సర్గ
దశరథుని ధర్మరాజ్యం
అయోధ్యలోని పౌరుల, జానపదుల గుణవర్ణన
ప్రసిద్ధమైన ఆ అయోధ్యాపురిలో దశరథుడు అనే రాజు నివసించేవాడు. అతడు వేదవిదుడు, ‘సర్వసంగ్రహుడు’ కూడా — రాజ్యానికి ఉపయోగపడే వస్తువునైనా, మనిషినైనా అన్నిటినీ సమకూర్చుకునేవాడు. దూరదృష్టి గలవాడు, మహాతేజస్వి; పౌరులూ జానపదులూ అతనిని ప్రియుడిగా భావించేవారు. ఇక్ష్వాకువంశంలో అతడు అతిరథుడు, యజ్ఞాలు చేసేవాడు, ధర్మపరుడు, జితేంద్రియుడు. మహర్షితో సమానుడైన రాజర్షి అని మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధి పొందాడు. బలవంతుడై శత్రువులను సంహరించాడు, మిత్రులను సంపాదించాడు; ధనంలోనూ సంచయాలలోనూ ఇంద్రకుబేరులతో సమానుడు. మహాతేజస్వి అయిన మనువు లోకాన్ని ఎలా పరిరక్షించాడో, దశరథుడు కూడా అలాగే రక్షించాడు. ఇక్కడ గమనించదగినది — ఐదవ సర్గలో కవి నగరాన్ని మాత్రమే వర్ణించాడు, ఈ సర్గలో అందులో నివసించే రాజును వర్ణిస్తున్నాడు. నగరపు శోభ రాజు ధర్మం నుండే పుడుతుందని ఈ క్రమమే సూచిస్తుంది. ‘సర్వసంగ్రహః’ అనే పదానికి రెండు విధాల వ్యాఖ్యానం ఉంది — అన్ని వస్తువులనూ సమకూర్చుకునేవాడు, అందరు జనులనూ తనవారిగా చేసుకునేవాడు; రెండు విధాలుగానూ రాజు సామర్థ్యమే సూచితమవుతుంది.
సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆ రాజు ధర్మం, అర్థం, కామం అనే త్రివర్గాన్ని సమంగా ఆచరించేవాడు. అతడు పాలించిన ఆ శ్రేష్ఠమైన పురి ఇంద్రుడు పాలించే అమరావతిలా ప్రకాశించింది. ఇక్కడ ఉపమానం కేవలం అలంకారం కాదు; రాజు త్రివర్గాన్ని సమంగా సేవించే చోట నగరం స్వర్గతుల్యమవుతుంది అనే నియమం చెప్పబడుతోంది. ఆ ఉత్తమ పురంలో నివసించే జనులు సంతోషంగా ఉండేవారు, ధర్మాత్ములు, బహుశ్రుతులు. తమ తమ ధనంతో తృప్తి పొందినవారు, లోభం లేనివారు, సత్యవాదులు. ఇక్కడ సంతోషమే మొదటి ధనం; తనకున్నదానితో తృప్తి పడేవాడే లోభరహితుడు. ‘తేన పాలితా’ (అతనిచే పాలించబడిన) అనే తృతీయా విభక్తిని గమనించాలి — పురి తనంతట తాను ప్రకాశించదు, రాజుచే పాలించబడినప్పుడే ప్రకాశిస్తుంది.
ఆ ఉత్తమ పురంలో కొద్ది సంపద మాత్రమే ఉన్న కుటుంబీకుడు ఒక్కడూ లేడు, కోరిక తీరనివాడూ లేడు; గోవులతో, అశ్వాలతో, ధనధాన్యాలతో అందరూ సమృద్ధిగా ఉన్నారు. కాముకుడు, లోభి, క్రూరుడు — ఇలాంటి మనిషి అక్కడ ఎక్కడా లేడు. విద్యలేనివాడినీ, నాస్తికుడినీ అయోధ్యలో చూడటం కూడా సాధ్యం కాదు. ఇక్కడ కవి శైలిని గమనించాలి — అతడు గుణాలను లెక్కించడు, దోషాలు లేకపోవడాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఈ నఞ్సమాసాల పరంపర సర్గ మధ్యభాగమంతా వ్యాపించి ఉంది; లేనిదాన్ని చెప్పడం ద్వారా ఉన్నది మరింత స్పష్టమవుతుంది. ‘క్వచిత్’ (ఎక్కడైనా) అనే పదం ఇక్కడా, ముందు కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దేశపరంగా గానీ కాలపరంగా గానీ ఏ మినహాయింపూ లేదని దాని ద్వారా ధ్వనిస్తుంది.
స్త్రీపురుషులందరూ ధర్మశీలురు, చక్కని సంయమం గలవారు; శీలంతో, సదాచారంతో ఆనందించేవారు, నిర్మలులైన మహర్షులవలె ఉండేవారు. కుండలాలు లేనివాడు, కిరీటం లేనివాడు, పూలమాల లేనివాడు, భోగాలు తక్కువగా ఉన్నవాడు ఒక్కడూ లేడు. స్నానం చేయనివాడు, గంధలేపనం లేనివాడు, సుగంధం లేనివాడు కూడా లేడు. అపవిత్రమైన భోజనం ఎవరూ తినరు, దానం చేయనివాడు ఎవరూ లేరు; అంగదాలతో, నిష్కాలతో (బంగారు హారాలతో), హస్తాభరణాలతో అందరూ అలంకరించుకున్నారు; ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు కూడా ఎవరూ లేరు. ఇక్కడ బాహ్యశోభనూ ఆంతరంగిక సంయమాన్నీ కలిపే లెక్కిస్తున్నారు. ఇక్కడ భోగం ధర్మానికి విరోధి కాదు; సంయమం గలవాని భోగమే సమృద్ధికి చిహ్నం. ‘విద్యతే’, ‘దృశ్యతే’ అనే క్రియాపదాలు వర్తమానకాలంలో ప్రయోగించబడ్డాయి; గతాన్ని కూడా కవి వర్తమానంలా చూస్తున్నాడు.
అయోధ్యలో అగ్నులను ఆధానం చేయనివాడు, యజ్ఞం చేయనివాడు, నీచుడు, దొంగ ఒక్కడూ లేడు; ఆచారభ్రష్టుడు గానీ వర్ణసంకరుడు గానీ ఎవరూ లేరు. బ్రాహ్మణులు నిత్యం తమ కర్మలలో నిమగ్నులు, జితేంద్రియులు; దానంలోనూ అధ్యయనంలోనూ శీలవంతులు, ప్రతిగ్రహంలో (దానం స్వీకరించడంలో) మాత్రం సంయమం గలవారు. ఈ చివరి పదం మననీయం — ప్రతిగ్రహం శాస్త్రం అనుమతించినదే అయినా, అందులో సంయమమే బ్రాహ్మణునికి శోభ. తీసుకోగలిగిన చోట కూడా తీసుకోనివాడే శ్రేష్ఠుడు. దీనివల్ల అయోధ్యలో యజ్ఞాగ్నులు నిత్యం జ్వలిస్తూ ఉండేవని తెలుస్తుంది; నగరపు సిరి తపస్సుతో కలిసే ఉంటుంది, అది లేకుండా కాదు.
అక్కడ నాస్తికుడు, అసత్యం పలికేవాడు, బహుశ్రుతుడు కానివాడు ఒక్కడూ లేడు; అసూయాపరుడు, అశక్తుడు, విద్యలేనివాడు లేడు. వేదాలను ఆరు అంగాలతో సహా తెలియనివాడు ఎవరూ లేరు, వ్రతం లేనివాడు లేడు, వేయికంటే తక్కువ దానం చేసేవాడూ లేడు. దీనుడు, చిత్తభ్రమ గలవాడు, బాధపడుతున్నవాడు ఎవరూ కనిపించరు. సిరి లేని, రూపం లేని, రాజభక్తి లేని పురుషుడినైనా స్త్రీనైనా అయోధ్యలో చూడటమే సాధ్యం కాదు. ఈ జాబితా అతిశయోక్తిలా అనిపిస్తుంది; కానీ కవి అభిప్రాయం ఇది — ఇదే ఆ మర్యాద, దాని భంగం ముందు వనవాసంతోనూ యుద్ధంతోనూ కొలవబడుతుంది. అంతేకాక ‘రాజన్యభక్తిమాన్’ అనే పదం ద్వారా రాజనిష్ఠ కూడా పౌరుని గుణాలలో లెక్కించబడింది; విద్య, ధర్మం, సిరి, నిష్ఠ ఇక్కడ ఒక్కచోట కలిశాయి.
బ్రాహ్మణుల నుండి శూద్రుల వరకు నాలుగు వర్ణాలలోని జనులందరూ దేవతలనూ అతిథులనూ పూజించేవారు, కృతజ్ఞులు, ఉదారులు, శూరులు, పరాక్రమవంతులు. అందరూ దీర్ఘాయుష్మంతులు, ధర్మాన్నీ సత్యాన్నీ ఆశ్రయించినవారు; పుత్రులతో, పౌత్రులతో, భార్యలతో కలిసి ఆ ఉత్తమ పురంలో నివసించారు. క్షత్రం బ్రహ్మముఖంగా ఉండేది — క్షత్రియులు బ్రాహ్మణుల ఆదేశం కోసం ఎదురుచూసేవారు; వైశ్యులు క్షత్రియులను అనుసరించేవారు; శూద్రులు తమ కర్మలలో నిమగ్నులై మూడు వర్ణాలకూ సేవ చేసేవారు. పరస్పరం అనుసరించుకోవడమే ఇక్కడ సమాజానికి సూత్రం. ‘బ్రహ్మముఖమ్’ అనే పదం గంభీరమైనది — క్షత్రియునికి ముఖం బ్రాహ్మణుడు, అంటే బలం జ్ఞానం చేత నడిపించబడుతుంది. బలం జ్ఞానాన్ని అనుసరించే చోటే రాజ్యం స్థిరంగా ఉంటుంది.
పూర్వం ధీమంతుడు, మానవేంద్రుడు అయిన మనువు ఎలా రక్షించాడో, అలాగే ఇక్ష్వాకునాథుడైన దశరథుడు ఆ పురిని చక్కగా పరిరక్షించాడు. ఐదవ సర్గలో ‘మనువు నిర్మించిన’ అని చెప్పబడింది, ఇక్కడ ‘మనువులా రక్షించబడిన’ అని. నిర్మాణమూ రక్షణమూ — ఈ రెండిటి సంధియే రాజధర్మం. అంతేకాక ఆ పురి అగ్నితుల్యులైన యోధుల సమూహాలతో నిండి ఉండేది — వారు నేర్పరులు, అమర్షులు, విద్యలు నేర్చినవారు; సింహాలతో నిండిన గుహలా ఆ పురి వారితో శోభించింది. ఇక్కడ ‘అమర్షిణః’ అనే పదం మననీయం — అవమానాన్ని సహించనివాడే యోధుడు; శాంతంగా ఉన్న నగరంలో కూడా శౌర్యం నిద్రిస్తూ ఉంటుంది.
కాంబోజ, బాహ్లీక దేశాలలో పుట్టిన ఉత్తమ అశ్వాలతో, వనాయు దేశంలోనూ నదీతీర ప్రాంతాలలోనూ పుట్టిన — ఇంద్రుని గుర్రాలతో సమానమైన — అశ్వాలతో ఆ పురి నిండి ఉండేది. వింధ్యపర్వతంలోనూ హిమవంతంలోనూ పుట్టిన, మదించిన, అతిబలమైన, పర్వతాల వంటి ఏనుగులతో కూడా ఆ పురి నిండి ఉంది. ఐరావతకులంలోనూ మహాపద్మకులంలోనూ పుట్టిన, అంజన వామన కులాల నుండి వచ్చిన ఏనుగులతో కూడా. ఇక్కడ దిగ్గజాల వంశాలు స్మరించబడుతున్నాయి; నగరపు బలం దిక్కుల బలంతో సమానం అని ధ్వనిస్తుంది. అశ్వాలకూ ఏనుగులకూ దేశభేదాన్ని బట్టి పేర్లు లెక్కించబడుతున్నాయి; దీనివల్ల అయోధ్యకు దూరదేశాలతో ఉన్న సంబంధం కూడా సూచితమవుతుంది.
భద్ర, మంద్ర, మృగ జాతుల ఏనుగులతోనూ, అలాగే భద్రమంద్రమృగ, భద్రమంద్ర, భద్రమృగ, మృగమంద్ర జాతులతోనూ — శుద్ధమైన, సంకీర్ణమైన అన్ని గజజాతులతోనూ ఆ పురి వ్యాపించి ఉంది. నిత్యం మదించిన, పర్వతాల వంటి ఏనుగులతో ఎప్పుడూ నిండి ఉన్న ఆ పురి రెండు యోజనాలకు పైగా తన సత్యనామంతో ప్రకాశిస్తుంది — ‘అయోధ్య’ అనే దాని పేరు యథార్థం, ఎందుకంటే దానితో ఎవరూ యుద్ధం చేయలేరు. అందులో నివసిస్తూ దశరథుడు లోకాన్ని పాలించాడు. ఈ శ్లోకాలలో కవి శబ్దక్రీడ చేస్తున్నాడు — భద్ర, మంద్ర, మృగ అనే మూడు పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ తారుమారు అవుతాయి; వింటుంటేనే ఏనుగుల గుంపు గంభీరఘోషలా అనిపిస్తుంది.
మహాతేజస్వి, మహారాజు అయిన దశరథుడు ఆ పురిని శాసించాడు; శత్రువులను శమింపజేసిన అతడు నక్షత్రాలను చంద్రుడు శాసించినట్లు దానిని పాలించాడు. దృఢమైన తోరణాలూ అడ్డగడియలూ గల, విచిత్రమైన గృహాలతో శోభించే, మంగళకరమైన, వేలాది జనులతో కిక్కిరిసిన, సత్యనామం గల అయోధ్యను ఇంద్రసమానుడైన ఆ మహీపతి పాలించేవాడు. ఈ విధంగా ఆరవ సర్గ శాంతమైన ధర్మరాజ్యపు చిత్రాన్ని ముగిస్తుంది. ఈ సర్గలో ఏ కార్యమూ లేదు, ఏ సంభాషణా లేదు, కేవలం స్థితివర్ణన మాత్రమే. కానీ ఈ స్థితే ఆ కొలబద్ద — దానితోనే ముందు కైకేయి మాటలూ, రాముని వనవాసమూ, రావణునితో యుద్ధమూ కొలవబడతాయి. పోయినదాన్ని ముందుగా చూపడానికే ఈ సర్గ. మొదటి సర్గలో రాముని గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఈ సర్గలో నగరపు గుణాలు; రెండుచోట్లా కవి పూర్ణత్వపు చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥