సర్గ
భరతునికి పాదుకాప్రదానం
మహర్షుల విస్మయం, ఋషిగణాలు భరతునికి చేసిన ఉపదేశం, భరతుని పునర్యాచన, రాముని దృఢప్రతిజ్ఞ, బంగారంతో అలంకరించిన పాదుకల ప్రదానం, శత్రుఘ్నునికి సందేశం, అందరికీ వీడ్కోలు
మునుపటి సర్గలో రాముడు భరతుని యాచనను తిరస్కరించి తండ్రి మాటే ప్రమాణమని నిలిపాడు. ఈ సర్గలో కవి దృశ్యాన్ని ఆకాశానికి ఎత్తుతాడు — సాటిలేని తేజస్సు గల ఆ అన్నదమ్ములిద్దరి రోమాంచకరమైన సమాగమాన్ని చూసి అక్కడికి వచ్చిన మహర్షులు విస్మితులయ్యారు. అంతర్హితులై ఉన్న ఆ మునిగణాలూ, అక్కడ నిలిచిన పరమర్షులూ మహాభాగులైన ఆ కాకుత్స్థ సోదరులిద్దరినీ ప్రశంసించారు — ‘ఈ ఇద్దరు రాజకుమారులూ ఎల్లప్పుడూ ఆర్యులు, ధర్మజ్ఞులు, ధర్మమే వీరి పరాక్రమం; ఇద్దరి సంభాషణ విని మేము కూడా (మళ్ళీ వినాలని) కోరుకుంటున్నాము.’ ఋషుల కోరిక ఇక్కడ గొప్ప ప్రశంస — విరక్తులైనవారు కూడా వీరి సంవాదాన్ని మళ్ళీ వినాలనుకుంటున్నారు. తరువాత దశగ్రీవుని (రావణుని) వధను కోరుకొనే ఆ ఋషిగణాలు కలిసి రాజశార్దూలుడైన భరతునితో వెంటనే ఇలా అన్నారు. ‘దశగ్రీవవధైషిణః’ (దశగ్రీవుని వధను కోరుకొనేవారు) అనే విశేషణంతో కవి దూరంలోని ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రాముడు అడవిని విడిచిపెడితే రావణవధ సిద్ధించదు; కాబట్టి ఋషుల మాటకు మూలం లోకకల్యాణమే, కేవలం ధర్మోపదేశం కాదు. ‘అంతర్హితాః’ (అంతర్హితులైనవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఋషులు అంతరిక్షంలో అదృశ్యులై ఉండే చూస్తున్నారు; కాబట్టి వారి సాక్ష్యం మానవసభ వెలుపల కూడా ఉంది.
ఋషులు భరతునితో అన్నారు — ‘సత్కులంలో పుట్టినవాడా, మహాప్రాజ్ఞా, మహాచరిత్రుడా, మహాయశస్వీ! నీవు తండ్రి హితాన్ని చూసేటట్లయితే రాముని మాటను స్వీకరించాలి.’ తండ్రి హితమే ఇక్కడ కారణంగా చూపబడింది — తండ్రికి ఏది హితమో అదే చేయాలి. తరువాత వారు స్పష్టంగా చెబుతారు — ‘ఈ రాముడు తండ్రి ఋణం నుంచి ఎల్లప్పుడూ విముక్తుడై ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాము; కైకేయి ఋణం తీర్చడం వల్లనే దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ అంటే దశరథుని సద్గతి రాముని వనవాసం వల్లనే సిద్ధించింది; రాముడు వెనుదిరిగితే ఆ గతి భంగమవుతుంది. ఈ మాత్రం మాట చెప్పి గంధర్వులూ, మహర్షులతో కలిసి రాజర్షులూ — అందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్ళిపోయారు. వారి మాటతో ఆనందించిన శుభదర్శనుడైన రాముడు శోభించాడు; సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో అతడు ఆ ఋషులను పూజించాడు. ఇక్కడ రాముని నిశ్చయం దివ్యసాక్ష్యంతో సమర్థించబడింది — అతడు ధర్మబుద్ధితో చేసినదాన్నే ఋషులు కూడా ఆమోదించారు; కాబట్టి వివాదపు నిర్ణయం దాదాపు ఇక్కడే జరిగిపోయింది. ‘స్వాం స్వాం గతిం గతాః’ (తమ తమ గతులకు వెళ్ళారు) అనే మాటతో దివ్యసభ విసర్జనం సూచించబడుతుంది; తరువాత మళ్ళీ మానవ సంవాదమే సాగుతుంది.
అయినా భరతుడు విరమించడు. శరీరం సడలిపోయి, తడబడే గొంతుతో, చేతులు జోడించి అతడు రాఘవునితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, కాకుత్స్థా, కులధర్మంగా పరంపరగా వస్తున్న ఈ ధర్మాన్ని చూసి, నా యాచననూ నా తల్లి యాచననూ నీవు నెరవేర్చాలి.’ పెద్దవాడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను పాలించడం ఇక్ష్వాకుల కులధర్మమని అతని ఆశయం. తరువాత అతడు తన అసమర్థతను నివేదిస్తాడు — ‘మిక్కిలి గొప్పదైన ఈ రాజ్యాన్ని నేనొక్కడినే రక్షించడానికి ఉత్సాహపడను; నీయందు అనురక్తులైన పౌరజానపదులను ఆనందింపజేయడానికి కూడా నాకు శక్తి లేదు.’ తరువాత అతడు అందరి ఆకాంక్షను చూపిస్తాడు — ‘మా జ్ఞాతులూ, యోధులూ, మిత్రులూ, సుహృత్తులూ రైతులు మేఘం కోసం ఎదురుచూసినట్లు నీకోసమే ఎదురుచూస్తున్నారు.’ రైతులు మేఘం కోసం ఎదురుచూడడం అనే ఉపమానం గంభీరమైనది — మేఘం లేకుండా వ్యవసాయం నిష్ఫలం, అలాగే రాజు లేకుండా ప్రజలు. చివరకు అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞా, ఈ రాజ్యాన్ని స్వీకరించి (ఎవరినైనా) నిలుపు; లోకపరిపాలనలో అతడే సమర్థుడవుతాడు.’ అంటే రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ఎవనికైనా పాలనాభారం ఇవ్వు అని. ‘స్రస్తగాత్రః’ (శరీరం సడలినవాడు), ‘సజ్జమానయా వాచా’ (తడబడే మాటతో) అనే రెండు విశేషణాలతో కవి భరతుని నిరాశను శరీరంలోనూ మాటలోనూ చూపిస్తున్నాడు.
ఇలా పలికి భరతుడు అన్నగారి పాదాలపై పడ్డాడు, రాఘవునితో అత్యంత ప్రియంగా మాట్లాడుతూ తీవ్రంగా ప్రార్థించాడు. రాముడు మాత్రం ఆ తమ్ముని ఒడిలోకి తీసుకొని, మదించిన హంస స్వరంతో, శ్యామవర్ణుడూ కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన అతనితో తానే ఇలా అన్నాడు. అతని మాట నిందారోపణ కాదు, ప్రశంసతో కలిసిన శిక్షణ — ‘నాయనా, నీకు కలిగిన ఈ బుద్ధి సహజమైనదీ, వినయం (శిక్షణ) వల్ల కలిగినదీ; నీవు భూమిని కూడా రక్షించడానికి పూర్తిగా సమర్థుడవు.’ తరువాత రాజనీతిని ఉపదేశిస్తాడు — ‘అమాత్యులతో, సుహృత్తులతో, బుద్ధిమంతులైన మంత్రులతో కలిసి అన్ని కార్యాలనూ ఆలోచించి, గొప్పవాటిని కూడా సాధించు.’ తరువాత అతడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకృతి స్థిరత్వంతో పోలుస్తాడు — ‘చంద్రుని నుంచి కాంతి తొలగిపోవచ్చు, హిమవంతుడు మంచును విడిచిపెట్టవచ్చు, సముద్రం చెలియలికట్టను దాటవచ్చు — అయినా నేను తండ్రి ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టను.’ చివరకు అతడు తల్లిపట్ల భరతుని కర్తవ్యాన్ని చెబుతాడు — ‘కోరిక వల్లనో లోభం వల్లనో నీ తల్లి నీకోసం ఇది చేసింది; దాన్ని మనస్సులో పెట్టుకోకూడదు, ఆమెపట్ల తల్లిపట్ల ఉండవలసినట్లే ప్రవర్తించాలి.’ కోపానికి బదులు క్షమయే పుత్రధర్మం అని. మూడు అసంభవ దృష్టాంతాలతో రాముడు చూపిస్తాడు — ప్రకృతి నియమభంగం కూడా సంభవించవచ్చు, కాని తండ్రి మాట భంగం కాదు.
ఇలా మాట్లాడుతున్న కౌసల్యాపుత్రునితో — తేజస్సులో సూర్యుని వంటివానితో, పాడ్యమి చంద్రుని వంటి దర్శనం గలవానితో — భరతుడు ఇలా అన్నాడు. అతని ఉపాయం కొత్తది — ‘ఆర్యా, బంగారంతో అలంకరించిన ఈ పాదుకలను పాదాలతో అధిరోహించు; ఇవే సమస్త లోకపు యోగక్షేమాలను నిర్వహిస్తాయి.’ రాముడు తానుగా రాకపోతే అతని పాదుకలనే రాజు స్థానంలో నిలపాలని భావం. మహాతేజస్వి, నరవ్యాఘ్రుడూ అయిన రాముడు ఆ పాదుకలను ఎక్కి, తరువాత విడిచి, మహాత్ముడైన భరతునికి ఇచ్చాడు. భరతుడు ఆ పాదుకలకు నమస్కరించి రామునితో అన్నాడు — ‘వీరా, రఘునందనా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను జడలూ నారచీరలూ ధరిస్తాను; పండ్లూ దుంపలూ తింటూ, నీ రాకను ఆకాంక్షిస్తూ నగరం బయటనే నివసిస్తాను.’ దీనితో భరతుడు రాముని వనవ్రతాన్నే నగరం వెలుపల ఆచరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — రాజ్యాన్ని అనుభవించడానికి కాదు, రక్షించడానికే స్వీకరిస్తాడు. పాదుకాప్రదానమే ఈ సర్గకు కేంద్రం; దీనివల్లనే భరతుని రాజ్యం ‘పాదుకారాజ్యం’గా ప్రసిద్ధమైంది. ‘అధిరుహ్య వ్యవముచ్య చ’ (ఎక్కి, విడిచి) అనే క్రమంతో పాదుకలకు రాజాధికారం సంక్రమించింది — రాముని పాదస్పర్శతోనే అవి రాజుకు ప్రతినిధులయ్యాయి.
భరతుడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘పరంతపా, నీ పాదుకలపై రాజ్యతంత్రాన్ని ఉంచి నేను ఎదురుచూస్తాను; రఘూత్తమా, పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తయిన ఆ రోజునే నిన్ను చూడకపోతే అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ కఠినమైనది — ఒక్క రోజు ఆలస్యం కూడా సహించరానిదని. రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి అతనిని ఆదరంగా కౌగిలించుకుంటాడు. తరువాత శత్రుఘ్నుని కూడా కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘తల్లి కైకేయిని రక్షించు; ఆమెపై రోషం చూపకు. రఘునందనా, నీకు నా మీదా సీత మీదా ఒట్టు.’ ఒట్టుతో బంధించి అతడు శత్రుఘ్నుని కోపాన్ని నివారిస్తాడు — శత్రుఘ్నుడు మంథరపై కోపించాడు, కాబట్టి ఈ శంక సకారణమైనదే. ఇలా పలికి కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో రాముడు తమ్ముని పంపివేశాడు. ఇక్కడ కవి రాముని రెండు రూపాలను చూపిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞలో వజ్రంలా కఠినుడు, సోదరస్నేహంలో మాత్రం కన్నీటితో నిండిన కన్నులు గలవాడు. ‘అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను’ అనే మాటను సర్గాంతంలో మళ్ళీ గుర్తుంచుకోవాలి — ఇదే భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నందిగ్రామవాసానికి మూలం.
చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, సర్గాంతంలో కవి పద్ధతి ప్రకారం. ధర్మజ్ఞుడైన భరతుడు చక్కగా అలంకరించిన, మిక్కిలి ప్రకాశించే ఆ పాదుకలను పట్టుకొని రాఘవునికి ప్రదక్షిణం చేశాడు, వాటిని ఉత్తమమైన ఏనుగు తలపై ఉంచాడు — పాదుకలే ఇప్పుడు రాజచిహ్నం, కాబట్టి ఏనుగు తలయే వాటి స్థానం. తరువాత రాఘవ వంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే రాముడు క్రమంగా ఆ జనులనూ, గురువులనూ, మంత్రులనూ, ప్రజలనూ, ఇద్దరు తమ్ముళ్ళనూ పూజించి పంపివేశాడు; తన ధర్మంలో స్థిరంగా నిలిచిన అతడు హిమవంతునిలా అచలుడై ఉన్నాడు. చివరకు తల్లుల దశ వర్ణించబడుతుంది — కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన వారు దుఃఖంతో వీడ్కోలు కూడా చెప్పలేకపోయారు; రాముడు మాత్రం తల్లులందరికీ నమస్కరించి ఏడుస్తూ తన కుటీరంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘రుదన్’ (ఏడుస్తూ) అనే ఒక్క పదంతో కవి చూపిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞలో అచలుడైనవాడు కూడా తల్లుల విరహంలో మనిషే. ఈ దృశ్యంతో భరత-రామ సంవాదం ముగుస్తుంది. ‘హిమవంతునిలా అచలుడు’ అనే ఉపమానాన్ని ఇంతకుముందు రాముడే చెప్పాడు (‘హిమవంతుడు మంచును విడిచిపెట్టవచ్చు’); ఇక్కడ కవి దాన్ని రామునికే అన్వయించాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥