సర్గ
గంగావతరణం
శంకరుడు గంగను శిరస్సుపై ధరించడం, ఏడు ప్రవాహాలుగా విభజన, భగీరథుని అనుసరించడం, జహ్నువు గంగను తాగడం, జాహ్నవి అనే పేరు, పితరుల ఉద్ధరణ
మునుపటి సర్గలో బ్రహ్మ భగీరథునితో అన్నాడు — గంగ పతనాన్ని భూమి సహించలేదు, కాబట్టి ఆమెను ధరించడానికి హరునే నియోగించాలి అని. ఆ దేవదేవుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఆ భగీరథుడు కాలి బొటనవేలి కొనతోనే భూమిని నొక్కిపట్టి నిలిచి ఒక సంవత్సరం శంకరుని ఉపాసించాడు. సంవత్సరం పూర్తికాగానే సర్వలోకాలు నమస్కరించే ఉమాపతి, పశుపతి రాజుతో అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, నీ పట్ల ప్రీతి చెందాను, నీకు ప్రియమైనది చేస్తాను; పర్వతరాజు కుమార్తెను శిరస్సుతో ధరిస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి — తపస్సు ఫలం బలంతో కాదు, అనుగ్రహంతో లభిస్తుంది. ఒక్క బొటనవేలిపై సంవత్సరం పాటు నిలిచిన రాజు నిశ్చయమే శివుని వశపరుస్తుంది; వరం ఆ నిశ్చయానికి కేవలం ప్రతిధ్వని. శివుని మాట ఇక్కడ అతి సంక్షిప్తమైనది — ప్రశ్న లేదు, పరీక్ష లేదు; ‘నీ పట్ల ప్రీతి చెందాను’ అనే మాటతోనే ముగ్గురు పురుషుల చిరకాల ప్రయత్నం ఫలిస్తుంది.
అప్పుడు సర్వలోకాలు నమస్కరించే, హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె అయిన ఆమె అతి గొప్ప రూపాన్ని ధరించి, సహింపరాని వేగాన్ని గ్రహించి ఆకాశం నుండి శివుని శుభమైన శిరస్సుపై పడింది. పడుతున్న ఆమె మనస్సులో గర్వం పుట్టింది; అతి దుర్ధరమైన ఆ దేవి ఏదో ఆలోచించింది. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మ విషయాన్ని చూపుతున్నాడు — గొప్పతనం తన గొప్పతనాన్ని తలచుకొన్నప్పుడే పతనానికి బీజం నాటుతుంది. శివుని శిరస్సుపై పడే వరం ఆమెకు లభించింది, కానీ ఆ వరాన్ని ఆమె అనుగ్రహంగా గ్రహించలేదు, పోటీగా గ్రహించింది. ‘సా అతిమహద్రూపం కృత్వా’ అనేది కూడా గమనించదగినది — రూపాన్ని పెంచాలని ఆమెయే కోరుతుంది; వేగాన్ని కూడా ఆమెయే దుస్సహంగా చేసింది. తన ఇష్టంతో పెంచుకున్నదే ఆమెను బంధిస్తుంది. తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె సంవత్సరాల తరబడి జటాబంధనంలో ఉండడానికి ఇదే మూలకారణం.
ఆమె ఇలా ఆలోచించింది — ‘నా ప్రవాహంతో శంకరుని పట్టుకొని నేను పాతాళంలోకి ప్రవేశిస్తాను’ అని. ఆమె ఆ గర్వాన్ని తెలుసుకొని భగవంతుడైన హరుడు కోపించాడు; త్రినేత్రుడు అప్పుడు ఆమెను అదృశ్యం చేయాలని నిశ్చయించాడు. పుణ్యమైన ఆమె రుద్రుని పుణ్యమైన శిరస్సుపై పడి, హిమవంతునితో సమానమైన జటామండలపు గుహలోకి ప్రవేశించింది. ఎంత ప్రయత్నించినా ఆమె ఏ విధంగానూ భూమిని చేరలేకపోయింది. దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — ధరించేవాడే నియంత; ధరించబడేదాని గర్వం ధరించేవాని సంకల్పమాత్రంతో శమిస్తుంది. శాపం కాదు, శస్త్రం కాదు, యుద్ధం కాదు — కేవలం నిశ్చయించాడు, అంతమాత్రానికే మహానది నిరోధించబడింది. ‘హిమవత్ప్రతిమే జటామండలగహ్వరే’ అనే ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — హిమవంతుని కుమార్తె హిమవంతుని వంటి స్థానంలోనే బంధించబడింది; తండ్రి ఇంటి నుండి బయలుదేరినామె తండ్రి వంటి కారాగారంలోనే నిలిచిపోయింది.
ఆమెకు బయటపడే మార్గం దొరకలేదు; జటామండలంతో పూర్తిగా కప్పబడిన ఆ దేవి అక్కడే అనేక సంవత్సర సమూహాలు తిరుగుతూ ఉండిపోయింది. భగీరథుడు ఆమెను మళ్ళీ అక్కడ చూసి పరమ తపస్సును ఆశ్రయించాడు; ఆ తపస్సుతో అతడు శివుని అత్యంత సంతుష్టుని చేశాడు. ఇక్కడ భగీరథుని లక్షణం స్ఫుటమవుతుంది — అతడు నిరాశపడడు, దేవుని నిందించడు; ఒకసారి సాధించినదానిని మళ్ళీ సాధిస్తాడు. కార్యసిద్ధిలో విఘ్నం వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ తపస్సే ఉపాయం — ఇదే ఈ సర్గ శిక్షణ. ఈ విధంగా రెండవసారి కూడా తపస్సుతోనే మార్గం తెరవబడింది. ‘సంవత్సరగణాన్ బహూన్’ అనే మాటతో కాలపు విస్తారం సూచించబడుతోంది — పూర్వీకుల ఉద్ధరణ ఒక్క ప్రయత్నంతో సిద్ధించదు; ఈ కథ సగరుడు, అంశుమంతుడు, దిలీపుడు అనే మూడు తరాలలో అపూర్ణంగా ఉండి నాలుగవ తరంలోనే పూర్ణమవుతుంది.
తరువాత హరుడు గంగను బిందుసరస్సు వైపు విడిచాడు; ఆమె విడువబడుతుండగా ఏడు ప్రవాహాలు ఏర్పడ్డాయి. హ్లాదిని, పావని, నళిని — శివజలాలు గల ఈ మూడు శుభమైన గంగలు తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళాయి. సుచక్షువు, సీత, సింధువు అనే మహానది — ఈ మూడు శుభమైనవి పశ్చిమ దిక్కుకు వెళ్ళాయి. ఈ ఏడు ప్రవాహాల విభజన ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది, బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; పురాణాలలో మాత్రం ఈ విభజన సుప్రసిద్ధం. భూగోళ కథ ఇక్కడ ధర్మకథతో కలుస్తుంది — ఒకే నది ఏడు విధాలై భూమి అంతటినీ పవిత్రం చేస్తుంది, ఏడవది మాత్రం భగీరథునే అనుసరిస్తుంది. ‘శివజలాః’ అనే విశేషణంతో కవి సూచించేదేమిటంటే వీటి పవిత్రత శివస్పర్శ వల్లనే వచ్చింది, స్వతహాగా కాదు. బిందుసరస్సు శివుడు ఆమెను విడిచిన తీర్థం — అందుకే ఆ సరస్సు పుణ్యతీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
వాటిలో ఏడవది అప్పుడు భగీరథుని రథాన్ని అనుసరించింది. రాజర్షి, మహాతేజస్వి అయిన భగీరథుడు దివ్యమైన రథాన్ని ఎక్కి ముందు సాగాడు, గంగ అతనిని అనుసరించింది. ఆకాశం నుండి శంకరుని శిరస్సుకు, అక్కడి నుండి భూమికి ఆమె వచ్చింది; అక్కడ తీవ్రమైన శబ్దంతో కూడిన జలం ప్రవహించింది. పడుతున్న, పడిన చేపల, తాబేళ్ళ సమూహాలతో, మొసళ్ళ గుంపులతో భూమి ప్రకాశించింది. ఇక్కడ గమనించవలసినది గంగతో పాటు ఆమె జలచరాలు కూడా వచ్చాయి — అవతరణం కేవలం జలానిది కాదు, సమస్త జీవలోకానిది; అందుకే భూమి దానితో శోభిల్లుతుంది, కేవలం తడవడం కాదు. మూడు స్థానాలలో గంగ మార్గం చెప్పబడింది — ఆకాశం, శంకరుని శిరస్సు, భూమి; ఇదే ముందు ‘త్రిపథగ’ అనే పేరుకు బీజం, దానిని నలభై నాలుగవ సర్గలో బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు.
అప్పుడు దేవర్షులూ, గంధర్వులూ, యక్షసిద్ధగణాలూ ఆకాశం నుండి భూమికి వచ్చిన ఆమెను చూశారు. నగరాకారపు విమానాలలో, గుర్రాలపై, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులపై, తేలియాడే వాహనాలపై దేవతలు అక్కడ నిలిచారు. లోకంలో అద్భుతమైన, ఉత్తమమైన ఈ గంగావతరణాన్ని చూడాలనుకొని అమితమైన ఓజస్సు గల దేవగణాలు కూడివచ్చారు. దిగివస్తున్న దేవగణాలతో, వారి ఆభరణాల కాంతితో మేఘాలు లేని ఆకాశం నూరు సూర్యులు ఉన్నట్లు ప్రకాశించింది. ఇక్కడ కవి మహోత్సవ చిత్రాన్ని లిఖిస్తున్నాడు — భూమికి కలిగిన ఒక లాభం ముల్లోకాలకూ ఉత్సవమవుతుంది; భగీరథుడు తపస్సుతో సాధించినదానిని చూడడానికి దేవతలు కూడా ఆకాశంలో కూడారు. ‘దిదృక్షవః’ (చూడాలనుకొని) అనే మాటతో దేవతల భావం స్పష్టం — వారు పూజించడానికి గానీ, వరం ఇవ్వడానికి గానీ కాదు, కేవలం చూడడానికే వచ్చారు; ఒక్క మనుష్యుడు సాధించినది దేవతలకు కూడా ఆశ్చర్యకారకం.
మొసళ్ళతో, సర్పగణాలతో, చంచలమైన చేపలతో కూడిన ఆకాశం చెదిరిన మెరుపులతో నిండినట్లుగా అయింది. వేయి విధాలుగా చెదురుతున్న తెల్లని జలధారలతో ఆకాశం శరత్కాల మేఘాలతో, హంసల గుంపులతో నిండినట్లుగా ఉంది. ఒకచోట ఆమె మరింత వేగంగా పోతుంది, ఒకచోట వంకరగా, ఒకచోట విశాలంగా; ఒకచోట వంగి, ఒకచోట ఎగసి, ఒకచోట మెల్లమెల్లగా పోతుంది; ఒకచోట జలమే జలాన్ని ఢీకొంటుంది. ఈ ఉపమలతో కవి ఒక గతిచిత్రాన్ని ఆలేఖిస్తున్నాడు — నది రూపం స్థిరమైనది కాదు, ప్రతిక్షణం మారుతూ ఉంటుంది. అంతేకాక ఉపమలన్నీ ఆకాశం నుండే తీసుకోబడ్డాయి — మెరుపు, శరత్కాల మేఘం, హంసల వరుస; ఎందుకంటే ఈ నది భూమి కుమార్తె కాదు, ద్యులోకపు కన్య. ‘సలిలేనైవ సలిలమభ్యాహతం’ (జలమే జలాన్ని ఢీకొంది) అనేది సూక్ష్మమైనది — తన వేగం శంకరునిచే నిగ్రహించబడిన ఆమె ఇప్పుడు తనను తానే ఢీకొంటోంది.
ఆ జలం మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి ఎగసి తిరిగి భూమిపై పడింది. శంకరుని శిరస్సు నుండి జారి, భూతలంపై మళ్ళీ జారిన ఆ జలం అప్పుడు నిర్మలంగా, కల్మషరహితంగా ప్రకాశించింది. అక్కడ భూతలంపై నివసించే ఋషిగణాలూ గంధర్వులూ ‘శివుని శరీరం నుండి పడిన ఇది పవిత్రమైనది’ అని భావించి ఆ జలాన్ని స్పృశించారు. ఇక్కడ మాహాత్మ్యానికి మూలం చెప్పబడుతోంది — గంగ పవిత్రత కేవలం హిమవంతుని నుండి జన్మించడం వల్ల కాదు, శివుని అంగస్పర్శ వల్ల; దేవుడు శిరస్సుపై ధరించినదే లోకశుద్ధికి కారణమవుతుంది. ఋషులు స్నానం చేయడం లేదు, కేవలం స్పృశిస్తున్నారు — స్పర్శమాత్రంతో కూడా పవిత్రత సంక్రమిస్తుందనే గంగామాహాత్మ్యపు మొదటి ప్రమాణం ఇక్కడే స్థాపించబడింది.
శాపం వల్ల ఆకాశం నుండి భూతలానికి పడిపోయినవారు అక్కడ స్నానం చేసి కల్మషరహితులయ్యారు. ఆ శుభమైన జలంతో పాపాలు కడిగివేయబడి, శుభంతో కూడినవారై వారు మళ్ళీ ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి తమ తమ లోకాలను పొందారు. ఈ విధంగా గంగావతరణపు మొదటి ఫలం మార్గంలోనే కనిపిస్తుంది — ఆమె కేవలం సగరపుత్రుల కోసమే రాలేదు, వెళ్తూనే అనేకులను ఉద్ధరిస్తుంది. పుణ్యపు స్వభావం ఇదే — ఒకరి కోసం మొదలైనది చివరకు అందరి కోసం అవుతుంది. ఇక్కడ ఒక సాటిలేని సామ్యం కనిపిస్తుంది — గంగ తానే ఆకాశం నుండి భూమికి పడింది, వీరు కూడా శాపం వల్ల ఆకాశం నుండి భూమికి పడ్డారు; తానే పడినామె పతితులను పైకెత్తేదైంది.
ప్రకాశించే ఆ జలంతో సంతోషించిన లోకం ఆనందించింది; గంగలో స్నానం చేసిన జనం కల్మషరహితులయ్యారు. రాజర్షి భగీరథుడు దివ్యమైన రథాన్ని ఎక్కి ముందు సాగాడు, గంగ అతని వెనుక అనుసరించింది. దేవతలూ, ఋషిగణాలూ, దైత్యులూ, దానవులూ, రాక్షసులూ, శ్రేష్ఠులైన గంధర్వయక్షులూ, కిన్నరులూ, మహోరగాలూ, సర్పాలూ, అప్సరసలూ భగీరథుని రథాన్ని అనుసరిస్తూ ప్రీతితో గంగను అనుసరించారు; జలచరాలు కూడా. రాజు భగీరథుడు ఎటు వెళ్తాడో, సర్వపాపాలను నశింపజేసే, యశస్విని, నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగ అటే వెళ్ళింది — ఇదే ‘భాగీరథి’ అనే పేరుకు సార్థకత. ‘యతో భగీరథో రాజా తతో గంగా’ (రాజు భగీరథుడు ఎటో గంగ అటే) అనే పంక్తియే ఈ సర్గకు కేంద్రం — నది తన మార్గాన్ని తానే ఎంచుకోదు, తపస్సుతో శుద్ధుడైన పురుషుని సంకల్పాన్నే అనుసరిస్తుంది.
అప్పుడు అద్భుత కర్మలు చేసే జహ్నువు యజ్ఞం జరుగుతోంది; గంగ ఆ మహాత్ముని యజ్ఞశాలను ముంచెత్తింది. ఆమె ఆ గర్వాన్ని తెలుసుకొని జహ్నువు కోపించి గంగ జలాన్నంతటినీ పరమాద్భుతంగా తాగివేశాడు. గమనించవలసినది ‘అవలేపం జ్ఞాత్వా’ (గర్వాన్ని తెలుసుకొని) అనే మాట ఇక్కడ రెండవసారి ఆవృత్తమవుతోంది — మొదట శివుడు, ఇప్పుడు జహ్నువు; ఒకే దోషం రెండుసార్లు నిగ్రహించబడింది. గంగ వేగం గొప్పది, కానీ తపస్వి సంకల్పం దానికంటే గొప్పది — అని ఈ కథ మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతుంది. ఇదే గంగకు చివరి పరీక్ష — సముద్రం వైపు వెళ్తున్న ఆమె మార్గంలో అడ్డు పర్వతం కాదు, మానవుని యజ్ఞభూమి; ధర్మమార్గంలో ధర్మమే అడ్డుగా నిలుస్తుంది.
అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ ఋషులూ మిక్కిలి విస్మయం చెంది పురుషశ్రేష్ఠుడు, మహాత్ముడు అయిన జహ్నువును పూజించారు, గంగను ఆ మహాత్మునికి కుమార్తెగా చేశారు. దానితో సంతుష్టుడైన మహాతేజస్వి, ప్రభువు అయిన అతడు చెవుల నుండే ఆమెను విడిచాడు. అందువల్ల గంగను ‘జహ్నుసుత’ అనీ ‘జాహ్నవి’ అనీ అంటారు. ఈ పేరు వ్యుత్పత్తి సందర్భం ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠపు విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ కథ అసలు లేదు. పేరు కథయే ఇక్కడ చరిత్ర — జనం ‘జాహ్నవి’ అని స్మరించినప్పుడు దానితో పాటు క్షమ కథ కూడా స్మరించబడుతుంది. సంధి ఉపాయం కూడా ఇక్కడ మననం చేయదగినది — దేవతలు జహ్నువును మందలించరు, గంగను నిందించరు; ఆమెను అతని కుమార్తెగానే చేస్తారు. విరోధం సంబంధంగా పరిణమించినప్పుడే అది శమిస్తుంది.
మళ్ళీ గంగ భగీరథుని రథాన్ని అనుసరిస్తూ వెళ్ళింది; నదులలో శ్రేష్ఠమైన ఆమె సముద్రాన్ని చేరి, ఆ కార్యసిద్ధి కోసం రసాతలానికి వెళ్ళింది. రాజర్షి భగీరథుడు కూడా ప్రయత్నపూర్వకంగా గంగను తీసుకువెళ్ళి భస్మమైన తన పితామహులను చూశాడు, స్పృహ కోల్పోయాడు. తరువాత ఉత్తమమైన గంగాజలం ఆ భస్మరాశిని ముంచెత్తింది; వారు పాపాలు కడిగివేయబడి స్వర్గాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా సగరుడు ప్రారంభించిన, అంశుమంతుడూ దిలీపుడూ పూర్తిచేయలేని ప్రతిజ్ఞ భగీరథునిచే సాధించబడింది; కాబట్టి ఈ సర్గకు ‘గంగావతరణం’ అనే పేరు సార్థకం. ‘గతచేతనః’ (స్పృహ కోల్పోయాడు) అనే మాట ఇక్కడ అతి కరుణాభరితమైనది — ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసినవాడు సిద్ధి క్షణంలోనే మూర్ఛపోయాడు; ఫలాన్ని చూసి సంతోషం రాదు, శోకం వస్తుంది — ఎందుకంటే అక్కడ కనిపించేది భస్మమే, పురుషులు కాదు. కానీ ఆ తరువాత జలం అదే భస్మాన్ని ముంచెత్తుతుంది, వారు స్వర్గానికి వెళ్తారు. ఈ విధంగా నలభయ్యవ సర్గలో హుంకారంతో మొదలైనది ఇక్కడ జలంతో ముగుస్తుంది. తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ వచ్చి భగీరథుని ప్రశంసిస్తాడు, గంగ త్రిపథగత్వాన్ని చెబుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥