సర్గ
సగరపుత్రోద్ధారం, గంగావతరణ ఫలశ్రుతి
బ్రహ్మ ప్రాదుర్భావం, సగరపుత్రుల సద్గతి, గంగ త్రిపథగత్వం, పితరులకు జలతర్పణం, భగీరథుడు తన నగరంలో ప్రవేశించడం, ఆఖ్యానపు ఫలశ్రుతి
మునుపటి సర్గలో గంగ భగీరథుని అనుసరిస్తూ ఆకాశం నుండి శివుని శిరస్సుపై పడి భూమిని చేరింది, జహ్నువుచే తాగబడి మళ్ళీ విడువబడింది. ఇక్కడ ఆమె అతనినే అనుసరిస్తూ సముద్రం వరకు ప్రవహిస్తుంది. గంగ అనుసరిస్తుండగా ఆ రాజు సముద్రానికి వెళ్ళి భూమి అడుగుభాగంలోకి ప్రవేశించాడు, అక్కడ అతని పూర్వీకులు కపిలుని కోపాగ్నితో భస్మమై ఉన్నారు. గంగాజలంతో ఆ భస్మం తడిసినప్పుడు సర్వలోక ప్రభువైన బ్రహ్మ అక్కడ ప్రత్యక్షమై రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశార్దూలా, మహాత్ముడైన సగరుని అరవై వేల మంది పుత్రులను నీవు తరింపజేశావు; వారు దేవతల వలె స్వర్గానికి వెళ్ళారు.’ ఇక్కడ మననం చేయదగినది — మంత్రం కాదు, హోమం కాదు, ఏ ప్రాయశ్చిత్త విధీ కాదు; కేవలం గంగాజల స్పర్శయే వారి ఉద్ధరణకు కారణమైంది. నలభయ్యవ సర్గలో కేవలం హుంకారంతో భస్మమైనవారు ఇక్కడ కేవలం జలంతో ఉద్ధరించబడ్డారు — దండనా అనుగ్రహమూ రెండూ కొద్దిదానితోనే సాధించబడ్డాయి అనేది కవి సంగతి.
బ్రహ్మ మళ్ళీ అంటున్నాడు — ‘రాజా, లోకంలో సాగరపు జలం ఎంతకాలం ఉంటుందో, అంతకాలం సగరుని పుత్రులందరూ దేవతల వలె స్వర్గంలో ఉంటారు.’ ఇక్కడ ‘సాగరం’ అనే శబ్దమే కథకు బీజం — సగరపుత్రులు తవ్విన ఆ గొయ్యి వారి పేరుతోనే ‘సాగరం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది; కాబట్టి సముద్రం ఉన్నంతకాలం వారి కీర్తీ, స్వర్గవాసమూ అక్షయమైనవి. ఈ మాటతో అరవై వేల మంది కథ ముగిసింది — వారి తవ్వకం వ్యర్థం కాలేదు, ఎందుకంటే దానితోనే సముద్రం ఏర్పడింది, దానితోనే వారి స్థితికి కాలపరిమితి కూడా నిర్ణయించబడింది.
‘ఈ గంగ నీకు పెద్ద కుమార్తె అవుతుంది; నీవు చేసిన కర్మతో పొందిన పేరుతో ఆమె లోకంలో ప్రసిద్ధురాలై నిలుస్తుంది’ — ఇది బ్రహ్మ వరం. తరువాత మూడు పేర్లు చెప్పబడతాయి — గంగ, త్రిపథగ, దివ్యమైన భాగీరథి. మూడు మార్గాలను, అంటే స్వర్గం, అంతరిక్షం, పాతాళం — వీటిని ఆమె పవిత్రం చేస్తుంది, కాబట్టి ‘త్రిపథగ’ అని స్మరించబడుతుంది. ఈ విధంగా నది కేవలం జలప్రవాహం కాదు, భగీరథుని తపస్సుకు శాశ్వత స్మారకం; కులం పేరుతో నదికి పేరు వచ్చింది అనేది కవి విశేషం. అంతేకాక ‘దుహితా’ (కుమార్తె) అనే మాటతో నది కులంలో భాగమైపోయింది; ఇకపై భాగీరథి ఇక్ష్వాకు వంశపు కీర్తిలా ప్రవహిస్తుంది.
‘మనుజాధిపా, ఇక్కడే నీవు నీ పితామహులందరి కోసం జలతర్పణం చేయి, రాజా, నీ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చుకో’ — అని బ్రహ్మ ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు. గంగను తీసుకురావడం సగం కర్మ మాత్రమే; తర్పణంతోనే అది సంపూర్ణమవుతుంది. ప్రతిజ్ఞ క్రియతోనే ముగుస్తుంది, కేవలం సంకల్పంతో కాదు. ‘అపవర్జయ’ అనే మాట ఋణం తీర్చడాన్ని సూచిస్తుంది — పితరుల ఋణం పుత్రుని శిరస్సుపై ఉంటుంది, అది జలదానంతోనే తీరుతుంది.
తరువాత బ్రహ్మ ముగ్గురు పూర్వీకుల అసమర్థతను గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘రాజా, నీ పూర్వీకుడు, అతి యశస్వి, ధర్మాత్ములలో శ్రేష్ఠుడు అయిన సగరుడు ఈ మనోరథాన్ని పొందలేకపోయాడు. అలాగే నాయనా, లోకంలో సాటిలేని తేజస్సు గల అంశుమంతుడు గంగను తీసుకురావాలని ప్రార్థించినా ఆ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చలేకపోయాడు — గుణవంతుడైన రాజర్షి అయినా, మహర్షులతో సమానమైన తేజస్సు గలవాడైనా, నాతో సమానమైన తపస్సు గలవాడైనా, క్షత్రధర్మంలో నిలిచినవాడైనా. మహాభాగా, అనఘా, అతి తేజస్వి అయిన నీ తండ్రి దిలీపుడు కూడా గంగను ప్రార్థించినా మళ్ళీ ఆమెను తీసుకురాలేకపోయాడు.’ దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — కార్యసిద్ధి కేవలం తపస్సుతో గానీ తేజస్సుతో గానీ కాదు, నియతమైన కాలంతో, దైవానుగ్రహంతో జరుగుతుంది; ముగ్గురి శ్రమ కూడా భగీరథుని సిద్ధిలో కూడబెట్టబడినట్లుంది. బ్రహ్మ తననే ఉపమానంగా చేసుకొని అంశుమంతుని ‘నాతో సమానమైన తపస్సు గలవాడు’ అంటున్నాడు; అంతటివాడూ సిద్ధి పొందలేదు — దీనితో భగీరథుని గొప్పతనం రెట్టింపవుతుంది.
‘పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ ప్రతిజ్ఞను నీవు దాటి నెరవేర్చావు; కాబట్టి లోకంలో పరమమైన, అందరూ అంగీకరించే యశస్సును నీవు పొందావు. శత్రుసంహారకా, ఆ గంగావతరణాన్ని నీవు చేశావు; ఈ కర్మతోనే నీవు ధర్మానికి గొప్ప ఆయతనాన్ని పొందావు.’ ఇక్కడ ‘ఆయతనం’ అనే మాటకు బ్రహ్మలోకం అని అభిప్రాయమని హిందీ వ్యాఖ్యానం; అది యుక్తమైనదే, ఎందుకంటే లోకోపకారకమైన కర్మ కర్తకు స్థిరమైన గతిని ఇస్తుంది. ‘సమతిక్రాంతా’ అనే మాటతో సూచించబడేదేమిటంటే — ప్రతిజ్ఞ కేవలం పాలించబడడమే కాదు, ముగ్గురు పూర్వీకులు దాటలేకపోయిన దానిని ఇతడు దాటాడు.
‘నరోత్తమా, ఎల్లప్పుడూ స్నానానికి తగిన ఈ జలంలో నీవు స్నానం చేయి; పురుషశ్రేష్ఠా, శుచివై పుణ్యఫలాన్ని పొందు. నీ పితామహులందరికీ జలతర్పణం చేయి. నీకు క్షేమం కలుగుగాక; నేను నా లోకానికి వెళ్తాను, రాజా, నీవు కూడా నీ నగరానికి వెళ్ళు.’ ఈ విధంగా బ్రహ్మ కర్తవ్యాన్ని నిర్దేశించి వీడ్కోలు చెబుతున్నాడు. ‘సదోచితే సలిలే’ (ఎల్లప్పుడూ తగిన జలంలో) అనే విశేషణంతో గంగాజలపు నిత్యశుద్ధి చెప్పబడింది; ఇతర చోట్ల కాలనియమం ఉంటుంది, ఇక్కడ మాత్రం ఏదీ లేదు.
ఇలా చెప్పి దేవేశుడు, సర్వలోక పితామహుడు, మహాయశస్వి అయిన బ్రహ్మ వచ్చినట్లే దేవలోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. నలభయ్యవ సర్గలో దేవతలను ఓదార్చడానికి వచ్చినట్లే ఇక్కడ కూడా మాట మాత్రం ఇచ్చి వెనుదిరిగాడు — ఈ కథాభాగపు పద్ధతి ఇదే. ‘యథాగతం తథాగచ్ఛత్’ (వచ్చినట్లే వెళ్ళాడు) అనే మాటతో అప్రయాసమైన రాకపోకలు సూచించబడుతున్నాయి — దేవతలకు లీలామాత్రమైనది మర్త్యులకు వేల సంవత్సరాల తపస్సుతో సాధ్యమైనది.
మహాయశస్వి, రాజర్షి అయిన భగీరథుడు మాత్రం సాగరుల కోసం వరుసగా, యథావిధిగా ఉత్తమమైన జలతర్పణం చేసి, తర్పణం ముగించి శుచియై తన నగరంలో ప్రవేశించాడు. కార్యం సమృద్ధిగా సిద్ధించిన ఆ నరశ్రేష్ఠుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ‘యథాక్రమం యథాన్యాయం’ అనే మాటలతో సూచించబడేదేమిటంటే — శాస్త్రవిహితమైన విధి విడువబడలేదు, అరవై వేల మంది కోసం కూడా క్రమం కాపాడబడింది. ‘సాగరాణాం’ అనే మాటతో సగరపుత్రులే చెప్పబడ్డారు; పూర్వం సముద్రపు పేరుకు కారణమైనవారు ఇప్పుడు దాని జలంతోనే తృప్తి పొందారు.
రాఘవా, ఆ రాజును పొంది లోకం ఆనందించింది; శోకం తొలగి, కార్యాలు సమృద్ధమై, బాధ తీరింది. రాజు దీర్ఘకాలం తపస్సులో ఉన్నప్పుడు ప్రజలు చింతతో ఉన్నారు; అతడు తిరిగి రావడంతో వారు నిశ్చింతులయ్యారు. దీనితో కవి సూచించేదేమిటంటే — రాజు తపస్సు కూడా ప్రజల హితం కోసమే. అంతేకాక ‘సమృద్ధార్థః’ అనే మాట రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఒకసారి రాజు విషయంలో, మరొకసారి లోకం విషయంలో; రాజు సిద్ధియే ప్రజల సిద్ధి అని భావం.
తరువాత విశ్వామిత్రుడు రామునితో అన్నాడు — ‘రామా, గంగ వృత్తాంతాన్ని నేను నీకు విస్తారంగా చెప్పాను. నీకు క్షేమం కలుగుగాక, శుభం కలుగుగాక; సంధ్యాకాలం దాటిపోతోంది.’ ముప్పై ఐదవ సర్గలో మొదలైన గంగకథ ఇక్కడ ముగిసింది; ముని సంధ్యోపాసనకు రాముని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. కథాశ్రవణంతో పాటు నిత్యకర్మను విడువకూడదనేది ఇక్కడ శిక్షణ; రాత్రి తరువాతి సర్గలో విశాల నగరానికి ప్రయాణానికి పీఠిక అవుతుంది.
చివరలో ఫలశ్రుతి చెప్పబడుతుంది — ఈ ఆఖ్యానం ధన్యమైనది, యశస్సునూ ఆయుస్సునూ పుత్రులనూ స్వర్గాన్నీ ఇచ్చేది. బ్రాహ్మణులకూ క్షత్రియులకూ ఇతరులకూ దీనిని వినిపించేవాని పితరులు ప్రీతి చెందుతారు, దేవతలు కూడా ప్రీతి చెందుతారు. ఈ గంగావతరణ ఆఖ్యానం ఆయుస్సునిచ్చేది, శుభమైనది. కాకుత్స్థా, దీనిని వినేవాడు సమస్త కోరికలనూ పొందుతాడు; అతని పాపాలన్నీ నశిస్తాయి, ఆయుస్సూ కీర్తీ వృద్ధి చెందుతాయి. ఈ విధంగా శ్రవణపఠనాల ఫలాన్ని చెప్పి సర్గ ముగుస్తుంది. ఈ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ప్రచలిత (వల్గేట్) పాఠంలోనే కనిపిస్తాయి; అయినా ఫలశ్రుతి పురాణకథల సామాన్య పద్ధతి, కాబట్టి ఇక్కడ కూడా స్వాభావికమైనదే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥