస్సు. ‘మంత్రులకు అప్పగించి’ అనే మాటతో తపస్సు కూడా రాజధర్మంలో భాగమేనని, రాజ్యాన్ని నిర్దయగా విడిచిపెట్టడం కాదని సూచించబడుతోంది; రాజ్యం రక్షించబడుతూనే ఉంది.
చేతులు పైకెత్తి, పంచాగ్నుల మధ్య నిలిచి, నెలకొకసారి ఆహారం తీసుకుంటూ, ఇంద్రియాలను జయించి అతడు ఘోరమైన తపస్సులో నిలిచాడు. ఆ మహాత్ముడైన రాజు అలా నిలిచి ఉండగా వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఆ తపస్సుకు ప్రజలకు ప్రభువు, ఈశ్వరుడు, భగవంతుడు అయిన బ్రహ్మ ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. పంచాగ్ని సేవనం, నెలకొకసారి భోజనం, ఇంద్రియజయం — ఈ మూడు విశేషణాలతో కవి తపస్సు యొక్క కాయిక, ఆహార, మానసిక అనే మూడు రూపాలను సంక్షేపంగా చూపుతున్నాడు. ‘వేల సంవత్సరాలు’ అనే కాలమానంతో అతని ధైర్యం సూచించబడుతోంది. ‘సుప్రీతః’ అనే మాటతో వరం ప్రార్థనతో కాదు, తపస్సుతోనే సంపాదించబడిందని తెలుస్తుంది.
అప్పుడు పితామహుడు దేవగణాలతో కలిసి వచ్చి తపస్సు చేస్తున్న మహాత్ముడైన భగీరథునితో అన్నాడు — ‘భగీరథ మహారాజా, జనాధిపా, బాగా చేసిన నీ తపస్సుకు నేను ప్రీతి చెందాను; వరం కోరుకో, సువ్రతా.’ దేవగణాలతో కలిసి రావడంతో ఈ తపస్సు కేవలం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, సమస్త లోకాల హితంతో సంబంధమున్నదని సూచించబడుతోంది. ‘సువ్రతా’ అనే సంబోధనతో బ్రహ్మ అతని వ్రతనిష్ఠనే ప్రశంసిస్తున్నాడు. ‘వరం కోరుకో’ అనే మాటతో స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వబడుతోంది — ఏమి యాచిస్తాడనే దానితోనే భగీరథుని ఆశయం పరీక్షించబడుతుంది.
మహాతేజస్వి, మహాబాహువు అయిన భగీరథుడు చేతులు జోడించి నిలిచి సర్వలోక పితామహునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘భగవాన్, మీరు నా పట్ల ప్రీతి చెందితే, తపస్సుకు ఫలం ఉంటే, సగరుని పుత్రులందరూ నా నుండి జలాన్ని పొందుదురు గాక. గంగాజలంతో ఆ మహాత్ముల భస్మం తడిసినప్పుడు నా ప్రపితామహులందరూ శాశ్వతంగా స్వర్గానికి వెళ్ళుదురు గాక.’ ఇక్కడ ‘మత్తః’ (నా నుండి) అనే మాట గొప్పది — అతడు వారి సద్గతిని మాత్రమే కోరడం లేదు, తన చేతితోనే తర్పణం చేయాలనుకుంటున్నాడు; దీనితో కులధర్మపు బాధ్యతను తానే మోస్తున్నాడని తెలుస్తుంది.
ఇంకా అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు — ‘దేవా, సంతానం కోసం కూడా నేను యాచిస్తున్నాను; మా కులం క్షీణించకుండుగాక. దేవా, ఇక్ష్వాకుల కులం విషయంలో ఇదే నాకు రెండవ వరం కావాలి.’ ఇక్కడ గమనించాలి — భగీరథుడు మొదట పూర్వీకుల కోసం యాచిస్తాడు, తరువాతనే కులం కోసం; తన సుఖం కోసం మాత్రం ఏదీ యాచించడు. ఇదే ధార్మికుని యాచనా క్రమం. ‘నావసీదేత్ కులం చ నః’ (మా కులం క్షీణించకుండుగాక) అనే మాటతో అతడు తన సంతానరాహిత్యాన్ని శోకించడం లేదు, వంశం తెగిపోకుండా ఉండాలనే ప్రార్థిస్తున్నాడు.
ఇలా పలికిన రాజుకు సర్వలోక పితామహుడు మధురమైన, మధుర అక్షరాలు గల, శుభమైన వాణితో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘మహారథుడవైన భగీరథా, నీ ఈ మనోరథం గొప్పది; అలాగే కానిమ్ము; ఇక్ష్వాకు కులాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, నీకు శుభం.’ ‘మనోరథం గొప్పది’ అని బ్రహ్మయే ప్రశంసించాడు; దానితో ఈ కార్యం సులభమైనది కాదు, లోకోత్తరమైనదని తెలుస్తుంది. ‘ఇక్ష్వాకుకులవర్ధన’ అనే సంబోధనతో రెండవ వరం కూడా సందర్భవశాత్తు ఇవ్వబడిందని సూచించబడుతోంది.
తరువాత బ్రహ్మ ఉపాయాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — ‘ఈ హైమవతి గంగ హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె; ఆమెను ధరించడానికి అక్కడ హరుని నియోగించాలి. గంగ పతనాన్ని భూమి సహించలేదు; ఆమెను ధరించడానికి శూలధారి తప్ప మరెవరినీ నేను చూడడం లేదు.’ దీనితో గంగావతరణ కథలో రెండవ అంకం మొదలవుతుంది — వరం లభించింది, కానీ అది సిద్ధించడానికి మళ్ళీ తపస్సు అవసరం. కథ బ్రహ్మ సన్నిధి నుండి శివుని వైపు సాగుతుంది; తరువాతి సర్గలో భగీరథుడు శంకరునే ఆరాధిస్తాడు.
ఆ రాజుతో ఇలా చెప్పి, గంగతో కూడా మాట్లాడి, లోకసృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ దేవతలందరితో, మరుద్గణాలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ‘గంగాం చాభాష్య’ (గంగతో కూడా మాట్లాడి) అనే అర్ధపాదంతో కవి గంగకు కూడా ముందుగానే అనుమతి ఇవ్వబడిందని సూచిస్తున్నాడు; కాబట్టి తరువాతి సర్గలో ఆమె అవతరణకు విరోధం లేదు, కేవలం ఆమె వేగాన్ని ధరించడమే సమస్యగా మిగిలి ఉంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ మూడు తరాలతో పాటు గంగావతరణానికి ఉపక్రమాన్ని స్థాపిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥