సర్గ
దితి గర్భం ఏడు భాగాలుగా ఛేదింపబడడం
పుత్రులను పోగొట్టుకున్న దితి వరం యాచించడం, కశ్యపుడు షరతుతో వరమివ్వడం, కుశప్లవంలో వెయ్యేళ్ళ తపస్సు, శక్రుని పరిచర్య, అశుచిగా నిద్రించిన ఆమె గర్భాన్ని వజ్రంతో ఏడు భాగాలుగా ఛేదించడం
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు సముద్రమథనాన్ని వర్ణించి, ఇంద్రుని త్రైలోక్యరాజ్యంతో కథను ముగించాడు. ఈ సర్గ అదే కథ యొక్క మరొక పార్శ్వాన్ని చూపుతుంది: దైత్యుల తల్లి అయిన దితి శోకాన్ని. తన కుమారులు హతులు కాగా ఆమె పరమ దుఃఖంతో భర్త, మరీచి పుత్రుడు అయిన కశ్యపుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అంది: ‘భగవాన్, మీ మహాబలవంతులైన కుమారులే నన్ను పుత్రులను పోగొట్టుకున్నదానిగా చేశారు. కాబట్టి దీర్ఘమైన తపస్సుతో సంపాదించిన, శక్రుని సంహరించగల పుత్రుని కోరుతున్నాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రెండు పక్షాలకూ తండ్రి ఒక్కడే, కశ్యపుడు; కాబట్టి ఈ విరోధం పరాయివారితో కాదు, సవతి సోదరులతోనే.
దితి మళ్ళీ అంది: ‘నేనే స్వయంగా తపస్సు చేస్తాను; మీరు నాకు గర్భాన్ని ప్రసాదిస్తే చాలు. ఈశ్వరుడైన, శక్రుని సంహరించగల పుత్రుని నాకు అనుగ్రహించండి.’ ఇక్కడ ‘సాహం తపశ్చరిష్యామి’ (నేనే తపస్సు చేస్తాను) అనే మాటతో దితి శాపంతోగానీ యుద్ధంతోగానీ కాక తపస్సుతోనే ప్రతీకారం కోరుతోందని, అది కూడా తానే స్వయంగా చేస్తుందని సూచింపబడుతుంది. ‘ఈశ్వరమ్’ అనే పదానికి అర్థం: తాను ఏది కోరుకుంటే అది చేయగల సమర్థుడు. ఆమె ఆ మాట విని మహాతేజస్సుగల మారీచుడు కశ్యపుడు పరమ దుఃఖితురాలైన ఆ దితికి ఇలా బదులిచ్చాడు.
కశ్యపుడు అన్నాడు: ‘అలాగే కానీ, నీకు శుభమగుగాక. తపోధనా, శుచిగా ఉండు; యుద్ధంలో శక్రుని సంహరించే పుత్రుని నీవు కంటావు. పూర్తిగా వెయ్యి సంవత్సరాలు శుచిగా ఉంటే, నా వల్ల ముల్లోకాలనూ జయించగల పుత్రుని కంటావు.’ ఇక్కడ వరం షరతుతో కూడినది: శౌచమే దానికి మూలం. ఈ షరతే సర్గ చివరలో కథాగతిని మార్చివేస్తుంది; వరంతో ఇవ్వబడినది ఒక్క రోజు శౌచభంగంతోనే నశిస్తుంది.
ఇలా చెప్పి మహాతేజస్సుగల కశ్యపుడు ఆమెను చేతితో నిమిరాడు; తరువాత ఆమెను స్పృశించి ‘స్వస్తి’ అని చెప్పి తాను తపస్సుకు వెళ్ళిపోయాడు. ఈ నిమరడం, స్పృశించడం గర్భాధానాన్ని సూచిస్తాయి; కవి దానిని సంక్షిప్తంగానే చెబుతాడు, విస్తరించడు. ‘స్వస్తి’ అనే ఆశీర్వచనమే అతని చివరి మాట; ఆ తరువాత అతడు ఈ కథ నుండి బయటకు వెళ్ళిపోతాడు, మళ్ళీ తిరిగి రాడు.
నరశ్రేష్ఠా, అతడు వెళ్ళిపోయాక దితి పరమ హర్షంతో కుశప్లవం అనే తపోవనానికి చేరి అతి దారుణమైన తపస్సు చేసింది. ఆమె తపస్సు చేస్తుండగా సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు స్వయంగా గొప్ప సద్గుణసంపదతో ఆమెకు పరిచర్య చేశాడు. ఇక్కడ విరోధాభాసం స్పష్టం: ఎవని వధకోసం తపస్సు చేయబడుతోందో, అతడే ఆ తపస్విని సేవిస్తున్నాడు. ఇంద్రుడు దితి సోదరి అయిన అదితి కుమారుడు; కాబట్టి లోకదృష్టిలో అతడు ఆమెకు మేనల్లుడే.
సహస్రాక్షుడు ఆమెకు అగ్నిని, దర్భలను, సమిధలను, నీటిని, పండ్లను, దుంపలను, ఇంకా ఆమె కోరిన మరేదైనా సమర్పించాడు. శరీరాన్ని ఒత్తడంతో, అలసట తీర్చడంతో శక్రుడు అన్ని వేళలా దితికి పరిచర్య చేశాడు. ఈ సేవ కేవలం వినయానికే కాదు, జాగరూకతకు కూడా సూచకం: ఆమె ఎప్పుడు ప్రమాదం (పొరపాటు) చేస్తుందా అని అతడు వేచి చూస్తున్నాడు. అయినా కవి అతని సేవను నిందించడు; ‘పరయా గుణసంపదా’ (గొప్ప సద్గుణసంపదతో) అని అతడే చెప్పాడు.
రఘునందనా, వెయ్యి సంవత్సరాలకు పది తక్కువ పూర్తి కాగా, అంటే వెయ్యేళ్ళలో పది సంవత్సరాలు మిగిలి ఉండగా, దితి పరమ సంతోషంతో సహస్రాక్షునితో అంది: ‘వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, తపస్సు చేస్తున్న నాకు ఇంక పది సంవత్సరాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. నీకు శుభమగుగాక. ఆ తరువాత నీవు నీ సోదరుని చూస్తావు.’ ఇక్కడ ‘భ్రాతరమ్’ (సోదరుని) అనే పదం ముఖ్యమైనది: పుట్టబోయే ఆ పుత్రుని దితి తానే ఇంద్రునికి సోదరునిగా పరిచయం చేస్తోంది, శత్రువుగా కాదు.
‘నాయనా, నీ కోసం నేను ఏ పుత్రుని యాచించానో, అతడు జయోత్సాహంతో ఉంటాడు; అతనిని నేను శాంతపరుస్తాను, నీ పట్ల సౌభ్రాత్రాన్ని నెలకొల్పుతాను. అప్పుడు, నాయనా, నీవు నిశ్చింతగా అతనితో కలిసి త్రైలోక్యవిజయాన్ని అనుభవిస్తావు. సురశ్రేష్ఠా, నేను యాచించగా మహాత్ముడైన నీ తండ్రి వెయ్యి సంవత్సరాల చివర పుత్రుని గురించి నాకు వరమిచ్చాడు.’ ఇక్కడ దితి వైరం మృదువుగా మారుతుంది; ఆమె ఇంద్రుని ‘పుత్రా’ అని సంబోధిస్తుంది, తానే అతనికి ధైర్యం చెబుతుంది. ఈ పదిహేనవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ ప్రత్యేకతే.
ఇలా చెప్పి దితి అక్కడే, సూర్యుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరినప్పుడు, నిద్రకు లోనైంది; ఆ దేవి పాదాలను తలవైపు ఉంచి నిద్రించింది. తలవైపు పాదాలు, పాదాలవైపు జుట్టు: ఇదే కశ్యపుడు నిషేధించిన శౌచభంగ లక్షణం. ‘నిద్రయా అపహృతా’ (నిద్రచేత అపహరింపబడింది) అనే పదంతో ఇది ఇష్టపూర్వకంగా చేసిన పొరపాటు కాదని, దైవమే ఆమెను అలా నడిపించిందని కవి సూచిస్తున్నాడు.
పాదాల వైపు జుట్టు, తలవైపు పాదాలు ఉంచుకొని అశుచిగా ఉన్న ఆమెను చూసి శక్రుడు నవ్వాడు, సంతోషించాడు. పది వందల సంవత్సరాలు ఎదురుచూస్తున్న అతనికి సరిగ్గా ఆ రంధ్రమే (అవకాశమే) దొరికింది; అతని నవ్వు అతని దీర్ఘ నిరీక్షణ ఫలం. ‘జహాస చ ముమోద చ’ (నవ్వాడు, సంతోషించాడు) అనే రెండు క్రియలు: మొదటిది బాహ్యం, రెండవది ఆంతరం; వాటితో కవి అతని చిత్తంలోని ద్వైవిధ్యాన్ని చూపుతున్నాడు.
పురందరుడు ఆమె శరీరరంధ్రంలోకి ప్రవేశించాడు; రామా, పరమ ఆత్మనిగ్రహం గల అతడు గర్భాన్ని ఏడు భాగాలుగా ఛేదించాడు. ‘పరమాత్మవాన్’ అనే పదంతో ఇంద్రుడు దీన్ని భయంతో కాక ఆత్మసంయమంతోనే చేశాడని కవి సూచిస్తున్నాడు: తాను కర్తవ్యమని భావించినదాన్ని అతడు నిర్వికారంగా చేస్తాడు. ‘సప్తధా’ (ఏడు విధాలుగా) అనే సంఖ్య తరువాతి సర్గకు బీజం; ఈ ఏడు ఖండాలే మరుద్గణాలు అవుతాయి.
నూరు కణుపులు గల వజ్రంతో ఛేదింపబడుతున్న ఆ గర్భం పెద్ద గొంతుతో ఏడ్చింది; రామా, ఆ శబ్దంతో దితి మేల్కొంది. ‘ఏడవకు, ఏడవకు’ అని శక్రుడు గర్భంతో అన్నాడు; అయినా మహాతేజస్సుగల వాసవుడు ఏడుస్తున్నదానిని కూడా ఛేదించాడు. ఇక్కడ కరుణా క్రూరత్వమూ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి: అతడు ఏడుపును ఆపుతాడు, కానీ ఛేదించడం ఆపడు. ఈ మాటే (‘మా రుదః’, ఏడవకు) తరువాతి సర్గలో ‘మరుత్’ అనే పదానికి నిర్వచనం అవుతుంది.
‘చంపవద్దు, చంపవద్దు’ అని దితి అంది. అప్పుడు శక్రుడు తల్లి మాటపై గౌరవంతోనే ఆమె ఉదరం నుండి బయటకు వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: వజ్రంతో గర్భాన్ని ఛేదించేవాడే తల్లి మాటకు వెనుదిరుగుతాడు; కాబట్టి అతడు వెనుదిరగడం శక్తి లేకపోవడం వల్ల కాదు, పెద్దల మాటపై ఉన్న గౌరవం వల్లనే.
తరువాత వజ్రం చేతబట్టిన శక్రుడు చేతులు జోడించి దితితో అన్నాడు: ‘దేవీ, నీవు అశుచిగా, పాదాల వైపు జుట్టు ఉంచుకొని నిద్రించావు. ఆ అవకాశాన్ని పొంది, యుద్ధంలో శక్రుని చంపగల అతనిని నేను ఏడు భాగాలుగా ఛేదించాను. దేవీ, దానిని నీవు క్షమించాలి.’ చేతిలో వజ్రం, జోడించిన చేతులు: ఇదే ఈ సర్గ చివరి చిత్రం. ఈ విధంగా ఈ సర్గ అపరాధ నివేదనతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో దితి ఆ ఏడు ఖండాలను మరుద్గణాలుగా దేవలోకంలో నెలకొల్పమని ఇంద్రుని యాచిస్తుంది, ఆ తరువాత విశాలానగర కథ ప్రారంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥