॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 8వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

అశ్వమేధయజ్ఞ సంకల్పం

పుత్రకాముడైన దశరథుని యజ్ఞనిశ్చయం, గురువుల మంత్రుల ఆమోదం

ఇంతటి ప్రభావం గలవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన దశరథుడు అయినప్పటికీ సుఖంగా లేడు. పుత్రుని కోసం అతడు నిత్యం పరితపించేవాడు; అతని వంశాన్ని వృద్ధి చేసే కుమారుడు లేడు. ఇలా ఆలోచిస్తున్న ఆ మహాత్ముని మనసులో ఒక ఆలోచన పుట్టింది — ‘పుత్రుని కోసం నేను అశ్వమేధంతో ఎందుకు యజ్ఞం చేయకూడదు?’ అని. ఇక్కడ గమనించాలి — పూర్వసర్గలో రాజు సంపద విస్తారంగా వర్ణించబడింది; ఎనిమిది మంది అమాత్యులు, ఋత్విజులు, కంటకాలు లేని రాజ్యం, ఇంద్రునితో సమానమైన శాసనం. కానీ ఈ సర్గలో అతనికి ఉన్న ఒక్క లోటు మాత్రమే చెప్పబడుతోంది. ఐశ్వర్యం అంతా ఉంది, అయినా వంశాన్ని నిలిపే కుమారుడు లేడు; దానివల్ల ఆ సంపద అంతా అతనికి శూన్యంలా తోస్తుంది. కవి మొదట పూర్ణత్వాన్ని చూపిస్తాడు, తర్వాత ఒక ఖాళీ స్థానాన్ని; దానితోనే కథ అంతా ముందుకు సాగుతుంది.

బుద్ధిమంతుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన ఆ రాజు ఆత్మనిగ్రహం గల మంత్రులందరితో కలిసి ‘యజ్ఞం చేయాలి’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. తర్వాత మహాతేజస్వి అయిన రాజు మంత్రిశ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రునితో ‘నా గురువులందరినీ పురోహితులతో సహా త్వరగా తీసుకురా’ అన్నాడు. వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు వెంటనే వెళ్ళి వేదపారంగతులైన వారందరినీ తీసుకువచ్చాడు. మననీయం — రాజు మొదట మంత్రులతో ఆలోచిస్తాడు, ఆ తర్వాతనే గురువులను పిలుస్తాడు. నిశ్చయం ముందు, అనుష్ఠానవిధి తర్వాత. ఏడవ సర్గలో ‘సుమంత్రశ్చాష్టమోఽర్థవిత్’ (ఎనిమిదవవాడు అర్థవిదుడైన సుమంత్రుడు) అని ఎవరి గురించి చెప్పబడిందో, అతడే ఇక్కడ మొదటగా కార్యంలో నియమించబడ్డాడు; ముందు రామాయణమంతటా అతడే రాజు మాటలను మోసుకువెళ్ళేవాడవుతాడు.

సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు, ఇతర ద్విజోత్తములు — వీరందరినీ సుమంత్రుడు తీసుకువచ్చాడు. ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు వారిని పూజించి, ధర్మార్థాలతో కూడిన మృదువైన, మధురమైన మాటలు పలికాడు. ఇక్కడ ఏడవ సర్గలో చెప్పబడిన ఋత్విజులూ మంత్రులే మళ్ళీ కనిపిస్తున్నారు; అక్కడ వారి గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఇక్కడ వారి కార్యం ప్రారంభమవుతుంది. గుణవర్ణన నిష్ఫలం కాదు — అక్కడ వాగ్దానం చేయబడినది ఇక్కడ కర్మలో కనిపిస్తుంది. అంతేకాక పూజ ముందు, ప్రార్థన తర్వాత; యాచిస్తున్నప్పటికీ రాజు మర్యాదను విడిచిపెట్టడు.

రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘పుత్రుని కోసం విలపిస్తూనే ఉన్న నాకు సుఖం లేదు. అందుకోసం అశ్వమేధంతో యజ్ఞం చేస్తాను అని నా ఆలోచన. శాస్త్రంలో చెప్పబడిన విధానంతో యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను; నా కోరిక నాకు ఎలా నెరవేరుతుందో దీనిపై మీరు ఆలోచించండి.’ రెండు పదాలు గుర్తుంచుకోదగినవి — ‘లాలప్యమానస్య’ అనే యఙంత రూపం విలాపం పదేపదే జరగడాన్ని సూచిస్తుంది; ఒక్కసారి కాదు, అతడు నిత్యం విలపిస్తున్నాడు. ‘శాస్త్రదృష్టేన’ (శాస్త్రంలో చూపబడిన) అనే పదం స్వేచ్ఛాచారాన్ని నిషేధిస్తుంది. యజ్ఞం ఇష్టం వచ్చినట్లు కాదు, శాస్త్రం ప్రకారమే నడుస్తుంది. రాజు కూడా తన బుద్ధినే ప్రమాణంగా తీసుకోడు; ‘బుద్ధిరత్ర విచింత్యతామ్’ (దీనిపై ఆలోచించండి) అని అతడు భారాన్ని విద్వాంసులపై ఉంచుతాడు.

అప్పుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులందరూ ‘సాధు’ (మంచిది) అంటూ రాజు నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాటను ప్రశంసించారు. పరమప్రీతులైన వారు దశరథునితో ఇలా అన్నారు — ‘యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూనది ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక. ఓ రాజా, నీవు అన్ని విధాలా కోరుకున్న పుత్రులను పొందుతావు.’ కేవలం ఆమోదం మాత్రమే కాదు, సమగ్రమైన కార్యక్రమం కూడా వారు ఆ క్షణంలోనే చెప్పారు. ఇదే సభ పద్ధతి — విద్వాంసులు ఉన్నచోట ప్రశంస కేవలం మాటగా మిగలదు; అది కర్మగా పరిణమిస్తుంది.

‘పుత్రుని కోసం నీకు ఈ ధార్మికమైన ఆలోచన వచ్చింది కాబట్టి, అది తప్పక సిద్ధిస్తుంది’ — అని వారు కారణం చెప్పారు. ద్విజులు పలికిన ఈ మాట విని రాజు సంతోషించాడు. ఆనందంతో కళ్ళు చెమర్చిన అతడు అమాత్యులతో ‘గురువుల మాట ప్రకారం నా కోసం ఇక్కడ సామగ్రి సమకూర్చబడుగాక’ అన్నాడు. గమనించాలి — ఫలం కేవలం క్రియ వల్లనే కాదు, సంకల్పశుద్ధి వల్ల కూడా. ఎవరి బుద్ధి ధర్మబద్ధమో, వారి కోరిక సిద్ధిస్తుంది — ఇదే బ్రాహ్మణుల నిర్ణయం. అంతేకాక ‘గురూణాం వచనాత్’ (గురువుల మాట ప్రకారం) అనే పదం రాజు తన పేరుతో ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదని సూచిస్తుంది; గురువాక్యాన్నే అతడు ప్రమాణంగా చేసుకుంటాడు.

‘సమర్థులైన రక్షకులతో కూడిన అశ్వం ఉపాధ్యాయునితో సహా విడువబడుగాక; సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక; కల్పసూత్రాల ప్రకారం, విధి ప్రకారం శాంతికర్మలు వృద్ధి చెందుగాక. ఈ క్రతుశ్రేష్ఠంలో కష్టకరమైన అపరాధం ఏదీ జరగకపోతే, ఈ యజ్ఞాన్ని ఏ రాజైనా పొందగలడు. ఎందుకంటే విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు లోపం కోసమే వెతుకుతూ ఉంటారు.’ అశ్వమేధానికి భయం శత్రువుల నుండి కాదు, తన సొంత ప్రమాదం (అజాగ్రత్త) నుండి. రక్షకుడే అశ్వానికి ఆధారం; లోపమే విఘ్నానికి ద్వారం. ఇక్కడ కూడా విద్వత్తే భయకారణంగా చెప్పబడింది — ‘విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు’ అని; శుద్ధి లేని జ్ఞానం అనర్థానికే దారితీస్తుంది.

‘విధి లేని యజ్ఞాన్ని చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడు. కాబట్టి నా ఈ క్రతువు విధిపూర్వకంగా పూర్తయ్యేలా ఏర్పాటు చేయండి; మీరు సాధనాలలో సమర్థులు’ అని రాజు అన్నాడు. అప్పుడు సత్కరించబడిన మంత్రులందరూ ‘అలాగే’ అన్నారు. శుభకర్మ కూడా విధి లేకుండా చేస్తే రక్షించదు, చంపుతుంది — ఈ వైదిక శిక్షణ ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ‘సద్యః’ (వెంటనే) అనే పదం తీక్షణమైనది; ఫలం కాలాంతరంలో కాదు, ఆ క్షణంలోనే కలుగుతుంది. కాబట్టి మహత్తరమైన కర్మను ప్రారంభించేవాడు విధి విషయంలో అత్యంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

రాజశ్రేష్ఠుని ఆ మాటను మునుపటిలాగే విని ఆ మంత్రులు తమ సమ్మతిని చూపారు. ధర్మజ్ఞులైన ద్విజులు కూడా నృపోత్తముని వర్ధిల్లమని దీవిస్తూ, ఆశీర్వాదాలతో అభినందించి, అనుమతి పొంది వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ఆ విప్రులను పంపివేసిన తర్వాత రాజు సచివులతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఋత్విజులు ఉపదేశించిన విధంగా క్రతువు యథావిధిగా నెరవేర్చబడుగాక.’ ఇలా చెప్పి ఆ నృపశార్దూలుడు అక్కడ ఉన్న సచివులను కూడా పంపివేశాడు. రెండు పక్షాలూ — కర్మను ఆదేశించే బ్రాహ్మణులూ, దానిని సాధించే మంత్రులూ — తమ తమ పనిని స్వీకరించి బయలుదేరుతారు.

వారిని పంపివేసి మహాబుద్ధిమంతుడైన రాజు తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడికి వెళ్ళి ఆ నరేంద్రుడు తనకు హృదయప్రియులైన భార్యలతో ఇలా అన్నాడు — ‘దీక్ష స్వీకరించండి; నేను పుత్రుల కోసం యజ్ఞం చేయబోతున్నాను.’ అత్యంత మనోహరమైన ఆ మాటతో తేజస్వినులైన వారి ముఖపద్మాలు శీతాకాలం ముగిసినప్పుడు పద్మాలలా ప్రకాశించాయి. ఉపమానం కూడా మనోహరమైనది — శీతాకాలం శోకం, దాని అంతం ఆశ. పుత్రులు లేకపోవడం చలికాలంలా ఉండేది, యజ్ఞసంకల్పం వసంతంలా వచ్చింది. సర్గ ఆరంభంలో రాజు తాపం, చివరలో రాణుల ముఖప్రసన్నత; దీనితోనే కవి చింతాకాలం గడిచిపోయిందని, ఆశాకాలం వచ్చిందని సూచిస్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి