సర్గ
అస్త్రసంహారోపదేశం
సంహారమంత్రాల పేర్లు, మూర్తిమంతమైన అస్త్రాల ప్రాదుర్భావం, సిద్ధాశ్రమం వైపు ప్రయాణం, రాముని ప్రశ్న
అస్త్రాలను స్వీకరించి, సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో, శుచి అయిన కాకుత్స్థుడు నడుస్తూనే విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు — ‘భగవాన్, ఈ అస్త్రాలను గ్రహించిన నేను దేవతలకు కూడా ఎదిరింపరానివాడనయ్యాను; కానీ మునిశ్రేష్ఠా, ఈ అస్త్రాల ఉపసంహారాలను కూడా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ రాముని వివేకం ప్రకాశిస్తోంది. ప్రయోగించిన తరువాత వెనక్కి తీసుకోలేని అస్త్రం కార్యం ముగిసినా ఆగదు; అప్పుడు రక్షించవలసిన లోకమే దహించబడవచ్చు. కాబట్టి ప్రయోగవిద్య సగం విద్య మాత్రమే; ఉపసంహారవిద్యతో కలిసినప్పుడే అది పూర్ణమవుతుంది. అంతేకాక ‘గచ్ఛన్నేవ’ (నడుస్తూనే) అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — దారిలోనే శిక్షణ సాగింది, ప్రయాణం విద్యను అడ్డుకోదు.
కాకుత్స్థుడు ఇలా అడగగానే మహాతపస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఉపసంహారాలను చెప్పాడు. ఇక్కడ మునికి గల మూడు విశేషణాలు గమనించదగినవి — ధృతిమంతుడు, సువ్రతుడు, శుచి. ఉపసంహార మంత్రాలు ప్రయోగ మంత్రాలకంటే కూడా మరింత రహస్యమైనవి; వాటిని ఇవ్వడంలో ఆచార్యునికి ధైర్యం, వ్రతనిష్ఠ, శౌచం అవసరం. ముని ఏదీ దాచడు; అడిగిన వెంటనే అంతా ఇస్తాడు, ఎందుకంటే శిష్యుడు పాత్రుడని అతనికి తెలుసు. ఇక్కడ దానానికి ప్రమాణం యోగ్యతయే, శిష్యుని పట్టుదల కాదు. క్రమం కూడా గమనించదగినది — మునుపటి సర్గలో అస్త్రాలు ఇవ్వబడ్డాయి, ఇక్కడ ఉపసంహారాలు; మొదట శక్తి, తరువాత దాని నియంత్రణ. శక్తిని ఇచ్చి నియంత్రణను ఇవ్వనివాడు ఆచార్యుడు కాడు.
తరువాత ముని ఆ ఉపసంహారాలను పేర్లతోనే ఉపదేశిస్తున్నాడు — సత్యవంతుడు, సత్యకీర్తి, ధృష్టుడు, రభసుడు, ప్రతిహారతరుడు, పరాఙ్ముఖుడు, అవాఙ్ముఖుడు, లక్ష్యుడు, అలక్ష్యుడు, దృఢనాభుడు, సునాభకుడు, దశాక్షుడు, శతవక్త్రుడు, దశశీర్షుడు, శతోదరుడు, పద్మనాభుడు, మహానాభుడు, దుందునాభుడు, స్వనాభకుడు, జ్యోతిషుడు, శకునుడు, నైరాస్యుడు, విమలుడు. వీటిలో చాలా పేర్లు రూపాన్నో ధ్వనినో సూచిస్తాయి — నాభుల సంఖ్య, ముఖాల సంఖ్య, శిరస్సుల సంఖ్య. పేరును ఉచ్చరించడంతోనే అస్త్రం వెనుదిరుగుతుందని మంత్రశాస్త్ర సిద్ధాంతం; కాబట్టి ఇక్కడ పేర్లే విద్య, వేరే ప్రయోగోపదేశం ఏదీ లేదు. అంతేకాక చాలా పేర్లు ద్వంద్వంగా జంటజంటగా కూర్చబడ్డాయి — లక్ష్య అలక్ష్యులు, దృఢనాభ సునాభకులు, దశాక్ష శతవక్త్రులు; జంటల కూర్పుతో జ్ఞాపకం సులభమవుతుంది, ఛందస్సు కూడా కాపాడబడుతుంది.
తరువాత యౌగంధరుడు, వినిద్రుడు, దైత్యప్రమథనులిద్దరు, శుచిబాహువు, మహాబాహువు, నిష్కలి, విరుచుడు, సార్చిమాలి, ధృతిమాలి, వృత్తిమంతుడు, రుచిరుడు, పిత్ర్యుడు, సౌమనసుడు, విధూతుడు, మకరుడు, పరవీరుడు, రతి, ధనుడు, ధాన్యుడు, కామరూపుడు, కామరుచి, మోహుడు, ఆవరణుడు, జృంభకుడు, సర్పనాథుడు, పంథానుడు, వరుణుడు చెప్పబడుతున్నారు. ఈ ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — పేర్లు ఎక్కువగా ఉండడం వల్ల ఒక అర్ధభాగం అధికంగా కూర్చబడింది. ఈ జాబితాను వినేవారి మనస్సులో ఒకే భావం ఉదయిస్తుంది — ఎన్ని ప్రహరణాలు ఉన్నాయో, అన్ని నివర్తనాలూ ఉన్నాయి; ప్రతి దెబ్బకూ తప్పక ప్రతిక్రియ ఉంటుంది.
‘రామా, వీరు కృశాశ్వుని కుమారులు, ప్రకాశించేవారు, కోరిన రూపం ధరించేవారు; వీరిని స్వీకరించు, నీకు శుభం, నీవు పాత్రుడవు’ అని ముని అంటున్నాడు. ‘పాత్రభూతః’ (పాత్రుడవు) అనే మాట మననం చేయదగినది — విద్యను అందరికీ ఇవ్వకూడదు, పాత్రునికే ఇవ్వాలి. ఇక్కడ అస్త్రాలు దేవతారూపంలో గ్రహించబడుతున్నాయి, జడసాధనాలుగా కాదు; వాటి జనకుడు ప్రజాపతి కృశాశ్వుడని పురాణప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా శస్త్రాన్ని చేతనమైనదిగా భావిస్తూ కవి దాని ప్రయోగంలోని బాధ్యతను కూడా సూచిస్తున్నాడు; చేతనమైనదానిని ప్రార్థిస్తారు, కేవలం విసిరివేయరు. ‘కామరూపిణః’ అనేది కూడా గమనించదగినది — ఇచ్ఛతో రూపం గ్రహిస్తాయి, కాబట్టి ప్రయోగించేవాని సంకల్పమే వాటి రూపాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
‘సరే’ అని మాత్రమే పలికి, సంతోషించిన అంతరాత్మతో కాకుత్స్థుడు వాటిని గ్రహించాడు. అప్పుడు అవి దివ్యంగా ప్రకాశించే దేహాలతో, మూర్తిమంతమై, సుఖాన్ని ఇచ్చేవిగా ప్రత్యక్షమయ్యాయి. కొన్ని నిప్పుకణికల వంటివి, కొన్ని పొగ వంటివి, కొన్ని చంద్రసూర్యుల వంటివి; అన్నీ వినయంగా చేతులు జోడించి నిలిచాయి. ఈ వర్ణవైవిధ్యం వాటి స్వభావవైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది — కొన్ని దహించేవి, కొన్ని మోహపెట్టేవి, కొన్ని ప్రకాశింపజేసేవి. కానీ అన్నీ వినయంతో నమస్కరిస్తాయి; వినయంతో కూడిన బలమే సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ‘బాఢం’ (సరే) అనే ఒక్క మాటతోనే రాముని స్వీకారం — సందేహం లేదు, ఆలస్యం లేదు, గర్వమూ లేదు. ‘సుఖప్రదాః’ (సుఖాన్నిచ్చేవి) అనే విశేషణం విరోధాభాసంలా కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇవి సంహారసాధనాలు; కానీ రక్షించేవే సుఖాన్నిస్తాయి — హింసాసాధనం కూడా ధర్మరక్షణలో సుఖానికి కారణమవుతుంది.
చేతులు జోడించి, మధురంగా మాట్లాడే అవి రామునితో అన్నాయి — ‘నరశార్దూలా, మేము ఇదిగో ఉన్నాము; ఆజ్ఞాపించు, నీకు ఏమి చేయాలి?’ రఘునందనుడు వాటితో అన్నాడు — ‘మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు వెళ్ళండి; కార్యసమయాలలో మాత్రం నా మనస్సులో నిలిచి నాకు సహాయం చేయండి.’ ఇక్కడ రాముని సంయమం స్పష్టం. పొందిన బలాన్ని ఎల్లప్పుడూ బహిరంగంగా ధరించనక్కరలేదు; అవసరమైనప్పుడే దానిని స్మరించాలి. ‘మానసాః’ అనే మాటతో అస్త్రాల స్థానం నిర్దేశించబడింది — అవి అమ్ములపొదిలో కాదు, మనస్సులోనే ఉంటాయి, స్మరించగానే వస్తాయి. రాముడు వాటిని బంధించడు, ‘మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు వెళ్ళండి’ అని విడిచిపెడతాడు. స్వాధీనం చేసుకోగలిగీ విడిచిపెట్టేవానికే అవి వశమై ఉంటాయి — ఇదే సంయమపు మహిమ.
తరువాత అవి రాముని వద్ద సెలవు తీసుకొని, ప్రదక్షిణం చేసి, ‘అలాగే కానిమ్ము’ అని చెప్పి వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయాయి. వాటిని తెలుసుకొని రాఘవుడు నడుస్తూనే మధురంగా, మృదువుగా విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు — ‘పర్వతానికి దగ్గరలో మేఘంలా కనిపిస్తున్న ఈ వృక్షసమూహం ఏమిటి? నాకు ఎంతో కుతూహలంగా ఉంది. చూడదగినదిగా, మృగాలతో నిండి, అతి మనోహరంగా, తీయగా కూసే రకరకాల పక్షులతో అలంకరించబడి ఉంది.’ తాటకావనపు ఘోరత్వంతో పోల్చినప్పుడు దీని రమ్యత్వం విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది, అందుకే రాముని కుతూహలం. దృశ్యాల వైరుధ్యంతో కవి సిద్ధాశ్రమ మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. అస్త్రాల నిష్క్రమణలో ‘యథాగతం’ (వచ్చినట్లే) అనే మాట గమనించదగినది — రాకలాగే పోకా కనబడదు, ఎందుకంటే అవి మనస్సులో నివసించేవి.
‘మునిశ్రేష్ఠా, ఈ ప్రదేశపు సుఖకరత్వాన్ని బట్టి మనం రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే ఆ అడవి నుండి బయటపడ్డామని గ్రహిస్తున్నాను. నాకు అంతా చెప్పండి — ఈ ఆశ్రమం ఎవరిది? పాపులు, బ్రహ్మహంతకులు, దుష్ట నడవడిక గలవారు, దురాత్ములు అయిన ఆ రాక్షసులు మీ యజ్ఞానికి విఘ్నం కలిగించడానికి ఎక్కడికి వస్తారు? భగవాన్, నేను రక్షించవలసిన మీ యజ్ఞక్రియ జరిగే ప్రదేశం, నేను రాక్షసులను వధించవలసిన ప్రదేశం ఏది? ఇదంతా వినాలనుకుంటున్నాను, ప్రభూ.’ ఈ విధంగా ప్రశ్నతోనే సర్గ ముగుస్తుంది; జవాబు ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలో వస్తుంది. గమనించవలసినది ఏమిటంటే రాముడు కేవలం స్థలాన్ని అడగడం లేదు, తన కర్తవ్యాన్ని కూడా తానే చెబుతున్నాడు — ‘రక్షించవలసిన క్రియ, వధించవలసిన రాక్షసులు’ అని.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥