॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 7వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

దశరథుని మంత్రిసంపద

ఎనిమిది మంది అమాత్యుల, ఇద్దరు పురోహితుల గుణవర్ణన

ఇక్ష్వాకుకులంలో పుట్టిన మహాత్ముడైన దశరథుని అమాత్యులు గుణసంపన్నులు. వారు మంత్రాంగపు తత్త్వాన్ని ఎరిగినవారు, సంజ్ఞలను బట్టే ఇతరుల మనసును గ్రహించగలవారు, ఎల్లప్పుడూ రాజుకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ నిమగ్నులు. ఆ వీరునికి ఎనిమిది మంది యశస్వులైన అమాత్యులు ఉండేవారు — పవిత్రులు, రాజుపై అనురక్తులు, రాజకార్యాలలో నిత్యం ఉద్యుక్తులు. ఇక్కడ గమనించాలి — కవి మొదట సంఖ్యను చెప్పడు, గుణాలను చెబుతాడు; ‘ఎనిమిది’ అనే లెక్క తర్వాత వస్తుంది. గుణమే ప్రధానం, సంఖ్య గౌణం.

వారి పేర్లు ఇవి — ధృష్టి, జయంతుడు, విజయుడు, సురాష్ట్రుడు, రాష్ట్రవర్ధనుడు, అకోపుడు, ధర్మపాలుడు, ఎనిమిదవవాడు అర్థవిదుడైన సుమంత్రుడు. పేర్లే వారి వృత్తిని సూచిస్తాయి — ధృష్టి అంటే ధైర్యం, అకోపుడు అంటే క్రోధం లేనివాడు, ధర్మపాలుడు అంటే ధర్మాన్ని రక్షించేవాడు, రాష్ట్రవర్ధనుడు అంటే రాష్ట్రాన్ని వృద్ధి చేసేవాడు. ఇలా పేర్ల మాలలోనే రాజనీతి అంగాలు నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. కవి పేర్లను లెక్కిస్తూనే గుణాలను సూచిస్తున్నాడు. సుమంత్రునికి ఇచ్చిన ‘అర్థవిత్’ (అర్థశాస్త్రం ఎరిగినవాడు) అనే విశేషణాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి; అతడే ముందు కథలో సారథిగా మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తాడు.

రాజుకు ఇద్దరు ఋత్విజులు ఆప్తులు — వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు, ఋషులలో ఉత్తములు. వారితో పాటు ఇతర మంత్రులు కూడా ఉండేవారు — సుయజ్ఞుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, గౌతముడు, దీర్ఘాయువైన మార్కండేయుడు, ద్విజుడైన కాత్యాయనుడు. ఇక్కడ మననీయం — దశరథుని సభలో కార్యకుశలులైన అమాత్యులకూ బ్రహ్మర్షులకూ ఇద్దరికీ సమానమైన ఆసనం లభిస్తుంది. దండనీతీ ధర్మమూ రెండు పక్షాల సహాయంతో రక్షించబడతాయి. దీనివల్ల రాజ్యం కేవలం బలంతో కాక, తపస్సుతో కూడా నిలబెట్టబడింది.

ఈ బ్రహ్మర్షులతో పాటు రాజు వంశపారంపర్య ఋత్విజులు కూడా నిత్యం మంత్రాంగంలో సహాయులుగా ఉండేవారు. వారు విద్యతో వినయం పొందినవారు, లజ్జాశీలురు, కుశలులు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, శ్రీమంతులు, మహాత్ములు, శస్త్రజ్ఞులు, దృఢపరాక్రమం గలవారు, కీర్తిమంతులు, కార్యాలలో శ్రద్ధ గలవారు, చెప్పినట్లు చేసేవారు. తేజస్సు, క్షమ, యశస్సు పొందినవారు, చిరునవ్వుతోనే మాట్లాడేవారు. కోపంతో గానీ, కామం కోసమో అర్థం కోసమో గానీ వారు అసత్యం పలకరు. ఇక్కడ సారం — విద్యా లజ్జా కలిసి ఉంటాయి. ఎక్కువ తెలిసినవాడు లజ్జాశీలుడు కూడా అవుతాడు; వినయం లేని పాండిత్యం మంత్రాంగంలో పనికిరాదు. తేజస్సూ క్షమా ఒక్కచోట నిలిచి ఉండటం — ఇదే మంత్రి లక్షణం.

తమవారిలోనూ పరాయివారిలోనూ వారికి తెలియనిది ఏదీ లేదు — జరుగుతున్నదీ, జరిగినదీ, చేయాలనుకుంటున్నదీ అంతా వారు చారుల ద్వారా తెలుసుకుంటారు. వ్యవహారాలలో నిపుణులు, స్నేహాలలో పరీక్షించబడినవారు; సమయం వస్తే తమ కుమారులపై కూడా తగిన దండన విధించగలవారు. కోశాన్ని సమకూర్చడంలోనూ సైన్యాన్ని సంపాదించడంలోనూ నిమగ్నులు; అయినప్పటికీ అపరాధం చేయని వ్యక్తిని, అతడు తమకు అహితుడైనా సరే, వారు హింసించరు. న్యాయపు ఈ ద్వంద్వం లేని దృష్టిని గుర్తుంచుకోవాలి — దోషం చేస్తే కుమారుడైనా దండనీయుడే, నిర్దోషి అయితే శత్రువైనా దండనీయుడు కాడు.

ఆ వీరులు నిరంతర ఉత్సాహం గలవారు, రాజశాస్త్రాన్ని అనుసరించేవారు; రాజ్యంలో నివసించే సజ్జనులను నిత్యం రక్షించేవారు. బ్రాహ్మణులనూ క్షత్రియులనూ హింసించకుండానే వారు రాజు కోశాన్ని నింపారు. మనిషి బలాబలాలను చక్కగా పరిశీలించిన తర్వాతనే వారు తీవ్రమైన దండన విధించేవారు. ఇక్కడ అర్థశాస్త్రపు మర్మం సూచించబడింది — పన్ను వసూలు ధర్మబద్ధంగానే ఉండాలి, దండన అపరాధి సామర్థ్యాన్ని బట్టి ఉండాలి. అందరికీ ఒకే దండన కాదు, కోశం కోసం ప్రజాపీడన కూడా కాదు. కోశం రాష్ట్రానికి మూలం, అయినా దానిని ధర్మంతోనే నింపాలి.

వారందరూ పవిత్రులు, ఏకాభిప్రాయం గలవారు, విషయాలను చక్కగా ఎరిగినవారు. ఎరుకగల వారి శాసనంలో పురంలో గానీ రాష్ట్రంలో గానీ ఎక్కడా అసత్యవాది అయిన మనిషి లేడు. అక్కడ దుష్టుడు ఎవడూ లేడు, పరస్త్రీలపై ఆసక్తి గలవాడూ లేడు. ఆ రాష్ట్రమంతా, ఆ ఉత్తమ పురమంతా ప్రశాంతంగానే ఉండేది. మననీయం — మంత్రుల శుద్ధి ప్రజల శుద్ధిని పుట్టిస్తుంది. పైన ఎలా ఉంటే కింద అలా ఉంటుంది; పాలకుల శీలమే రాష్ట్రపు శీలమవుతుంది.

వారు మంచి వస్త్రాలు ధరించినవారు, చక్కని వేషం గలవారు, పవిత్రమైన వ్రతాలు గలవారు; నరేంద్రుని హితం కోరేవారు, నయచక్షువుతో ఎల్లప్పుడూ మేల్కొని ఉండేవారు. గురువుల నుండి గుణాలను గ్రహించినవారు, పరాక్రమాలతో ప్రఖ్యాతులు, విదేశాలలో కూడా పేరుపొందినవారు, అన్ని విషయాలలోనూ బుద్ధితోనే నిశ్చయం చేసేవారు. ‘నయచక్షుః’ అనే పదం మనోహరం — నీతియే వారి కన్ను; చర్మచక్షువుకు కనిపించనిది నీతిచక్షువుకు కనిపిస్తుంది. జాగరూకతే మంత్రికి మొదటి వ్రతం; మంత్రి నిద్రిస్తే రాష్ట్రమూ నిద్రిస్తుంది. విదేశాలలో కూడా వారి ఖ్యాతి — దీనితో దశరథుని రాజ్యపు ప్రతిష్ఠ సూచించబడింది.

అన్ని విధాలా వారు గుణవంతులే, ఎక్కడా గుణహీనులు కారు. సంధి విగ్రహాల తత్త్వాన్ని వారు ఎరుగుదురు, స్వభావం చేతనే సంపదతో కూడినవారు. మంత్రాన్ని (రహస్య ఆలోచనను) గోప్యంగా ఉంచడంలో సమర్థులు, సూక్ష్మమైన విషయాలలో కూడా బుద్ధిని ప్రయోగించగలవారు, నీతిశాస్త్రంలో విశేషజ్ఞులు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవారు. ఇక్కడ రెండు గుణాలు కలిపి చెప్పబడ్డాయి — రహస్యరక్షణ, మృదుభాషణ. మంత్రాన్ని రక్షించలేనివాని సూక్ష్మబుద్ధి కూడా వ్యర్థమే. ప్రియవాదిత్వం అంటే ముఖస్తుతి కాదు, సత్యాన్ని మధురంగా అందించడం.

ఇలాంటి గుణసంపన్నులైన అమాత్యులు గల, పాపరహితుడైన రాజు దశరథుడు భూమిని పాలించాడు. చారుల ద్వారా అన్నిటినీ పరిశీలిస్తూ, ధర్మంతో ప్రజలను రక్షిస్తూ, ప్రజాపాలన చేస్తూ, అధర్మాన్ని విడిచిపెడుతూ అతడు ప్రవర్తించాడు. మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధుడు, ఉదారుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు అయిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ఈ భూమిని శాసించాడు. ఇక్కడ కవి ఫలాన్ని చూపిస్తున్నాడు — మంత్రులు ఎలాంటివారో, శాసనమూ అలాంటిదే. రాజు గుణాలు మంత్రుల గుణాలకు ప్రతిబింబమే అవుతాయి.

తనకంటే గొప్పవాడైన గానీ సమానుడైన గానీ శత్రువును అతడు ఎరుగడు. అతనికి మిత్రులు అనేకులు, సామంతులు అతని ముందు తలవంచారు, అతని ప్రతాపంతో కంటకాలన్నీ నశించాయి. దివిలో దేవపతి ఇంద్రుడు ఎలాగో, అలాగే ఆ రాజు లోకాన్ని శాసించాడు. ఉపమానాన్నీ గుర్తుంచుకోవాలి — దివిలో ఇంద్రుడు, భూమిపై దశరథుడు. దీనితో అయోధ్య రాజ్యం దేవలోకపు ప్రతిరూపంగా చూపబడింది.

చివరగా కవి ఒక ఉపమానంతో సర్గను ముగిస్తాడు. మంత్రాంగపు హితంలో నిమగ్నులైన, అనురక్తులైన, కుశలులైన, సమర్థులైన ఆ మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ రాజు, తేజోమయమైన కిరణాలతో కూడి ఉదయించిన సూర్యునిలా కాంతిని పొందాడు. సూర్యుడు స్వయంగా తేజస్వి అయినా కిరణాలతోనే శోభిస్తాడు; రాజు కూడా స్వయంగా సమర్థుడైనా మంత్రులతోనే ప్రకాశిస్తాడు. ఈ సర్గలో ఇది స్థాపించబడింది — దశరథుని సభ చక్కని మంత్రాంగం గలది. అందువల్లనే ముందు కైకేయి మాటమాత్రంతో అతడు జారిపోవడం పాఠకుడిని ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. ఇంతమంది నీతిజ్ఞులు ఉన్నచోట కూడా రాగం శాసనాన్ని జయిస్తుంది — ఇదే ఈ సర్గ ఇచ్చే దూరగామి అయిన పాఠం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి