సర్గ
విశాలానగరం, క్షీరసాగర మథనం
గంగను దాటడం, విశాలాపురి దర్శనం, రాముని ప్రశ్న, దేవాసురులు క్షీరసాగరాన్ని మథించడం, హాలాహలం పుట్టడం, శివుడు దానిని స్వీకరించడం, కూర్మరూపంలో హరి పర్వతాన్ని మోయడం, ధన్వంతరి, అప్సరసలు, వారుణి, ఉచ్చైఃశ్రవం, కౌస్తుభం, అమృతం పుట్టడం, దేవాసుర సంగ్రామంలో దైత్యసంహారం
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు గంగావతరణ కథను ముగించాడు. అది విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు పరమ విస్మయం చెంది మునితో ఇలా అన్నాడు: ‘బ్రహ్మర్షీ, మీరు చెప్పిన ఈ కథ అత్యద్భుతమైనది, సర్వోత్తమమైనది; గంగ అవతరించడం, సాగరం నిండడం అనే ఈ ఆఖ్యానం పుణ్యప్రదమైనది. పరంతపా, మీ ఈ సమగ్రమైన కథను తలచుకుంటూ ఉండిపోయిన మా ఇద్దరికీ ఈ రాత్రి ఒక్క క్షణంలా గడిచిపోయింది. విశ్వామిత్రా, సౌమిత్రితో కలిసి మీ శుభకథను తలచుకుంటూ ఉండగానే నా ఆ రాత్రంతా గడిచిపోయింది.’ ఇక్కడ కవి శ్రోత తన్మయత్వాన్ని చూపుతున్నాడు: కథ హృదయాన్ని పట్టుకున్నచోట కాలం తెలియదు. అంతేకాదు, రాముడు కేవలం శ్రోత కాదు, మననశీలుడు; విన్న విషయాన్ని రాత్రివేళ కూడా అతడు మననం చేస్తూనే ఉంటాడు. ఇంకా, ‘నౌ’ (మా ఇద్దరికీ) అనే ద్వివచనంతో లక్ష్మణుడు కూడా సమానంగా శ్రోత అని కవి సూచిస్తున్నాడు; సోదరులు ఇద్దరూ ఆ రాత్రి మేలుకొనే ఉన్నారు. ఈ ద్వివచనమే సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అక్కడ ‘సా రాత్రిః’ (ఆ రాత్రి) అనే ఏకవచనం కనిపిస్తుంది.
తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతవేళ ఆహ్నికాలు పూర్తిచేసుకున్న తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో శత్రుదమనుడైన రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు: ‘పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది; వినదగిన వాటిలో సర్వోత్తమమైనదాన్ని నేను విన్నాను. ఇప్పుడు నదులలో శ్రేష్ఠమైన, పవిత్రమైన త్రిపథగానదిని దాటుదాం. పుణ్యకర్ములైన ఋషుల ఈ నావ సుఖంగా కూర్చోడానికి వీలుగా పరచి సిద్ధంగా ఉంది; పూజ్యులైన మీరు ఇక్కడికి వచ్చారని తెలిసి అది త్వరగా వచ్చింది.’ మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాట విని కౌశికుడు ఋషిసంఘంతో సహా అందరినీ నది దాటించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసింది: రాముడు తానై ఆజ్ఞాపించడు, గురువును ప్రార్థిస్తాడు మాత్రమే; గురువు కూడా ఋషిగణాన్ని ముందుంచుకొని దాటిస్తాడు. ఈ విధంగా వినయాన్నీ క్రమాన్నీ కవి సూక్ష్మంగా చూపించాడు. ‘భగవతీ రాత్రిః’ (పూజ్యమైన రాత్రి) అనే సంబోధనతో రాత్రి కూడా పూజనీయమేనని చూపబడింది, ఎందుకంటే అది కథాశ్రవణ ఫలంతో సఫలమైంది. నావ తనంతట తానే రావడం మునిమాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తుంది: దానిని పిలవనక్కరలేదు, రావడమే దాని ధర్మం.
ఉత్తర తీరాన్ని చేరి, వారు ఋషిగణాన్ని పూజించి, గంగాతీరాన కూర్చొని విశాలానగరిని చూశారు. తరువాత మునిశ్రేష్ఠుడు రాఘవునితో కలిసి రమ్యమైన, దివ్యమైన, స్వర్గంతో సమానమైన ఆ విశాలానగరానికి త్వరగా వెళ్ళాడు. అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన రాముడు చేతులు జోడించి ఆ ఉత్తమ నగరం గురించి మహాముని విశ్వామిత్రుని అడిగాడు. ఈ సర్గతో కథాక్షేత్రం గంగ దక్షిణ తీరం నుండి ఉత్తర తీరానికి మారుతుంది; తరువాతి సర్గలకు విశాల కథాభూమి అవుతుంది. నగరాన్ని చూడగానే రామునికి ప్రశ్న కలిగింది; స్థలాన్ని చూడడం వల్ల కథ పుట్టడం అనే ఈ పద్ధతి రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘సంపూజ్యర్షిగణమ్’ (ఋషిగణాన్ని పూజించి) అనే పదం వల్ల నది దాటిన తరువాత కూడా విధి విడువబడలేదని తెలుస్తుంది; ఆవలి ఒడ్డు చేరగానే మొదట పూజ, తరువాత విశ్రాంతి, ఆ తరువాత నగరదర్శనం అనే క్రమం ఇది.
రాముడు అడుగుతున్నాడు: ‘మహామునీ, విశాలలో ఉన్న ఈ రాజవంశం ఏది? మీకు శుభమగుగాక; వినాలని కోరుతున్నాను, నాకు ఎంతో కుతూహలంగా ఉంది.’ రాముని ఆ మాట విని మునిపుంగవుడు విశాల పురాతన వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించాడు: ‘రామా, శక్రుని నోటినుండి నేను విన్న కథను విను; రాఘవా, ఈ దేశంలో జరిగినదానిని యథార్థంగా విను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షసాక్షి కాడు, ఇంద్రుని నుండి విన్నవాడు; ఈ విధంగా పరంపరగా వచ్చిన కథ అని ‘శ్రుతా’ (విన్న) అనే పదం సూచిస్తుంది. కథ ప్రామాణికత కూడా దానివల్లనే స్థిరపడుతుంది. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనడం రాముని శిష్టత; ప్రశ్నకు ముందు అతడు గురువుకు మంగళమే పలుకుతాడు. ‘పురాతనమ్’ అనే పదంతో కథ ప్రాచీనతనూ, ‘తత్త్వేన’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో దాని యథార్థతనూ విశ్వామిత్రుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు.
‘రామా, పూర్వం కృతయుగంలో దితి కుమారులు మహాబలవంతులుగా ఉండేవారు; అదితి కుమారులు కూడా మహాభాగులు, వీర్యవంతులు, మిక్కిలి ధర్మాత్ములు. అప్పుడు ఆ మహాత్ములకు “మనం మరణం లేనివారిగా, ముసలితనం లేనివారిగా, రోగం లేనివారిగా ఎలా అవుదాం” అనే ఆలోచన కలిగింది. అలా ఆలోచిస్తున్న ఆ విజ్ఞులకు మళ్ళీ “క్షీరసాగరాన్ని మథించి అందులోంచి రసాన్ని పొందుదాం” అనే ఆలోచన కలిగింది. అప్పుడు మథనం చేయాలని నిశ్చయించి, వాసుకిని తాడుగా, మందరాన్ని కవ్వంగా చేసుకొని, అపరిమిత తేజస్సు గల వారు మథించారు.’ ఇక్కడ దేవతలూ అసురులూ ఒకే కార్యంలో కలిసి ఉన్నారు; విరోధం తరువాత అమృతం విషయంలోనే పుడుతుంది. ‘అమరాః నిర్జరాః నిరామయాః’ అనే మూడు పదాలు మూడు భయాలను సూచిస్తాయి: మృత్యువు, ముసలితనం, వ్యాధి. వీటి నివారణకోసమే అమృతం కోరబడుతుంది. వాసుకి తాడు కావడం, మందరం కవ్వం కావడం లోకంలో పెరుగు చిలకడానికి విశాలమైన ప్రతిరూపమే.
‘అప్పుడు వెయ్యి సంవత్సరాలకు, తాడుగా ఉన్న ఆ సర్పం యొక్క అనేక శిరస్సులు తీవ్రమైన విషాన్ని కక్కుతూ కోరలతో శిలలను కరిచాయి. అప్పుడు అగ్నిలాంటి హాలాహలం అనే మహావిషం పైకి ఎగసింది; దానితో దేవాసుర మానవులతో కూడిన సమస్త జగత్తూ దహించుకుపోయింది.’ ఈ హాలాహల వృత్తాంతం గీతాప్రెస్ ముద్రణ (వల్గేట్) ప్రత్యేకత; బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇది లేదు, అక్కడ మథనం నుండి నేరుగా ధన్వంతరే ఉద్భవిస్తాడు. ఇక్కడ సూచింపబడేది: ఏదైనా గొప్ప కార్యం సాధించేటప్పుడు మొదట విఘ్నమే లేస్తుంది; అమృతానికి ముందు విషమే వస్తుంది. ‘వర్షసహస్రేణ’ (వెయ్యి సంవత్సరాలకు) అనే పదం ఈ సర్గలో రెండుసార్లు వస్తుంది: ఒకసారి విషం పుట్టినప్పుడు, మరొకసారి ధన్వంతరి ఉదయించినప్పుడు; దానివల్ల కార్యం ఎంత దీర్ఘమైనదో మళ్ళీ మళ్ళీ సూచింపబడింది.
‘అప్పుడు దేవతలు శరణు కోరుతూ మహాదేవుడైన శంకరుని, పశుపతి అయిన రుద్రుని దగ్గరకు వెళ్ళి “రక్షించు, రక్షించు” అంటూ స్తుతించారు. అలా వేడుకోబడిన దేవదేవేశ్వరుడైన ప్రభువు ప్రత్యక్షమయ్యాడు; అక్కడే శంఖచక్రధారి అయిన హరి కూడా ఆవిర్భవించాడు.’ ఇక్కడ ముద్రణలో హరిహరుల సమాగమం వర్ణించబడింది; దేవతలను రక్షించడంలో ఇద్దరూ కలిసి ఉన్నారని భావం. ఇది కూడా వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. ‘త్రాహి త్రాహి’ (రక్షించు, రక్షించు) అనే ద్విరుక్తి దేవతల భయం ఎంత తీవ్రమైనదో వెల్లడిస్తుంది. ‘శరణార్థినః’ (శరణు కోరేవారు) అనే పదం కూడా మననం చేయదగినది: తామే స్వయంగా మథనానికి పూనుకున్నవారే ఇప్పుడు శరణు కోరుతున్నారు. ‘దేవదేవేశ్వరః’ అనే విశేషణం, ఎందుకంటే దేవతలకు కూడా అతడు ఈశ్వరుడు.
‘హరి చిరునవ్వు నవ్వి శూలధారి అయిన రుద్రునితో ఇలా అన్నాడు: సురశ్రేష్ఠా, దేవతలు సముద్రాన్ని మథిస్తుండగా మొదట ఏది వచ్చిందో, దేవతల ముందు ఏది నిలిచిందో, అది నీదే; ప్రభూ, ఇక్కడ నిలిచి అగ్రపూజగా ఈ విషాన్ని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ ‘అగ్రపూజ’ అనే పదంతో దేవతలలో శివుని జ్యేష్ఠత్వం సూచింపబడింది; విషాన్ని స్వీకరించడం శిక్ష కాదు, సన్మానమే అని కవి చూపుతున్నాడు. చిరునవ్వుతో పలికిన మాట హరి ప్రసన్నతనూ స్నేహాన్నీ వ్యక్తం చేస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సంవాద వృత్తాంతం లేదు; అక్కడ మథనం నుండి నేరుగా ధన్వంతరే ఉద్భవిస్తాడు. కాబట్టి ఈ సంవాదం గీతాప్రెస్ ముద్రణకు మాత్రమే సొంతమైన సంపద.
‘అలా చెప్పి సురశ్రేష్ఠుడైన విష్ణువు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. దేవతల భయాన్ని చూసి, శార్ఙ్గధారి మాటను విని, దేవేశుడైన భగవాన్ హరుడు ఘోరమైన హాలాహల విషాన్ని అమృతంలా స్వీకరించాడు; దేవతలను వీడ్కొలిపి తన స్థానానికి వెళ్ళాడు.’ ‘అమృతోపమమ్’ (అమృతంలాంటిదిగా) అనే పదం మననీయం: లోకహితం కోసం విషాన్ని కూడా అమృతంలా స్వీకరించేవాడే మహాదేవుడు. ఇక్కడ గీతాప్రెస్ వ్యాఖ్యలో కంఠంలో ధరించడం చెప్పబడింది, కానీ మూలంలో ‘సంజగ్రాహ’ (స్వీకరించాడు) అనే పదం మాత్రమే ఉంది. ‘దేవాన్ విసృజ్య’ (దేవతలను వీడ్కొలిపి) అనే పదంతో, ఉపకారం చేసి అతడు అక్కడ నిలవడని, ప్రత్యుపకారాన్ని ఆశించడని కనిపిస్తుంది; పని ముగించుకొని తన స్థానానికే వెళ్ళిపోతాడు.
‘అప్పుడు దేవాసురులంతా మళ్ళీ మథించారు; అప్పుడు కవ్వంగా ఉన్న పర్వతోత్తమమైన మందరం పాతాళంలోకి దిగిపోయింది. అప్పుడు గంధర్వులతో కలిసి దేవతలు మధుసూదనుని స్తుతించారు: “నీవు సర్వభూతాలకూ, ముఖ్యంగా దేవతలకూ గతివి; మహాబాహూ, మమ్మల్ని రక్షించు, పర్వతాన్ని పైకెత్తవలసినవాడవు నీవే.” అది విని హృషీకేశుడు కూర్మరూపాన్ని ధరించాడు.’ ఈ కూర్మావతార వర్ణన వల్గేట్లో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ దేవతలు తమ బలంతో అసమర్థులై మళ్ళీ హరినే ఆశ్రయిస్తారు; ఇదే ఈ ఆఖ్యానానికి స్థిరమైన స్వరం. ‘పాతాళం ప్రవేశించింది’ అనే పదంతో కార్యానికి రెండవ విఘ్నం చూపబడింది: విషం తరువాత కవ్వమే కిందికి జారిపోవడం. ఈ విధంగా విఘ్నాలు వరుసగా వస్తాయి, హరి కూడా వరుసగా వాటిని తొలగిస్తాడు.
‘పర్వతాన్ని వీపుపై నిలిపి హరి అక్కడ సముద్రంలో పవళించాడు. లోకాత్ముడైన కేశవుడు పర్వతాగ్రాన్ని చేతితో పట్టుకొని, దేవతల మధ్య నిలిచి తానూ స్వయంగా మథించాడు. అప్పుడు వెయ్యి సంవత్సరాలకు ఆయుర్వేదమయుడు, మిక్కిలి ధర్మాత్ముడు అయిన ఒక పురుషుడు దండంతో, కమండలువుతో పైకి లేచాడు; మొదట ధన్వంతరి అనేవాడు; తరువాత మహాతేజస్సుగల అప్సరసలు.’ ఇక్కడ హరి మూడు విధాలుగా ఉన్నాడు: కింద కూర్మం, మధ్యలో మథించేవాడు, పైన పర్వతాన్ని పట్టుకునేవాడు. ఈ విధంగా కార్యంలోని అన్ని పాత్రలనూ అతడే నిర్వహిస్తాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ధన్వంతరిని ‘దండంతో, కమండలువుతో’ అని వర్ణించడం వైద్యుని చిహ్నాన్నీ తపస్వి చిహ్నాన్నీ రెండింటినీ చూపుతుంది; ఆయుర్వేదం తపస్సు ఫలమే అని భావం.
‘నీటిలో మథించడం వల్ల ఆ రసం నుండే ఆ వరస్త్రీలు పుట్టారు; కాబట్టి, మనుజశ్రేష్ఠా, వారు “అప్సరసలు” అయ్యారు. మహాతేజస్సుగల ఆ అప్సరసలు అరవై కోట్లమంది ఉన్నారు; కాకుత్స్థా, వారి పరిచారికలైతే లెక్కలేనంతమంది. ఆ దేవదానవులెవ్వరూ వారిని స్వీకరించలేదు; స్వీకరింపబడకపోవడం వల్లనే వారు “సాధారణులు” (అందరికీ చెందినవారు) అని ప్రసిద్ధి చెందారు.’ ఇక్కడ నామనిర్వచనం స్పష్టం: నీటిలో (అప్సు) రసం నుండి పుట్టినవారు కాబట్టి అప్సరసలు. ‘సాధారణాః’ అనే పదంతో వారు ఎవరికీ పరిగ్రహింపబడకపోవడమే చెప్పబడింది. ‘అరవై కోట్లు’ అనే సంఖ్య కావ్యపు అతిశయోక్తి; పరిచారికలు లెక్కలేనంతమంది అనడం దానికే మరింత వృద్ధి. ‘న తాః స్మ ప్రతిగృహ్ణంతి’ (వారిని స్వీకరించలేదు) అనే లఙ్ ప్రయోగం అలవాటును సూచిస్తుంది.
‘రఘునందనా, తరువాత వరుణుని కుమార్తె, మహాభాగ అయిన వారుణి పరిగ్రహం (తనను స్వీకరించేవారిని) వెదుకుతూ పైకి వచ్చింది. దితి కుమారులు ఆ వరుణపుత్రికను స్వీకరించలేదు; వీరా, అదితి కుమారులైతే నిందారహితురాలైన ఆమెను స్వీకరించారు. అందువల్ల దితి కుమారులు “అసురులు” అనీ, అదితి కుమారులు “సురులు” అనీ అయ్యారు; వారుణిని స్వీకరించినందుకు సురులు హర్షించి సంతోషించారు.’ ఇది కూడా నిర్వచనమే: సుర (వారుణి)ని స్వీకరించినవారు సురులు, స్వీకరించనివారు అసురులు. ఈ విధంగా రెండు పేర్ల మూలం కథలోనే నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘మార్గమాణా పరిగ్రహమ్’ (పరిగ్రహాన్ని వెదుకుతూ) అనే పదంతో ఆమె తనకు తానే వరుని అన్వేషిస్తూ లేచిందని కనిపిస్తుంది; ఇది సముద్రం నుండి పుట్టిన రత్నాల స్వభావ వర్ణన.
‘నరశ్రేష్ఠా, అశ్వశ్రేష్ఠమైన ఉచ్చైఃశ్రవం, మణిరత్నమైన కౌస్తుభం, అలాగే ఉత్తమమైన అమృతం కూడా పైకి వచ్చాయి. అప్పుడు ఆ అమృతం కోసం గొప్ప కులక్షయం జరిగింది; అప్పుడు అదితి కుమారులు దితి కుమారులతో యుద్ధం చేశారు.’ ఇక్కడ కవి సూచిస్తున్నాడు: రత్నాలు పుడుతున్నంతవరకూ సహకారం నిలుస్తుంది; అమృతం కనబడగానే సహకారం భగ్నమవుతుంది. ఒకే కార్యంలో పాల్గొన్నవారే తరువాత పరస్పరం చంపుకుంటారు; ఇదే లోభం నడిచే తీరు. ఉచ్చైఃశ్రవం, కౌస్తుభం పుట్టుక పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి; ఇక్కడ మాత్రం కవి వాటిని సంక్షిప్తంగానే లెక్కిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని లక్ష్యం అమృతం కోసం జరిగిన సంగ్రామమే.
‘వీరా, అసురులంతా రాక్షసులతో ఏకమయ్యారు; ముల్లోకాలనూ మోహింపజేసే మహాఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. అంతా క్షయమైపోయినప్పుడు, మహాబలుడైన విష్ణువు మోహినీ మాయను ఆశ్రయించి త్వరగా అమృతాన్ని అపహరించాడు. అక్షరుడైన పురుషోత్తముడు విష్ణువుకు ఎదురుగా వెళ్ళినవారు, ఆ యుద్ధంలో ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువుచేత నలిగిపోయారు.’ మోహినీ వృత్తాంతం కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్లో మాత్రం దీనితో అమృతాన్ని రక్షించే ఉపాయం చూపబడింది. ‘అక్షరమ్’ అనే పదంతో హరి అవినాశిత్వం గుర్తుచేయబడింది. ‘ఏకతామ్ అగమన్’ (ఏకమయ్యారు) అనే పదంతో అసురులు రాక్షసులతో సంధి చేసుకోవడం సూచింపబడింది; దీనివల్ల రాబోయే కాండలలో వచ్చే రాక్షసకథకు బీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉందని తెలుస్తుంది.
‘దైత్యులకూ ఆదిత్యులకూ మధ్య జరిగిన ఈ ఘోరమైన మహాయుద్ధంలో అదితి వీరపుత్రులు దితి కుమారులను తీవ్రంగా సంహరించారు. దితి కుమారులను చంపి, రాజ్యాన్ని పొంది, పురందరుడు ఆనందంగా ఋషిసంఘాలతో, చారణులతో కూడిన లోకాలను పరిపాలించాడు.’ ఈ విధంగా విశాల ఆఖ్యానంలోని పూర్వార్ధం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో పుత్రులను పోగొట్టుకున్న దితి శక్రుని చంపగల పుత్రుని కోరుతూ కశ్యపుని వరం యాచిస్తుంది, తపస్సు ప్రారంభిస్తుంది. ఆ తరువాత విశాలానగర రాజవంశ కథ క్రమంగా నడుస్తుంది. ‘ఋషిసంఘాలతో, చారణులతో కూడిన లోకాలు’ అనే పదంతో రాజ్య విస్తృతి చూపబడింది: కేవలం దేవలోకం కాదు, ఋషులతో చారణులతో కూడిన సమస్త లోకాలూ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥