సర్గ
అంశుమంతుని రసాతల గమనం
సగరుని ఆజ్ఞతో అంశుమంతుని ప్రయాణం, దిగ్గజాలను అడగడం, భస్మరాశుల దర్శనం, గరుడుని ఉపదేశం, గుర్రాన్ని తేవడంతో యజ్ఞసమాప్తి
మునుపటి సర్గలో కపిలుని హుంకారంతో అరవై వేల మంది సగరపుత్రులు భస్మరాశులయ్యారు. ఇక్కడి నుండి విశ్వామిత్రుడు కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — పుత్రులు వెళ్ళి చాలా కాలమైంది, తిరిగి రావడం లేదని తెలుసుకొని రాజు సగరుడు తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న మనుమడు అంశుమంతునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీవు శూరుడవు, విద్య నేర్చినవాడవు, తేజస్సులో పూర్వులతో సమానుడవు; కాబట్టి నీ పినతండ్రుల గతిని వెదకు, గుర్రాన్ని తీసుకుపోయినవానిని కూడా వెదకు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — సగరుడు శోకంతో నిశ్చేష్టుడు కాడు, కార్యాన్నే కొనసాగిస్తాడు; యజ్ఞాన్ని ముగించడమే రాజధర్మం. ‘నప్తారం’ (మనుమని) అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే పుత్రులు లేనప్పుడు మనుమడే కులానికి ఆధారం. అంతేకాక ‘చిరగతాన్’ (చాలా కాలం క్రితం వెళ్ళినవారు) అనే మాటతో కాలపు దైర్ఘ్యం సూచించబడింది; అరవై వేల మంది మౌనమే వారి వినాశనానికి మొదటి చిహ్నం.
ఇంకా సగరుడు అంటున్నాడు — ‘భూమి లోపల వీర్యవంతమైన, మహత్తరమైన ప్రాణులు ఉన్నాయి; వాటిని ఎదుర్కోవడానికి ఖడ్గంతో పాటు విల్లును తీసుకో. నమస్కరించదగినవారికి నమస్కరించు, విఘ్నం కలిగించేవారిని చంపి, కార్యం సాధించి తిరిగి రా, నా యజ్ఞాన్ని ఒడ్డుకు చేర్చు.’ ఇదే ఆర్షమైన శిక్షణ — పూజ్యుల పట్ల వినయం, విఘ్నకారుల పట్ల పరాక్రమం; రెండూ ఒకే వీరునిలో కలుస్తాయి. పుత్రుల వినాశనం ఆ అవినయం వల్లనే జరిగింది, వారు కపిలమునిపైకి పరుగెత్తారు; కాబట్టి సగరుడు మనుమనికి మొదట నమస్కారాన్నే నేర్పుతున్నాడు. ‘సిద్ధార్థః సంనివర్తస్వ’ (కార్యం సాధించి తిరిగి రా) అనేది ఆశీర్వాదమూ ఆదేశమూ — రెండూ ఒకేసారి; తాత ప్రేమ అందులో ప్రకాశిస్తోంది.
మహాత్ముడైన సగరుడు ఇలా చక్కగా చెప్పగా అంశుమంతుడు విల్లునూ ఖడ్గాన్నీ తీసుకొని చురుకైన అడుగులతో బయలుదేరాడు. రాజుచే ప్రేరేపించబడిన అతడు మహాత్ములైన పినతండ్రులు తవ్విన భూగర్భ మార్గాన్ని చేరాడు. ఇక్కడ ‘లఘువిక్రమః’ అనే మాట రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — వేగమైన నడక, అప్రయాసంగా పరాక్రమం చూపే స్వభావం. పినతండ్రులు తవ్విన మార్గమే మనుమనికి దారి అయింది; వినాశనం ఏ దారిలో వచ్చిందో, ఉద్ధరణ ప్రారంభం కూడా అదే దారిలో అని కవి సూచన. ‘సమ్యక్ ఉక్తః’ (చక్కగా చెప్పబడినవాడు) అనేది కూడా గమనించదగినది — చక్కగా ఆదేశించబడినవాడే కార్యాన్ని చక్కగా సాధిస్తాడు.
అక్కడ మహాతేజస్వి అయిన అతడు దేవతలూ, దానవులూ, రాక్షసులూ, పిశాచాలూ, పక్షులూ, సర్పాలూ పూజిస్తున్న దిగ్గజాన్ని చూశాడు. అతడు దానికి ప్రదక్షిణం చేసి, కుశలం అడిగి, తన పినతండ్రుల గురించీ, గుర్రాన్ని అపహరించినవాని గురించీ అడిగాడు. ఇక్కడ అంశుమంతుని వినయం పినతండ్రులకు విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది — వారు పలుగుపారలతో దిగ్గజాలను కూడా లెక్కచేయలేదు, ఇతడు మాత్రం మొదట ప్రదక్షిణం, తరువాత కుశలప్రశ్న, ఆ తరువాత తన కార్యం చెబుతాడు. ఈ క్రమం వల్లనే అతడు కార్యసిద్ధిని పొందుతాడు. దిగ్గజాలు దేవతలు మొదలైనవారిచే పూజించబడేవి; వాటిని గౌరవించడమే లోకధారణ పట్ల ఆదరం.
మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ దిగ్గజం అది విని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది — ‘అసమంజుని కుమారా, నీవు కృతార్థుడవై గుర్రంతో సహా త్వరగా తిరిగి వస్తావు.’ దాని ఆ మాట విని అతడు మిగిలిన దిగ్గజాలనన్నింటినీ వరుసగా, యథోచితంగా అడగడం మొదలుపెట్టాడు. మాట మర్మం తెలిసిన, వాక్చతురులైన ఆ దిక్పాలకులందరూ అతనిని పూజించి, ‘గుర్రంతో సహా తిరిగి వస్తావు’ అని ప్రోత్సహించారు. నాలుగు దిక్కులలోనూ ఒకే జవాబు లభించిందనే దానితో కవి కార్యసిద్ధి నిశ్చితమని సూచిస్తున్నాడు; కానీ అది కూడా వినయంతోనే లభిస్తుంది. ‘వాక్యజ్ఞైః వాక్యకోవిదైః’ అనే రెండు విశేషణాలు — అర్థజ్ఞానమూ, ప్రయోగనైపుణ్యమూ వేర్వేరుగా చెప్పబడ్డాయి.
వాటి ఆ మాట విని చురుకైన అడుగులు గల అతడు తన పినతండ్రులైన సాగరులు భస్మరాశులుగా పడి ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. అప్పుడు అసమంజుని కుమారుడు దుఃఖానికి వశుడై, వారి వధకు మిక్కిలి దుఃఖించి, తీవ్రమైన ఆర్తితో గట్టిగా ఏడ్చాడు. దుఃఖశోకాలతో నిండిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు అక్కడ దగ్గరలో సంచరిస్తున్న యజ్ఞాశ్వాన్ని కూడా చూశాడు. ఒకే చోట శోకానికీ సంతోషానికీ కారణాలు కనిపించాయి — పినతండ్రులు భస్మమయ్యారు, గుర్రం మాత్రం సజీవంగా సంచరిస్తోంది; దీనితో కవి లౌకిక సుఖదుఃఖాల మిశ్రమాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘పితరః’ అనే మాటతో పినతండ్రులు కూడా గ్రహించబడతారు, ఎందుకంటే వారు తండ్రి స్థానంలో ఉంటారు.
అతడు ఆ రాజకుమారులకు జలతర్పణం చేయాలనుకున్నాడు; కానీ మహాతేజస్వి అయిన అతడు నీటి కోసం వెదకినా ఏ జలాశయమూ కనబడలేదు. అప్పుడు నిశితమైన దృష్టిని నలువైపులా ప్రసరించి అతడు వాయువుతో సమానమైన వేగం గల, పక్షిరాజైన సుపర్ణుని చూశాడు, అతడు పినతండ్రులకు మేనమామ. ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి — సగరుని రెండవ భార్య సుమతి అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమార్తె, గరుడుని సోదరి; కాబట్టి అతడు అరవై వేల మందికి మేనమామ. ఈ విధంగా సంకటంలో స్వజనుడే ఉపదేశకుడవుతాడు. ‘నిపుణాం దృష్టిం విసార్య’ (నిశితమైన దృష్టిని ప్రసరించి) అనే మాటతో సంకటంలో వివేకమే మొదటి సాధనమని సూచించబడుతోంది.
మహాబలుడైన వైనతేయుడు అతనితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, శోకించకు; ఈ వధ లోకసమ్మతమైనది. అప్రమేయుడైన కపిలునిచేతనే ఈ మహాబలులు దహించబడ్డారు; కాబట్టి ప్రాజ్ఞా, వీరికి లౌకికమైన జలాన్ని ఇవ్వకూడదు.’ ఇక్కడ ‘లోకసమ్మతః’ అనే మాట మననం చేయదగినది — ధర్మంతో సిద్ధించినది శోకానికి విషయం కాదు. ‘లౌకికం సలిలం’ అనే విశేషణంతో సూచించబడేదేమిటంటే అగ్నితో దహించబడినవారికి సాధారణ జలం సరిపోదు, దివ్యజలమే కావాలి. గరుడుని మాట కేవలం ఓదార్పు కాదు, శాస్త్రనిర్ణయం — కర్మఫలం శోకించదగినది కాదు.
గరుడుడు ఇంకా అంటున్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె గంగ; మహాబాహూ, ఆమెయందే నీ పినతండ్రులకు జలతర్పణం చేయి. లోకాన్ని పవిత్రం చేసే ఆమె భస్మరాశులైన వీరిని ముంచెత్తుగాక; లోకానికి ప్రియమైన గంగతో ఈ భస్మం తడిసినప్పుడు, దానితో అరవై వేల మంది పుత్రులు స్వర్గలోకానికి వెళ్తారు.’ ఈ మాటతోనే గంగావతరణ కథ మొదలవుతుంది, అది తరువాతి సర్గలలో భగీరథునిచే సిద్ధిస్తుంది. రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన గంగావతరణ కథ ఇక్కడే బీజరూపంలో నిక్షిప్తమై ఉంది.
‘మహాభాగా, పురుషశ్రేష్ఠా, వీరా, గుర్రాన్ని తీసుకొని బయటకు వెళ్ళు; తాతగారి యజ్ఞాన్ని నెరవేర్చాలి’ అని సుపర్ణుడు అన్నాడు. సుపర్ణుని ఆ మాట విని అతి వీర్యవంతుడు, మహాతపస్వి అయిన ఆ అంశుమంతుడు త్వరగా గుర్రాన్ని తీసుకొని మళ్ళీ తిరిగి వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — గరుడుడు శోకాన్ని పెంచడు, కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు; ఇప్పుడు తాత యజ్ఞమే ప్రధానం, తర్పణం మరో కాలంలో సిద్ధిస్తుంది. ‘అతివీర్యవాన్ మహాతపాః’ అనే రెండు విశేషణాలతో వీర్యమూ తపస్సూ ఒకచోట నిలిచాయని సూచించబడింది.
తరువాత దీక్షలో ఉన్న రాజును చేరి అతడు జరిగినదంతా యథాతథంగా నివేదించాడు, సుపర్ణుని మాటను కూడా అలాగే. అంశుమంతుని ఆ ఘోరమైన మాట విని రాజు యథాకల్పంగా, యథావిధిగా యజ్ఞాన్ని నెరవేర్చాడు. అరవై వేల మంది పుత్రుల వధ వార్త విన్నా సగరుడు యజ్ఞాన్ని విడువడు — ఇది రాజర్షి ధైర్యం. యజ్ఞం స్వార్థం కోసం కాదు, లోకధారణ కోసం; కాబట్టి శోకంతో అతడు విరమించడు. ‘యథావృత్తం’ (జరిగినట్లుగా) అనే మాటతో అంశుమంతుని సత్యవాదిత్వం కూడా సూచించబడింది — ఏదీ దాచబడలేదు.
యజ్ఞం ముగించిన శ్రీమంతుడైన ఆ రాజు తన నగరానికి వెళ్ళాడు; కానీ గంగను తీసుకురావడం విషయంలో ఆ రాజు ఏ నిశ్చయానికీ రాలేకపోయాడు. చాలా కాలమైనా నిశ్చయానికి రాకుండానే ఆ మహారాజు ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ అపూర్ణ కార్యంతో ముగుస్తుంది — గంగావతరణం సగరునికీ, అంశుమంతునికీ, దిలీపునికీ అందకుండానే మిగిలిపోతుంది, భగీరథుడే దానిని సాధిస్తాడు. వంశపరంపరగా సిద్ధించే మహాకార్యపు కథ ఇదే. ‘మహాన్’ అనే విశేషణంతో కవి సూచించేదేమిటంటే గొప్పవారికి కూడా అంతా సిద్ధించదు; కాలమే కర్తలను నియోగిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥