సర్గ
భరద్వాజ దర్శనం, భరతుని పునరాగమనం
పాదుకలను తలపై ధరించడం, చిత్రకూట ప్రదక్షిణం, భరద్వాజాశ్రమంలో సంవాదం, ముని ప్రశంస, యమునా గంగలను దాటడం, శూన్యమైన అయోధ్య దర్శనం
మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతునికి బంగారంతో అలంకరించిన పాదుకలను ఇచ్చి, అందరినీ పంపివేశాడు. ఈ సర్గలో తిరుగు ప్రయాణం వర్ణించబడుతుంది. భరతుడు ఆ పాదుకలను తలపై ఉంచుకొని, ఆనందంతో శత్రుఘ్నునితో కలిసి రథం ఎక్కాడు — తలపై ధరించడమే అతని వినయానికి గుర్తు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అవే రాజు స్థానంలో ఉన్నాయి. వసిష్ఠుడూ, వామదేవుడూ, దృఢవ్రతుడైన జాబాలీ, మంత్రాంగంలో గౌరవించబడిన మంత్రులందరూ ముందుగా బయలుదేరారు. తరువాత వారు మహాపర్వతమైన చిత్రకూటానికి ప్రదక్షిణం చేస్తూ తూర్పు ముఖంగా రమ్యమైన మందాకినీ నది వైపు వెళ్ళారు. పర్వతానికి ప్రదక్షిణం ఇక్కడ పూజారూపమైనది — రాముడు నివసించే ఆ పర్వతం కూడా వందనీయమైనది. భరతుడు సైన్యంతో కలిసి రకరకాల రమ్యమైన వేలాది ధాతువులను చూస్తూ ఆ పర్వతం పక్కనుంచి వెళ్ళాడు. కవి ఇక్కడ శోకానికి బదులు దారి శోభను వర్ణిస్తాడు — భరతుని మనస్సు రామునిపైనే ఉంది, కాని కన్నులు పర్వతపు ధాతువర్ణాలను చూస్తున్నాయి. ‘హృష్టః’ (ఆనందించినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ అర్థవంతమైనది — రాముడు రాకపోయినా అతని పాదుకలు లభించాయని భరతుని మనస్సులో కొంత సమాధానం. ముందు నడిచే మంత్రులు సూచిస్తున్నారు — ప్రయాణం ఇప్పుడు రాజకీయమైనది, యాచకునిది కాదు. పర్వతం పక్కనుంచి వెళ్తున్న భరతుడు దాని చరియల శోభనంతా చూశాడు.
చిత్రకూటానికి దగ్గరలోనే భరతుడు భరద్వాజ ముని నివాసం చేసుకున్న ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. వీర్యవంతుడూ కులనందనుడూ అయిన భరతుడు ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చి, రథం నుంచి దిగి, ముని పాదాలకు నమస్కరించాడు — రథం నుంచి దిగడమే ఆశ్రమప్రవేశానికి తగిన వినయం. అప్పుడు సంతోషించిన భరద్వాజుడు భరతునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీ కార్యం నెరవేరిందా? రామునితో కలిశావా?’ ముని ప్రశ్న రెండు విధాలు — కార్యసిద్ధి, దర్శనం; ఎందుకంటే ఇదివరకు వెళ్తూ భరతుడు ఇదే ఆశ్రమంలో విశ్రమించాడు, అప్పుడు ముని అతని ఆశయాన్ని అడిగాడు. ధీమంతుడైన భరద్వాజుడు ఇలా అడగగా, ధర్మవత్సలుడైన భరతుడు ఆయనకు బదులిచ్చాడు. ఈ ప్రశ్నోత్తరంతో కవి మునుపటి సర్గల వృత్తాంతమంతటినీ సంక్షేపంగా మళ్ళీ వినిపిస్తాడు — ఇది వాల్మీకికి ప్రసిద్ధమైన రీతి, దీనితో కథ సంధి దృఢమవుతుంది. ‘కృత్యం కృతం’ (కార్యం నెరవేరిందా) అనే ముని ప్రశ్న సరళమైనది, కాని సమాధానం మాత్రం చేదు — కార్యం సిద్ధించలేదు, సమాగమం మాత్రం జరిగింది. భరతునికి ‘ధర్మవత్సలః’ అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఓడిపోయినా అతడు ధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడు, కోపాన్ని కాదు. ముని ఆనందం భరతుని ఆచరణకు ప్రమాణం.
భరతుడు చెబుతాడు — ‘గురువైన వసిష్ఠుడూ నేనూ యాచించినప్పటికీ దృఢవిక్రముడైన రాఘవుడు పరమప్రీతితో వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — “పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అనే నా తండ్రి ఆ ప్రతిజ్ఞనే నేను నిజంగా పాలిస్తాను.” ఇలా చెప్పగా మహాప్రాజ్ఞుడూ వాక్యజ్ఞుడూ అయిన వసిష్ఠుడు వాక్యకుశలుడైన రాఘవునితో గొప్ప మాట చెప్పాడు — “మహాప్రాజ్ఞా, బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలను సంతోషంగా ఇవ్వు; అయోధ్యలో యోగక్షేమాలను కలిగించేవాడవు కా.” వసిష్ఠుడు ఇలా అనగా రాఘవుడు తూర్పు ముఖంగా నిలిచి బంగారంతో చేసిన ఆ పాదుకలను నా రాజ్యం కోసం ఇచ్చాడు.’ తరువాత భరతుడు ముగిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన రాముని అనుమతితో నేను తిరిగివచ్చాను; ఆ శుభమైన పాదుకలను తీసుకొని అయోధ్యకే వెళ్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘మమ రాజ్యాయ’ (నా రాజ్యం కోసం) అనే మాట మర్మస్పర్శి — రాజ్యం భరతుని పేరుమీద, కాని అధికారం పాదుకలదే. భరతుడు తన యాచనను దాచడు, రాముని నిశ్చయాన్ని యథాతథంగా చెబుతాడు — సత్యవాదిత్వమే ఈ సర్గకు భూషణం. ‘ప్రాఙ్ముఖః స్థితః’ (తూర్పు ముఖంగా నిలిచి) అనే మాటతో దానం విధిపూర్వకమైనదని సూచించబడింది, ఎందుకంటే తూర్పు ముఖంగా ఇచ్చే దానమే శాస్త్రవిహితం. ఇలా పాదుకాదానం కేవలం స్నేహకార్యం కాదు, విధిపూర్వకమైన రాజ్యసమర్పణం.
మహాత్ముడైన భరతుని ఈ శుభవాక్యం విని భరద్వాజ ముని దానికంటే శుభతరమైన మాట పలికాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, శీలాచారాలు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా! ఆర్యత్వం నీలో నిలవడం ఆశ్చర్యం కాదు — వదిలిన నీరు పల్లపు ప్రదేశానికే ప్రవహించినట్లు, సద్గుణాలన్నీ తమంతట తామే నీలోకి వస్తాయి.’ ఇక్కడ ఉపమానం స్వభావాన్ని చెబుతుంది — నీరు పల్లానికి ప్రవహించినట్లు సద్గుణాలు నీలోకి రావడం ప్రయత్నం లేకుండానే సిద్ధిస్తుంది. తరువాత ఆయన తండ్రిని కూడా ప్రశంసిస్తాడు — ‘ధర్మాత్ముడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన నీలాంటి కుమారుడు గల మహాబాహువైన నీ తండ్రి దశరథుడు ఋణవిముక్తుడు.’ కుమారుని గుణాలతోనే తండ్రికి ఋణవిముక్తి అని భావం. ఇలా పలికిన ఆ మహాప్రాజ్ఞుడైన ఋషి పాదాలను పట్టుకొని, చేతులు జోడించి భరతుడు వీడ్కోలు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — వెళ్ళడానికి అనుమతి అడగడానికి ఉపక్రమించాడు. భరద్వాజుని మాట భరతుని శోకానికి ప్రతీకారం — నీవు పొందలేనిది నీ గుణాలలోని లోపం కాదు. ‘శీలవృత్తవిదాం వర’ అనే సంబోధనతో ముని భరతునే వారిలో శ్రేష్ఠునిగా భావిస్తాడు. తండ్రి ఋణవిముక్తి కుమారుని ధర్మంతో సిద్ధిస్తుందనే సిద్ధాంతం ఇక్కడ చెప్పబడింది, అది మునుపటి సర్గలో ఋషులు కూడా చెప్పారు.
తరువాత భరద్వాజునికి మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రదక్షిణం చేసి శ్రీమంతుడైన భరతుడు మంత్రులతో కలిసి అయోధ్య వైపు వెళ్ళాడు. వాహనాలతో, బండ్లతో, గుర్రాలతో, ఏనుగులతో కూడిన ఆ విస్తారమైన సైన్యం మళ్ళీ వెనుదిరిగి భరతుని అనుసరించింది — రాముని తీసుకురావడానికి ఇదివరకు బయలుదేరిన సైన్యమే ఇప్పుడు వట్టి చేతులతో వెనుదిరుగుతున్నది. తరువాత వారు అలలమాలలతో కూడిన దివ్యమైన యమునా నదిని దాటి, మళ్ళీ అందరూ మంగళజలం గల గంగానదిని చూశారు. రమ్యమైన జలంతో నిండిన ఆ గంగను దాటి, బంధువులతోనూ సైనికులతోనూ కలిసి భరతుడు రమ్యమైన శృంగిబేరపురంలోకి ప్రవేశించాడు — గుహునితో రాముని సంగమం జరిగిన పురమే అది. తిరుగు ప్రయాణంలో కవి అవే స్థలాలను క్రమంగా చూపిస్తాడు, వెళ్తున్నప్పుడు భరతుడు వాటిలో ఆశను మోసుకుంటూ వెళ్ళాడు; ఇప్పుడు అవే నిరాశను గుర్తుచేస్తున్నాయి. ‘పునః నివృత్తా’ (మళ్ళీ వెనుదిరిగింది) అనే రెండు పదాలతో కవి తిరుగుప్రయాణపు నిష్ఫలత్వాన్నే సూచిస్తున్నాడు. గంగ దర్శనం ఇక్కడ మళ్ళీ — ఇదివరకు వెళ్తూ అతడు దీన్నే దాటాడు. శృంగిబేరపురంలో గుహుని స్మృతి తప్పకుండా భరతుని మనస్సులో ఉదయించి ఉంటుంది, ఎందుకంటే అక్కడే అతడు మొదట రాముని వార్త విన్నాడు.
శృంగిబేరపురం నుంచి మళ్ళీ బయలుదేరి అతడు అయోధ్యను చూశాడు. అప్పుడు చూసిన ఆ నగరం తండ్రీ అన్నా లేనిదై ఉంది — దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, రాముడు అడవిలో ఉన్నాడు; కాబట్టి నగరానికి రెండు ఆధారాలూ నశించాయి. దాన్ని అలా చూసి దుఃఖంతో తపించిన భరతుడు సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, చూడు! ధ్వంసమైన అయోధ్య ప్రకాశించడం లేదు; ఆకారం కోల్పోయి, ఆనందం లేనిదై, దీనంగా, ధ్వని అణగిపోయినదై ఉంది.’ ‘ప్రతిహతస్వనా’ (ధ్వని అణగిపోయినది) అనే పదంతో నగరపు నిశ్శబ్దం సూచించబడుతుంది — ఇదివరకు వాద్యాలూ, వేదఘోషలూ, జనకోలాహలమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు మౌనమే. ఈ అర్ధశ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో ఇదే ఉపమాన పరంపర విస్తరించబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ చిత్రకూటం నుంచి అయోధ్య వరకు భరతుని తిరుగుప్రయాణమంతటినీ మోస్తుంది. ‘విధ్వస్తా’ (ధ్వంసమైనది) అనే పదం భౌతిక నాశనాన్ని చెప్పడం లేదు, శోభ నాశనాన్ని చెబుతుంది — ప్రాసాదాలు నిలిచే ఉన్నాయి, కాని వాటి కాంతి పోయింది. నాలుగు విశేషణాలతో కవి నగరపు నాలుగు విధాల నష్టాన్ని చూపిస్తున్నాడు — రూపం, ఆనందం, ఐశ్వర్యం, శబ్దం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥