- सन्धिः
- सगरे + कालधर्मं — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘कालधर्मं गते राम सगरे’ इति पदक्रमः
- समासः
- कालस्य धर्मः इति षष्ठीतत्पुरुषः — ‘कालनियतः स्वभावः’ इति रूढ्या मरणम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गते’ इत्यस्य कर्म; अत्र ‘कालधर्मं गते सगरे’ इति सति सप्तमी)
బాలకాండ — 42వ సర్గ
భగీరథుని వరప్రాప్తి
అంశుమంతుని, దిలీపుని రాజ్యం, గోకర్ణంలో భగీరథుని తపస్సు, బ్రహ్మ వరదానం, గంగను ధరించడానికి శివుని నియోగించమని ఉపదేశం
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः गङ्गावतरणस्य उपक्रमं कथयति। सगरे कालधर्मं गते प्रकृतीजनाः सुधार्मिकम् अंशुमन्तं राजानं वृण्वन्ति। अंशुमान् पुत्राय दिलीपाय राज्यं दत्त्वा हिमवतः शिखरे द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि तपः कृत्वा स्वर्गं लभते। दिलीपः पैतामहं वधं श्रुत्वा ‘कथं गङ्गावतरणं, कथं तेषां जलक्रिया’ इति चिन्तापरः भवति; तस्य भगीरथः नाम परमधार्मिकः पुत्रः जायते। दिलीपः बहून् यज्ञान् इष्ट्वा त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा निश्चयम् अगत्वा एव व्याधिना कालधर्मम् उपैति। भगीरथः अनपत्यः प्रजाकामः च सन् राज्यं मन्त्रिषु आधाय गोकर्णे ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपाः मासाहारः जितेन्द्रियः च घोरं तपः आतिष्ठति। वर्षसहस्रान्ते ब्रह्मा सुरगणैः सह आगत्य वरं ददाति। भगीरथः याचते — सगरपुत्राः मत्तः सलिलम् आप्नुयुः, गङ्गाजलक्लिन्ने भस्मनि ते स्वर्गं गच्छेयुः, कुलं च नः न अवसीदेत्। ब्रह्मा ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा उपायम् अपि वदति — गङ्गायाः पतनं पृथिवी न सहिष्यते, अतः तां धारयितुं हरः एव नियोज्यः। ततः लोककृत् देवैः मरुद्गणैः च सह त्रिदिवं गच्छति।
१अंशुमतः राज्याभिषेकः — दिलीपे राज्यसमर्पणम्
१कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः।
राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम्॥When Sagara had gone the way of time, Rāma, the people of the realm chose the wholly righteous Aṃśumān for their king.
२स राजा सुमहानासीदंशुमान्रघुनन्दन।
तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुतः॥Aṃśumān was a very great king, Raghunandana, and he had a great son, renowned by the name of Dilīpa.
३तस्मै राज्यं समादिश्य दिलीपे रघुनन्दन।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम्॥Having made over the kingdom to that Dilīpa, Raghunandana, he performed a most severe austerity on a lovely peak of the Himālaya.
మునుపటి సర్గలో సగరుడు గంగను తీసుకురావడం విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కాబట్టి ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు రామునితో అంటున్నాడు — సగరుడు కాలధర్మం చెందిన తరువాత ప్రజలు సుధార్మికుడైన అంశుమంతుని రాజుగా కోరుకున్నారు. ఆ అంశుమంతుడు చాలా గొప్ప రాజు; అతనికి దిలీపుడు అని ప్రసిద్ధుడైన గొప్ప కుమారుడు కలిగాడు. అంశుమంతుడు ఆ దిలీపునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి హిమవంతుని రమ్యమైన శిఖరంపై అతి దారుణమైన తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ఇక్ష్వాకుల కులంలో రాజ్యం భోగసాధనం కాదు, ధర్మరక్షణ భారం; కాబట్టి వృద్ధుడైన రాజు ఆ భారాన్ని కుమారునిపై ఉంచి తపోవనానికే వెళ్తాడు. ఇంకా ‘ప్రకృతీజనాః రోచయామాసుః’ (ప్రజలు కోరుకున్నారు) అనే మాటలతో సూచించబడేదేమిటంటే అభిషేకం ప్రజల అభిరుచితో జరుగుతుంది, కేవలం జన్మ వల్ల కాదు. సగరుని మనుమడైన అంశుమంతుడే గుర్రాన్ని తెచ్చాడు, కాబట్టి అతడే రాజ్యానికి అర్హుడని ప్రజల అభిప్రాయం.
In the last sarga Sagara, unable to decide how to bring the Gaṅgā down, ruled for thirty thousand years and went to heaven. Now Viśvāmitra tells Rāma what followed. When Sagara had gone the way of time, the people of the realm chose the wholly righteous Aṃśumān as their king. He was a very great king, and he had a great son, renowned as Dilīpa. Aṃśumān handed the kingdom over to Dilīpa and practised a most severe austerity on a lovely peak of the Himālaya. In the house of the Ikṣvākus kingship is not a means of pleasure but the burden of guarding dharma, so an aged king lays that burden on his son and goes to the forest of penance. And the people's choosing him shows that a king was consecrated with the people's approval, not by birth alone: Aṃśumān, Sagara's grandson, had brought back the horse, and so the people judged him worthy to rule.
२अंशुमतः स्वर्गगमनम्, दिलीपस्य शोकः
४द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि सुमहायशाः।
तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः॥For thirty-two thousand years that king of great renown stayed in the grove of penance; rich in austerity, he won heaven.
५दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम्।
दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत॥Dilīpa of great splendour, when he heard how his grandfathers had been destroyed, could come to no decision, for grief had undone his mind.
తపోవనానికి వెళ్ళిన అంశుమంతుడు ముప్పై రెండు వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, తపోధనుడై అక్కడే శరీరాన్ని విడిచి స్వర్గాన్ని పొందాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు తాతల వధ గురించి విని, దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న బుద్ధితో ఏ నిశ్చయానికీ రాలేకపోయాడు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — ఒకే ఆపద మూడు తరాలను వ్యాపిస్తుంది; అంశుమంతుడు తపస్సుతో, దిలీపుడు చింతతో, భగీరథుడు సిద్ధితో దానికి ప్రతీకారం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ‘దుఃఖోపహతయా బుద్ధ్యా’ అనే మాటతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — శోకం బుద్ధినే దెబ్బతీస్తుంది, దానివల్ల నిశ్చయం సిద్ధించదు. అంశుమంతుని తపస్సు కూడా పినతండ్రుల ఉద్ధరణకు సరిపోలేదని ఇక్కడ సూచించబడింది.
Aṃśumān stayed in the forest of penance for thirty-two hundred thousand years, and rich in austerity he left his body there and won heaven. Then Dilīpa of great splendour, hearing how his grandfathers had been destroyed, could reach no decision, for grief had broken his judgement. This is worth pondering: a single calamity spans three generations, and Aṃśumān with austerity, Dilīpa with anxious thought and Bhagīratha with final success each struggle to set it right. The poet says plainly that grief strikes at judgement itself, and so no decision is reached. It is also suggested that even Aṃśumān's austerity was not enough to save his forefathers.
३दिलीपस्य चिन्ता, भगीरथस्य जन्म
६कथं गंगावतरणं कथं तेषां जलक्रिया।
तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत्॥‘How is Gaṅgā to be brought down? How are they to have their water-rites? How am I to carry them across?’ — so he became lost in care.
७तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः।
पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः॥To him, brooding on this day after day, a man whose righteousness was known to all, was born a son named Bhagīratha, supremely devoted to dharma.
‘గంగావతరణం ఎలా జరుగుతుంది, వారికి జలతర్పణం ఎలా సమకూరుతుంది, వీరిని నేను ఎలా తరింపజేయగలను’ — అని దిలీపుడు చింతలో మునిగిపోయాడు. నిత్యం ఇలా ఆలోచిస్తున్న, ధర్మంతో ప్రసిద్ధుడైన అతనికి భగీరథుడు అనే పరమ ధార్మికుడైన కుమారుడు జన్మించాడు. ఇక్కడ సూచించబడేదేమిటంటే తండ్రి అపూర్ణ సంకల్పమే కుమారుని జన్మతో పాటు ఫలోన్ముఖమవుతుంది. ‘ధర్మేణ విదితాత్మనః’ అనే విశేషణంతో దిలీపుని చింత బలహీనత కాదు, ధర్మనిష్ఠకు రూపమేనని తెలుస్తుంది.
"How can the Gaṅgā be brought down? How can their water rites be done? How can I carry them across?" So Dilīpa became lost in care. To him, brooding on this day after day, a man whose righteousness was known to all, a son was born named Bhagīratha, supremely devoted to dharma. The hint is that a father's unfinished resolve begins to move toward fruition with the birth of his son. And his righteousness shows that Dilīpa's anxiety was not weakness but a form of his devotion to dharma.
४दिलीपस्य यज्ञाः, कालधर्मः, भगीरथाभिषेकः
८दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान्।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्॥Dilīpa of great splendour offered many sacrifices, and for thirty thousand years he had the kingdom governed.
९अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति।
व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान्॥Having come to no decision about the deliverance of those ancestors, tiger among men, he was taken by sickness and went the way of time.
१०इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा।
राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः॥Having consecrated his son Bhagīratha in the kingship, that bull among men went to the world of Indra by the merit he had himself earned.
మహాతేజస్వి అయిన దిలీపుడు అనేక యజ్ఞాలు చేశాడు, ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం పాలించాడు. కానీ ఆ పూర్వీకుల ఉద్ధరణ విషయంలో నిశ్చయానికి రాకుండానే ఆ నరశార్దూలుడు వ్యాధితో కాలధర్మం చెందాడు. కుమారుడు భగీరథుని రాజ్యంలో అభిషేకించి ఆ నరశ్రేష్ఠుడు తాను సంపాదించుకొన్న కర్మతోనే ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. ‘స్వార్జితేనైవ కర్మణా’ అనే మాటలతో అతని స్వర్గం స్వయంకృత పుణ్యంతో లభించిందని, పూర్వీకుల అనుగ్రహం వల్ల కాదని సూచించబడుతోంది. యజ్ఞాలతో అతడు స్వర్గాన్ని పొందాడు, పూర్వీకుల ఉద్ధరణ మాత్రం మిగిలిపోయింది — దీనితో కవి పూర్వీకుల ఋణం కేవలం యజ్ఞాలతో తీరదని చూపుతున్నాడు.
The splendid Dilīpa performed many sacrifices and ruled for thirty thousand years. But still without a decision about saving his forefathers, that tiger among men was taken by illness and went the way of time. Having consecrated his son Bhagīratha as king, the bull among men went to Indra's world by the merit he had earned himself. His heaven was won by his own good deeds, not by any help from his ancestors. Through his sacrifices he gained heaven, yet the rescue of his forefathers remained undone, and so the poet shows that the debt to one's ancestors is not settled by sacrifice alone.
५भगीरथस्य अनपत्यता, गोकर्णे तपसः आरम्भः
११भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन।
अनपत्यो महाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः॥Bhagīratha, the royal sage, was a righteous man, Raghunandana; but the great king was childless, and though he longed for offspring he had none.
१२मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं गंगावतरणे रतः।
तपो दीर्घं समातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन॥Laying that kingdom upon his ministers, and intent upon bringing Gaṅgā down, he undertook a long austerity at Gokarṇa, Raghunandana.
భగీరథుడు రాజర్షి, ధార్మికుడు; ఆ మహారాజుకు సంతానం లేదు, సంతానాన్ని కోరుకున్నాడు. అతడు ఆ రాజ్యాన్ని మంత్రులకు అప్పగించి, గంగావతరణంలో నిమగ్నుడై గోకర్ణంలో దీర్ఘమైన తపస్సు ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ రెండు కోరికలు కలిశాయి — తన సంతానం, పూర్వీకుల గతి; రెండింటికీ సాధనం ఒక్కటే, తపస్సు. ‘మంత్రులకు అప్పగించి’ అనే మాటతో తపస్సు కూడా రాజధర్మంలో భాగమేనని, రాజ్యాన్ని నిర్దయగా విడిచిపెట్టడం కాదని సూచించబడుతోంది; రాజ్యం రక్షించబడుతూనే ఉంది.
Bhagīratha was a righteous royal sage, but the great king was childless and longed for offspring. Entrusting the kingdom to his ministers and intent on bringing the Gaṅgā down, he undertook a long austerity at Gokarṇa. Two desires come together here, children for himself and salvation for his forefathers, and austerity was the one means for both. "Entrusting it to his ministers" shows that austerity too was part of a king's duty, not a heartless abandonment of the kingdom, which remained protected.
६घोरं तपः, ब्रह्मणः प्रसादः
१३ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः॥With his arms raised, with five fires about him, taking food but once a month, his senses mastered — and as he stood in that fearsome austerity, thousands of years
१४अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मनः।
सुप्रीतो भगवान्ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः॥went by for that great-souled king, mighty-armed one; and the blessed Brahmā, lord and master of creatures, was well pleased with him.
చేతులు పైకెత్తి, పంచాగ్నుల మధ్య నిలిచి, నెలకొకసారి ఆహారం తీసుకుంటూ, ఇంద్రియాలను జయించి అతడు ఘోరమైన తపస్సులో నిలిచాడు. ఆ మహాత్ముడైన రాజు అలా నిలిచి ఉండగా వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఆ తపస్సుకు ప్రజలకు ప్రభువు, ఈశ్వరుడు, భగవంతుడు అయిన బ్రహ్మ ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. పంచాగ్ని సేవనం, నెలకొకసారి భోజనం, ఇంద్రియజయం — ఈ మూడు విశేషణాలతో కవి తపస్సు యొక్క కాయిక, ఆహార, మానసిక అనే మూడు రూపాలను సంక్షేపంగా చూపుతున్నాడు. ‘వేల సంవత్సరాలు’ అనే కాలమానంతో అతని ధైర్యం సూచించబడుతోంది. ‘సుప్రీతః’ అనే మాటతో వరం ప్రార్థనతో కాదు, తపస్సుతోనే సంపాదించబడిందని తెలుస్తుంది.
With arms raised, surrounded by five fires, eating only once a month and with his senses mastered, he stood in fearsome austerity, and thousands of years passed for that great king. With his austerity the holy Brahmā, lord and master of creatures, was well pleased. The five fires, the monthly meal and the mastery of the senses sum up the three sides of austerity, of the body, of food and of the mind, and the thousands of years measure his patience. Brahmā's pleasure shows that the boon was earned not by prayer but by austerity itself.
७ब्रह्मणः आगमनं वरदानप्रस्तावश्च
१५ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत्॥Then the Grandfather came with the hosts of gods and spoke to the great-souled Bhagīratha as he stood at his penance:
१६भगीरथ महाराज प्रीतस्तेऽहं जनाधिप।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत॥‘Bhagīratha, great king, I am pleased with you, ruler of men. By this austerity well performed you have earned a boon; choose it, you of good vows.’
అప్పుడు పితామహుడు దేవగణాలతో కలిసి వచ్చి తపస్సు చేస్తున్న మహాత్ముడైన భగీరథునితో అన్నాడు — ‘భగీరథ మహారాజా, జనాధిపా, బాగా చేసిన నీ తపస్సుకు నేను ప్రీతి చెందాను; వరం కోరుకో, సువ్రతా.’ దేవగణాలతో కలిసి రావడంతో ఈ తపస్సు కేవలం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, సమస్త లోకాల హితంతో సంబంధమున్నదని సూచించబడుతోంది. ‘సువ్రతా’ అనే సంబోధనతో బ్రహ్మ అతని వ్రతనిష్ఠనే ప్రశంసిస్తున్నాడు. ‘వరం కోరుకో’ అనే మాటతో స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వబడుతోంది — ఏమి యాచిస్తాడనే దానితోనే భగీరథుని ఆశయం పరీక్షించబడుతుంది.
Then the Grandfather came with the hosts of gods and said to the great Bhagīratha as he stood at his penance: "Bhagīratha, great king, ruler of men, I am pleased with you for your well-performed austerity. Choose a boon, you of good vows." That the gods came with him shows this austerity was not merely private but bound up with the good of all the worlds. By calling him "of good vows" Brahmā praises his steadfastness, and in letting him choose freely he tests what is in Bhagīratha's heart.
८भगीरथस्य प्रार्थना — सलिलं स्वर्गश्च
१७तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम्।
भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः॥Bhagīratha of great splendour and mighty arms, standing with his palms joined, answered the Grandfather of all the worlds:
१८यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसःफलम्।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः॥‘If the Lord is pleased with me, and if my austerity has borne fruit, let all the sons of Sagara receive the water from my hands.
१९गंगायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम्।
स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे च प्रपितामहाः॥When the ashes of those great-souled ones are drenched with the water of Gaṅgā, let all my great-grandfathers go to heaven for ever.
మహాతేజస్వి, మహాబాహువు అయిన భగీరథుడు చేతులు జోడించి నిలిచి సర్వలోక పితామహునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘భగవాన్, మీరు నా పట్ల ప్రీతి చెందితే, తపస్సుకు ఫలం ఉంటే, సగరుని పుత్రులందరూ నా నుండి జలాన్ని పొందుదురు గాక. గంగాజలంతో ఆ మహాత్ముల భస్మం తడిసినప్పుడు నా ప్రపితామహులందరూ శాశ్వతంగా స్వర్గానికి వెళ్ళుదురు గాక.’ ఇక్కడ ‘మత్తః’ (నా నుండి) అనే మాట గొప్పది — అతడు వారి సద్గతిని మాత్రమే కోరడం లేదు, తన చేతితోనే తర్పణం చేయాలనుకుంటున్నాడు; దీనితో కులధర్మపు బాధ్యతను తానే మోస్తున్నాడని తెలుస్తుంది.
The splendid, mighty-armed Bhagīratha stood with joined palms and answered the Grandfather of all the worlds: "If the Lord is pleased with me and my austerity has borne fruit, let all the sons of Sagara receive water from my hands. When the ashes of those great ones are drenched with the Gaṅgā's water, let all my great-grandfathers go to heaven forever." "From my hands" says much: he wants not only their salvation but to make the offering himself, taking the family's duty on his own shoulders.
९सन्ततिविषयकः द्वितीयः वरः
२०देव याचे ह संतत्यै नावसीदेत्कुलं च नः।
इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः॥And I ask you, god, for offspring as well, that our line may not fail. Let this, god, be my highest boon in the house of the Ikṣvākus.’
ఇంకా అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు — ‘దేవా, సంతానం కోసం కూడా నేను యాచిస్తున్నాను; మా కులం క్షీణించకుండుగాక. దేవా, ఇక్ష్వాకుల కులం విషయంలో ఇదే నాకు రెండవ వరం కావాలి.’ ఇక్కడ గమనించాలి — భగీరథుడు మొదట పూర్వీకుల కోసం యాచిస్తాడు, తరువాతనే కులం కోసం; తన సుఖం కోసం మాత్రం ఏదీ యాచించడు. ఇదే ధార్మికుని యాచనా క్రమం. ‘నావసీదేత్ కులం చ నః’ (మా కులం క్షీణించకుండుగాక) అనే మాటతో అతడు తన సంతానరాహిత్యాన్ని శోకించడం లేదు, వంశం తెగిపోకుండా ఉండాలనే ప్రార్థిస్తున్నాడు.
He asked too: "And I ask you, god, for offspring as well, so that our line may not fail. Let this, god, be my highest boon for the house of the Ikṣvākus." Notice that Bhagīratha asks first for his forefathers and only then for his line, and for his own pleasure he asks nothing at all; that is the order in which a righteous man asks. He does not lament his own childlessness but prays that the line be unbroken.
१०ब्रह्मणः प्रतिवचनम् — ‘एवं भवतु’
२१उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः।
प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम्॥To the king who had spoken so, the Grandfather of all the worlds replied in a fair voice, sweet, and sweet in every syllable:
२२मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ।
एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन॥‘This wish of yours is a great one, Bhagīratha, great charioteer. So let it be. Blessings on you, increaser of the house of Ikṣvāku.
ఇలా పలికిన రాజుకు సర్వలోక పితామహుడు మధురమైన, మధుర అక్షరాలు గల, శుభమైన వాణితో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘మహారథుడవైన భగీరథా, నీ ఈ మనోరథం గొప్పది; అలాగే కానిమ్ము; ఇక్ష్వాకు కులాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, నీకు శుభం.’ ‘మనోరథం గొప్పది’ అని బ్రహ్మయే ప్రశంసించాడు; దానితో ఈ కార్యం సులభమైనది కాదు, లోకోత్తరమైనదని తెలుస్తుంది. ‘ఇక్ష్వాకుకులవర్ధన’ అనే సంబోధనతో రెండవ వరం కూడా సందర్భవశాత్తు ఇవ్వబడిందని సూచించబడుతోంది.
To the king who had spoken so, the Grandfather of all the worlds replied in a fair voice, sweet in every syllable: "This wish of yours is a great one, Bhagīratha, great warrior. So be it. Bless you, increaser of the house of Ikṣvāku." That Brahmā himself calls the wish great shows that the task was no easy one but beyond the ordinary. And calling him "increaser of the house of Ikṣvāku" suggests that the second boon was granted in passing as well.
११गङ्गायाः वेगः — हरस्य नियोजनोपदेशः
२३इयं हैमवती ज्येष्ठा गंगा हिमवतः सुता।
तां वै धारयितुं राजन्हरस्तत्र नियुज्यताम्॥This is Gaṅgā of the snows, the eldest daughter of Himavān. Let Hara be appointed there, O king, to hold her.
२४गंगायाः पतनं राजन्पृथिवी न सहिष्यते।
तां वै धारयितुं राजन्नान्यं पश्यामि शूलिनः॥The earth will not bear the fall of Gaṅgā, O king; and to hold her I see no one, O king, but the bearer of the trident.’
తరువాత బ్రహ్మ ఉపాయాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — ‘ఈ హైమవతి గంగ హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె; ఆమెను ధరించడానికి అక్కడ హరుని నియోగించాలి. గంగ పతనాన్ని భూమి సహించలేదు; ఆమెను ధరించడానికి శూలధారి తప్ప మరెవరినీ నేను చూడడం లేదు.’ దీనితో గంగావతరణ కథలో రెండవ అంకం మొదలవుతుంది — వరం లభించింది, కానీ అది సిద్ధించడానికి మళ్ళీ తపస్సు అవసరం. కథ బ్రహ్మ సన్నిధి నుండి శివుని వైపు సాగుతుంది; తరువాతి సర్గలో భగీరథుడు శంకరునే ఆరాధిస్తాడు.
Then Brahmā told him how it could be done: "Here is the Gaṅgā of the snows, the eldest daughter of Himavān. Let Hara, Śiva, be engaged to hold her, O king. The earth will not bear the Gaṅgā's fall, and I see no one but the bearer of the trident who can hold her." Here the second act of the story of the descent begins: the boon has been won, but more austerity is needed to fulfil it. The story passes from Brahmā to Śiva, and in the next sarga Bhagīratha will worship Śaṅkara.
१२ब्रह्मणः त्रिदिवगमनम्
२५तमेवमुक्त्वा राजानं गंगां चाभाष्य लोककृत्।
जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वैः सह मरुद्गणैः॥Having spoken thus to the king, and having addressed Gaṅgā as well, the maker of the worlds went to the third heaven with all the gods and the hosts of Maruts.
ఆ రాజుతో ఇలా చెప్పి, గంగతో కూడా మాట్లాడి, లోకసృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ దేవతలందరితో, మరుద్గణాలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ‘గంగాం చాభాష్య’ (గంగతో కూడా మాట్లాడి) అనే అర్ధపాదంతో కవి గంగకు కూడా ముందుగానే అనుమతి ఇవ్వబడిందని సూచిస్తున్నాడు; కాబట్టి తరువాతి సర్గలో ఆమె అవతరణకు విరోధం లేదు, కేవలం ఆమె వేగాన్ని ధరించడమే సమస్యగా మిగిలి ఉంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ మూడు తరాలతో పాటు గంగావతరణానికి ఉపక్రమాన్ని స్థాపిస్తుంది.
Having said this to the king and having spoken to the Gaṅgā as well, Brahmā, maker of the worlds, went back to heaven with all the gods and the hosts of Maruts. That he spoke to the Gaṅgā too suggests she had already been given leave, so that in the next sarga there is no resistance to her descent, only the problem of holding back her force. So this sarga, spanning three generations, lays the groundwork for the Gaṅgā's descent.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥
పదవివరణ
కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.
- सन्धिः
- प्रकृती + जनाः — दीर्घान्तः पूर्वपदः यथावत्; मुद्रणे ‘प्रकृतीजनाः’
- समासः
- प्रकृतयः एव जनाः इति कर्मधारयः; ‘प्रकृति’ इति राजनीतौ अमात्यादीनां सप्ताङ्गानां प्रजानां च संज्ञा
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘रोचयामासुः’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- अंशुमन्तं + सुधार्मिकम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु धार्मिकः इति प्रादितत्पुरुषः; धर्मात् ठञ्प्रत्ययेन ‘धार्मिक’
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अंशुमन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दिलीपः + इति — स्वरात् परे विसर्गस्य लोपः, तेन ‘दिलीप इति’ (विसन्धिः रक्षितः); ततः ‘इति विश्रुतः’
- समासः
- समासः नास्ति — वि + श्रु धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राज्यं + समादिश्य — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + आ + दिश् धातोः ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाची), ‘तपस्तेपे’ इत्यस्य पूर्वकालिकम्
- सन्धिः
- तपः + तेपे — विसर्गस्य सकारः (‘तपस्तेपे’); समीक्षितसंस्करणे अपि तथैव
- समासः
- समासः नास्ति — तप् धातोः लिट्, आत्मनेपदम्; ‘तपः’ इति तस्य कर्म
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्वात्रिंशत् + शतसाहस्रम् — तकारस्य चकारः, शकारस्य च छकारः (श्चुत्वं छत्वं च), तेन ‘द्वात्रिंशच्छतसाहस्रम्’
- समासः
- द्वात्रिंशत् शतसाहस्राणि यस्मिन् इति संख्याबहुव्रीहिगर्भः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘द्वात्रिंशच्च सहस्राणि’ इति पाठः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे द्वितीया — ‘वर्षाणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- श्रुत्वा + पैतामहम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पितामहानाम् इदम् इति तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वधम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुःख + उपहतया — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘दुःखोपहतया’
- समासः
- दुःखेन उपहता इति तृतीयातत्पुरुषः; उप + हन् धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्ध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चिन्तापरः + अभवत् — विसर्गस्य उकारः, अवग्रहः च, तेन ‘चिन्तापरोऽभवत्’
- समासः
- चिन्तायां परः इति सप्तमीतत्पुरुषः (‘परः’ इति तत्परः, आसक्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अभवत्’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- तेषां + जलक्रिया — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जलेन क्रिया इति तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कथं’ इत्यनेन सह प्रश्नवाक्ये कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- विदित + आत्मनः — सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ), तेन ‘विदितात्मनः’
- समासः
- विदितः आत्मा यस्य सः इति बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तस्य चिन्तयतः’ इत्यनेन सह समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- नाम + जज्ञे — सन्धिकार्यं नास्ति; पादान्ते ‘परमधार्मिकः’
- समासः
- परमः धार्मिकः इति कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कालधर्मम् + उपेयिवान् — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘कालधर्ममुपेयिवान्’
- समासः
- समासः नास्ति — उप + इ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययः (‘उपेयिवस्’ इति स्त्रीलिङ्गे ‘उपेयुषी’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- स्व + अर्जितेन + एव — सवर्णदीर्घः तथा वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ), तेन ‘स्वार्जितेनैव’
- समासः
- स्वेन अर्जितम् इति तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘कर्मणा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनपत्यः + महाराजः — विसर्गस्य उकारः, तेन ‘अनपत्यो महाराजः’
- समासः
- न विद्यते अपत्यं यस्य सः इति नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महाराजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मन्त्रिषु + आधाय — यण्सन्धिः (उ + आ = वा), तेन ‘मन्त्रिष्वाधाय’ — अत्र एव सन्धिः कठिनः, अतः संहितम् एव पदम् उद्धृतम्
- समासः
- मन्त्रिषु (सप्तमीबहुवचनम्) + आ + धा धातोः ल्यबन्तम् ‘आधाय’; समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तम्यन्तपदं सह पूर्वकालक्रियावाचिना अव्ययेन
- सन्धिः
- पञ्चतपाः + मासाहारः — आकारात् परस्य विसर्गस्य घोषवर्णे परे लोपः, तेन ‘पञ्चतपा मासाहारो’
- समासः
- पञ्च तपांसि (चतुर्दिक्षु अग्नयः उपरि च सूर्यः) यस्य सः इति बहुव्रीहिः, ‘पञ्चतपस्’ इति सान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इति भगीरथस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तप्यमानम् + अथ + अब्रवीत् — मकारस्य अनुस्वारः तथा सवर्णदीर्घः, तेन ‘तप्यमानमथाब्रवीत्’
- समासः
- समासः नास्ति — तप् धातोः कर्मकर्तरि शानच्प्रत्ययः (आत्मनेपदे लटः शानच्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भगीरथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृताञ्जलिपुटः + स्थितः — विसर्गस्य स्थितिः
- समासः
- कृतः अञ्जलिपुटः येन सः इति बहुव्रीहिः; अञ्जल्योः पुटः इति षष्ठीतत्पुरुषः अन्तर्गतः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भगीरथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सलिलम् + आप्नुयुः — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘सलिलमाप्नुयुः’
- समासः
- समासः नास्ति — आप् धातोः विधिलिङ् (स्वादिगणः, ‘आप्नु’ इति विकरणसहितम् अङ्गम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गङ्गायाः + सलिलक्लिन्ने — विसर्गस्य स्थितिः; मुद्रणे ‘गंगायाः सलिलक्लिन्ने’
- समासः
- सलिलेन क्लिन्नम् इति तृतीयातत्पुरुषः; क्लिद् धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘भस्मनि’ इत्यस्य विशेषणम्, सति सप्तमी)
- सन्धिः
- याचे + ह + संतत्यै — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ह’ इति अवधारणार्थकम् अव्ययम्
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + तन् धातोः क्तिन्प्रत्ययः, ‘सन्तति’ इति स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- चतुर्थी, एकवचनम् (‘याचे’ इत्यस्य तादर्थ्ये चतुर्थी)
- सन्धिः
- मधुरां + मधुराक्षराम् — पदयोः सन्धिकार्यं नास्ति; समासमध्ये तु मधुर + अक्षरा इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- मधुराणि अक्षराणि यस्याः सा इति बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाणीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ते + इक्ष्वाकुकुलवर्धन — सन्धिकार्यं नास्ति (विसन्धिः); मुद्रणे ‘भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन’
- समासः
- इक्ष्वाकूणां कुलं वर्धयति इति उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्प्रत्ययः), षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (भगीरथस्य सम्बोधनम्)
- सन्धिः
- इयं + हैमवती — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- हिमवतः अपत्यं स्त्री इति तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गङ्गा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पश्यामि + शूलिनः — सन्धिकार्यं नास्ति; पादान्ते ‘शूलिनः’
- समासः
- शूलम् अस्य अस्ति इति मत्वर्थीयः इनिप्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘नान्यम्’ इत्यनेन सह अवधिनिर्देशे पञ्चमी)
- सन्धिः
- देवैः + सर्वैः + सह + मरुद्गणैः — विसर्गाणां स्थितिः; ‘मरुत् + गणैः’ इति जश्त्वेन ‘मरुद्गणैः’
- समासः
- मरुतां गणाः इति षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे तृतीया)