॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 29వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

సిద్ధాశ్రమోపాఖ్యానం, వామనచరితం

సిద్ధాశ్రమం పేరు వెనుక అర్థం, బలి యజ్ఞం, కశ్యపుని స్తుతి, వామనావతారం, త్రివిక్రముడు, ఆశ్రమ ప్రవేశం, విశ్వామిత్రుని దీక్ష

మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు ముందు కనిపిస్తున్న ఆ రమ్యమైన వనఖండం గురించి అడిగాడు. అప్రమేయుడైన అతడు అడిగిన మాట విని మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు వివరించడం మొదలుపెట్టాడు. అతడు అంటున్నాడు — ‘మహాబాహూ రామా, దేవతలు నమస్కరించే విష్ణువు ఇక్కడ తపస్సు చేయడానికి, యోగసాధనకు ఎన్నో సంవత్సరాలు, వందల యుగాలు నివసించాడు; ఇది మహాత్ముడైన వామనుని పూర్వాశ్రమం.’ ఇక్కడ సర్గ కూర్పు గమనించదగినది — రాముడు ప్రదేశం గురించి అడుగుతాడు, ముని మాత్రం చరిత్రను మొదలుపెడతాడు. ఈ కావ్యపు క్రమం ఇదే; గంగ, మలద కరూషాలు, తాటకావనం — వీటి వర్ణనలలో కూడా ఇదే కనిపించింది. భూమి స్వరూపం కేవలం వర్ణనతో కాదు, అక్కడ పూర్వం జరిగిన వృత్తాంతంతోనే బోధపడుతుంది. ‘పూర్వాశ్రమః’ అనే మాటతో ఈ ప్రదేశం అవతారానికి ముందే పవిత్రమైనదని సూచించబడుతోంది.

‘ఆ మహాతపస్వి ఇక్కడ సిద్ధి పొందినందువల్ల ఈ ఆశ్రమం సిద్ధాశ్రమమని ప్రసిద్ధి చెందింది.’ ఇది పేరుకు నిర్వచనం — సిద్ధి స్థానం కాబట్టి సిద్ధాశ్రమం. తరువాత ముని ప్రతిపక్షాన్ని ప్రవేశపెడతాడు — ‘ఇదే కాలంలో విరోచనుని కుమారుడైన బలి అనే రాజు ఇంద్రునితో, మరుద్గణాలతో సహా దేవగణాలను జయించి ఆ రాజ్యాన్ని పాలించాడు; ముల్లోకాలలో అతడు ప్రసిద్ధుడు.’ ‘ఏతస్మిన్నేవ కాలే’ (ఇదే కాలంలో) అనే రెండు మాటలు మననం చేయదగినవి — ఒకచోట తపస్సిద్ధి, మరొకచోట అసురవిజయం; కథలోని రెండు సూత్రాలు ఒకే కాలంలో పెరుగుతాయి, ముందు కలుస్తాయి.

మహాబలుడైన ఆ అసురేంద్రుడు ఒక గొప్ప యజ్ఞం చేశాడు. యజమానుడైన బలి ఆ కర్మలో నిమగ్నమై ఉండగా అగ్ని మొదలైన దేవతలు స్వయంగా ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చి విష్ణువుతో అన్నారు — ‘విష్ణూ, విరోచనుని కుమారుడైన బలి ఉత్తమమైన యజ్ఞం చేస్తున్నాడు. అతని వ్రతం ముగియకముందే మన కార్యాన్ని సాధించాలి.’ గమనించాలి — అసురుడు కూడా యజ్ఞం చేస్తాడు; కాబట్టి యజ్ఞం జాతికి కట్టుబడినది కాదు. దేవతలు యుద్ధాన్ని ప్రార్థించడం లేదు, సమయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నారు — ‘వ్రతం ముగియకముందే’ అని. వ్రతం ముగిస్తే బలి అజేయుడవుతాడు; కాబట్టి ఇక్కడ అవకాశమే ఉపాయం.

‘యాచకులు ఎవరైనా అటూ ఇటూ నుండి అతని వద్దకు వస్తే, వారికి అతడు ఏది ఎక్కడ ఎలా కోరితే అదంతా ఇస్తాడు. కాబట్టి విష్ణూ, నీవు దేవతల హితం కోసం మాయాయోగాన్ని ఆశ్రయించి, వామనరూపం ధరించి ఉత్తమమైన కల్యాణాన్ని చేయి.’ ఇక్కడ కథలోని మర్మం ప్రకాశిస్తుంది — బలి దోషం చెప్పబడలేదు, అతని దానశీలతయే చెప్పబడింది. ఏ గుణం వల్ల అతడు గొప్పవాడో, దానితోనే అతనిని పట్టుకోవాలి. ‘మాయాయోగముపాశ్రితః’ అనే మాటతో ఉపాయ స్వరూపం స్పష్టం చేయబడింది — బలంతో కాదు, రూపం మార్చి యాచించడంతోనే విజయం సాధించాలి.

ఇంతలో అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల కశ్యపుడు అదితితో కలిసి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా వచ్చాడు. దేవి తోడుగా ఉన్న ఆ భగవంతుడు వేయి దివ్య సంవత్సరాల వ్రతాన్ని ముగించి, వరాలిచ్చే మధుసూదనుని ఇలా స్తుతించాడు — ‘తపోమయుడవు, తపోరాశివి, తపోమూర్తివి, తపస్సే ఆత్మగా గలవాడవు అయిన పురుషోత్తముడవైన నిన్ను బాగా తపించిన తపస్సుతో దర్శిస్తున్నాను. ప్రభూ, నీ శరీరంలో ఈ జగత్తంతటినీ చూస్తున్నాను; నీవు అనాదివి, నిర్దేశింపరానివాడవు, నిన్ను శరణు పొందాను.’ స్తుతి కూర్పు సూక్ష్మమైనది — నాలుగు పదాలలో ‘తపస్’ అనే శబ్దం ఆవృత్తమవుతుంది, తరువాత ‘సుతప్తేన తపసా’ అని సాధనం కూడా తపస్సే అని చెప్పబడుతుంది. ఏ సాధనంతో ఏ సాధ్యం దర్శనమిస్తుందో, ఆ రెండింటి ఏకరూపతయే ఇక్కడ స్తుతించబడుతోంది. ‘అనిర్దేశ్యః’ అనే మాటతో వాక్కు సరిహద్దు అంగీకరించబడుతుంది; వర్ణన చేరలేని చోట శరణాగతియే మిగిలిన ఉపాయం. కశ్యపుని రాక కూడా సార్థకమైనది — దేవతలు ఉపాయాన్ని ప్రార్థిస్తారు, తండ్రి మాత్రం పుత్రత్వాన్ని యాచిస్తాడు; ఈ రెండు యాచనలు కలిసినప్పుడే అవతారం సంభవిస్తుంది.

ప్రీతి చెందిన హరి పాపరహితుడైన కశ్యపునితో అన్నాడు — ‘వరం కోరుకో, నీకు శుభం; నా అభిప్రాయంలో నీవు వరానికి అర్హుడవు.’ ఆ మాట విని మరీచి కుమారుడైన కశ్యపుడు అన్నాడు — ‘అదితి, దేవతలు, నేను — మేమందరం కోరేది ఇదే. సువ్రతా, వరదా, ఎంతో ప్రీతితో వరం ఇవ్వు. భగవాన్, అనఘా, అదితికీ నాకూ పుత్రుడవు కమ్ము. అసురసూదనా, నీవు ఇంద్రునికి తమ్ముడవు కమ్ము; శోకార్తులైన దేవతలకు సహాయం చేయి. దేవేశా, నీ అనుగ్రహం వల్ల ఈ ఆశ్రమం సిద్ధాశ్రమం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమవుతుంది; కార్యం సిద్ధించిన తరువాత ఇక్కడి నుండి లే.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు మననం చేయదగినవి. మొదటిది — వరం వస్తువు కాదు, సంబంధం; పుత్రత్వమే యాచించబడుతోంది. రెండవది — ‘యవీయాన్ భ్రాతా’ (తమ్ముడు) అనే మాటతో దేవతల నాయకత్వం ఇంద్రునిలోనే స్థాపించబడుతుంది, విష్ణువు చిన్నతనాన్ని అంగీకరిస్తాడు; ఇది వినయపు పరాకాష్ఠ. మూడవది — ఆశ్రమం పేరుకు నిర్వచనం రెండవసారి చెప్పబడుతోంది, ఇప్పుడు అది వరఫలంగా చెప్పబడుతోంది. ఈ విధంగా పేరే కథకు ముడి. అంతేకాక ‘కార్యం సిద్ధించిన తరువాత’ అంటూ కశ్యపుడు తపస్సు ఫలాన్ని తాను తీసుకోడు, దేవతలకే ఇస్తాడు.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన విష్ణువు అదితికి జన్మించాడు; వామనరూపం ధరించి అతడు విరోచనుని కుమారుని వద్దకు వెళ్ళాడు. మూడు అడుగులు భిక్షగా అడిగి భూమిని స్వీకరించి, సర్వలోకహితంలో నిమగ్నుడై, లోకాల మేలు కోరే అతడు తన తేజస్సుతో లోకాలను ఆక్రమించి, బలిని నిగ్రహించి, మహేంద్రునికి రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు; ముల్లోకాలనూ మళ్ళీ శక్రుని వశం చేశాడు. ఇక్కడి విరోధాభాసం రమణీయమైనది — వామనుడు పొట్టివాడు, అతని అడుగులు మాత్రం ముల్లోకాలనూ వ్యాపిస్తాయి; అతడు యాచకుడు, ఫలం మాత్రం సర్వస్వహరణం. ‘సర్వలోకహితే రతః’ అనే మాటతో కవి నిగ్రహపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — లోభం కాదు, లోకరక్షణ. తాటకావధలో కూడా ఇదే నీతి చెప్పబడింది. బలి చంపబడలేదు, కేవలం నిగ్రహించబడ్డాడు; దోషం కేవలం లోభమైనవానికి నిగ్రహమే సరిపోతుందని కవి సూచిస్తున్నాడు.

‘పూర్వం అతడే ఆక్రమించిన ఈ ఆశ్రమం శ్రమను నశింపజేసేది; నేను కూడా భక్తితో ఆ వామనుని ఆశ్రమాన్నే అనుభవిస్తున్నాను. విఘ్నం కలిగించే రాక్షసులు ఈ ఆశ్రమానికి వస్తారు; పురుషవ్యాఘ్రా, దుష్ట నడవడిక గల వారిని ఇక్కడే నీవు చంపాలి.’ ఇక్కడ పురాణం వర్తమానంతో జోడించబడింది. ‘శ్రమనాశనః’ అనే మాటలో శ్లేష ఉంది — ‘ఆశ్రమ’ శబ్దంలో ‘శ్రమ’ వినిపిస్తుంది, అది ఇక్కడ నశిస్తుంది. పూర్వం విష్ణువు ఇక్కడ దేవతల విఘ్నాన్ని తొలగించినట్లే, ఇప్పుడు రాముడు ముని విఘ్నాన్ని నశింపజేస్తాడు; కథయే నియోగానికి ప్రమాణమైంది.

‘ఈరోజు మనం ఆ సాటిలేని సిద్ధాశ్రమానికి వెళ్దాం; నాయనా, ఆ ఆశ్రమం నాకు ఎలాగో నీకూ అలాగే.’ ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధనతో గురువు వాత్సల్యం ప్రకాశిస్తోంది, ‘తవాప్యేతత్’ (నీకూ ఇది) అనే మాటతో శిష్యుని అధికారం. ఇలా చెప్పి ఎంతో ప్రీతితో ఆ మహాముని లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని వెంట తీసుకొని ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తూ, మంచుతెర తొలగిపోయి పునర్వసు నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఉపమ సార్థకమైనది — ముని చంద్రుడు, కుమారులిద్దరూ పునర్వసు నక్షత్రపు రెండు తారలు; మంచు తొలగిపోవడం విఘ్నశాంతికి సూచన. అతనిని చూసి సిద్ధాశ్రమంలో నివసించే మునులందరూ వెంటనే ఎగిరెగిరి లేచి విశ్వామిత్రుని పూజించారు; బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రునికి యథోచితంగా పూజ చేసినట్లే, రాజకుమారులిద్దరికీ అతిథిసత్కారం చేశారు. ‘ఉత్పత్యోత్పత్య’ (ఎగిరెగిరి) అనే ద్విరుక్తితో ఆనందావేశం సూచించబడింది; తపస్వులు కూడా గురుదర్శనంలో బాలుర వలె సంతోషిస్తారు. రాజకుమారులకు ప్రత్యేకంగా సత్కారం చేయడంతో వారి అతిథిత్వం స్వీకరించబడింది.

క్షణకాలం విశ్రాంతి తీసుకొన్న శత్రుసంహారకులైన రఘునందనులు, రాజకుమారులు చేతులు జోడించి మునిశార్దూలునితో అన్నారు — ‘మునిశ్రేష్ఠా, మీకు శుభం; ఈరోజే దీక్షలో ప్రవేశించండి. ఈ సిద్ధాశ్రమం సిద్ధమగుగాక, మీ మాట సత్యమగుగాక.’ ఇలా చెప్పబడిన మహాతేజస్వి, మహర్షి విశ్వామిత్రుడు నియమంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో అప్పుడు దీక్షలో ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ రాముని ప్రతిజ్ఞ గూఢమైనదైనా స్పష్టమైనది — ‘సిద్ధాశ్రమం సిద్ధమగుగాక’ అంటూ అతడు రక్షణభారాన్ని తానే స్వీకరిస్తున్నాడు. ‘సత్యమస్తు వచస్తవ’ (మీ మాట సత్యమగుగాక) అనే మాట ముని ముందు చెప్పిన ‘దుష్ట నడవడిక గలవారిని చంపాలి’ అనే మాటను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. శిష్యుని ఈ అభయవచనం విన్న తరువాతనే గురువు నిశ్శంకగా దీక్షను ఆశ్రయిస్తాడు. ‘నియతో నియతేంద్రియః’ అనే రెండు మాటలతో బాహ్య నియమమూ ఆంతరిక సంయమమూ రెండూ నిర్దేశించబడ్డాయి.

కుమారులిద్దరూ కూడా ఏకాగ్రచిత్తులై ఆ రాత్రి గడిపి, ప్రభాతకాలంలో లేచి, ప్రాతఃసంధ్యను ఉపాసించి, పరిశుద్ధులై నియమంతో శ్రేష్ఠమైన జపాన్ని ముగించి, అగ్నిహోత్రం చేసి కూర్చున్న విశ్వామిత్రునికి నమస్కరించారు. సర్గ ప్రశాంతమైన మాటతో ముగుస్తుంది. యజ్ఞరక్షణ కేవలం శస్త్రంతోనే మొదలుకాదు, శౌచంతో, సంధ్యోపాసనతో, జపంతో మొదలవుతుంది; క్షత్రియ బాలురిద్దరూ ఇక్కడ బ్రహ్మచారులే. తరువాతి సర్గలో ఆరు పగళ్ళు రాత్రుల జాగరణ మొదలవుతుంది. ఇక్కడ మాత్రం రాత్రి ప్రశాంతంగా ఉంది, ప్రభాతం నిర్మలంగా ఉంది; విఘ్నానికి ముందు కవి విశ్రాంతి చిత్రాన్ని చూపుతున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి