॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 111వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వసిష్ఠుని ఉపదేశం, భరతుని ప్రాయోపవేశం

వసిష్ఠుని గురుత్రయోపదేశం, రాముని పితృవచననిష్ఠ, భరతుని ప్రాయోపవేశం, పౌరజానపదుల సాక్ష్యం, రాముని దృఢనిశ్చయం

మునుపటి సర్గలో వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల వంశపరంపరను లెక్కించి రాముని తన రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని ప్రేరేపించాడు. ఈ సర్గలో, ఇదివరకే రామునితో మాట్లాడిన రాజపురోహితుడు వసిష్ఠుడు, మళ్ళీ ధర్మయుక్తమైన మరొక మాట చెబుతాడు. ఆయన మొదట సామాన్య సిద్ధాంతాన్ని ముందుంచుతాడు — ‘ఈ లోకంలో పుట్టిన పురుషునికి ఎల్లప్పుడూ గురువులు ఉంటారు — ఆచార్యుడు, తండ్రి, తల్లి. తండ్రి ఈ పురుషుని పుట్టిస్తాడు, ఆచార్యుడు మాత్రం ప్రజ్ఞను ఇస్తాడు; ప్రజ్ఞను ఇవ్వడం వల్లనే ఆయన గురువు అని పిలువబడతాడు.’ ఈ మాటతో వసిష్ఠుడు ఆచార్యుని స్థానం తండ్రి స్థానం కంటే తక్కువ కాదని నిలుపుతాడు. తరువాత ఆయన ఆ సిద్ధాంతాన్ని తనకు అన్వయిస్తాడు — ‘పరంతపా, నేను నీ తండ్రికి ఆచార్యుడను, నీకూ ఆచార్యుడను; కాబట్టి నా మాట పాటిస్తే నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించినవాడవు కావు.’ తరువాత ఆయన ఇతర కారణాలను కూడా చూపిస్తాడు — ‘ఈ సభలూ, ఈ జ్ఞాతులూ, ఈ రాజులూ ఇక్కడ కలిశారు; వీరి విషయంలో ధర్మం ఆచరించినా నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు. వృద్ధురాలూ ధర్మశీలా అయిన తల్లికి ప్రతికూలంగా ప్రవర్తించదగవు; ఈమె మాట పాటించినా నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు.’ ‘నాతివర్తేః సతాం గతిం’ (సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవర్తించి వసిష్ఠుడు ఒకే యుక్తిని దృఢపరుస్తాడు — తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించడం ఒక్కటే ధర్మం కాదు, ఆచార్యుని, తల్లి, ప్రజల మాటను పాలించడం కూడా సన్మార్గమే అని. ‘ఇహ జాతస్య’ (ఇక్కడ పుట్టినవానికి) అనే మాటతో ఆయన మనుష్యులందరికీ సాధారణమైన నియమాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు, రామునికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనదాన్ని కాదు — కాబట్టి ఈ వాదం లోకసిద్ధమైనదే, పక్షపాతంతో పుట్టినది కాదు.

వసిష్ఠుడు చివరి కారణాన్ని చెబుతాడు — ‘సత్యధర్మపరాక్రమా, యాచిస్తున్న భరతుని మాట పాటిస్తే నీవు నిన్ను నీవు కూడా అతిక్రమించినవాడవు కావు’ — భరతుడు నీ ఆత్మయే అని భావం. ఇలా మధురంగా చెప్పబడగా, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాఘవుడు దగ్గర కూర్చున్న గురువుకు బదులిచ్చాడు. అతని సమాధానం వివాదరూపం కాదు, ఋణాన్ని స్వీకరించే రూపం — ‘తల్లిదండ్రులు కొడుకుపట్ల ఎల్లప్పుడూ చేసే ఉపకారానికి ప్రతిఫలం తీర్చడం సులభం కాదు. శక్తి మేరకు (అన్నపానాదులు) ఇవ్వడంతో, నిద్రపుచ్చడంతో, తలంటి స్నానం చేయించడంతో, నిత్యం ప్రియంగా మాట్లాడడంతో, పెంచి పోషించడంతో వారు చేసినదానికి కొడుకు ప్రత్యుపకారం చేయలేడు.’ దీనితో రాముడు వసిష్ఠుని గురుత్రయ సిద్ధాంతాన్నే తన పక్షంగా మలుస్తాడు — తండ్రి గురువు అయితే ఆయన ఆజ్ఞ ఉల్లంఘించరానిదే. తరువాత అతడు ముగిస్తాడు — ‘ఆ దశరథ మహారాజే నా తండ్రి, నన్ను కన్నవాడు; ఆయన నన్ను ఏది ఆజ్ఞాపించాడో, అది మిథ్య కాదు.’ ఈ మాత్రం సమాధానంతోనే వసిష్ఠుని కారణాలన్నీ తొలగిపోయాయి. ఇది విని విశాలమైన వక్షస్సు గల భరతుడు మిక్కిలి దుఃఖితుడై వెంటనే సూతుడైన సుమంత్రునితో మాట్లాడాడు — మాటతో జయించలేక అతడు మరొక ఉపాయాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. ఐదు ఉపాయాలతో — అన్నదానంతో, నిద్రపుచ్చడంతో, అభ్యంగనంతో, ప్రియవచనంతో, పోషణతో — తల్లిదండ్రుల ఉపకారం లెక్కించబడుతుంది; వాటిలో ఒక్కదానికి ప్రతీకారం చేయడం కూడా దుష్కరమని రాముని ఆశయం.

భరతుడు సారథి సుమంత్రుని ఆదేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడ ఈ నేలమీద త్వరగా దర్భలు పరచు. ఆర్యుడు నాపై ప్రసన్నుడయ్యే వరకు నేను ఆయన ఎదుట కూర్చొని ప్రాయోపవేశం చేస్తాను. ధనం పోగొట్టుకున్న బ్రాహ్మణునిలా, ఆహారం లేకుండా, వెలుతురు లేకుండా, ఆయన తిరిగి రానంతవరకు ఆయన శాల ఎదుట పడుకుంటాను.’ ఇది బ్రాహ్మణుల ప్రసిద్ధమైన ధరణా (ధర్నా) పద్ధతి — ఋణదాత ఋణగ్రహీత ద్వారం వద్ద ఆహారం లేకుండా పడుకొని అతనిని నిర్బంధిస్తాడు. సుమంత్రుడు రాముని వైపు చూస్తూ, భరతుని చూసి దుఃఖితుడై, దర్భలు పరచిన ఆసనాన్ని సిద్ధం చేశాడు; భరతుడు మాత్రం దాన్ని లెక్కచేయకుండా నేలమీదనే తానుగా కూర్చున్నాడు — ఆసనాన్ని కూడా విడిచిపెట్టడంతో అతడు తన నిశ్చయపు గాఢతను చూపిస్తాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వీ రాజర్షిశ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు అతనితో అన్నాడు — ‘నాయనా భరతా, నేను ఏమి చేశానని నీవు నాకు ఎదురుగా ప్రాయోపవేశం చేస్తున్నావు? బ్రాహ్మణుడే ఒక పక్కకు పడుకొని మనుష్యులను నిరోధించవచ్చు; మూర్ధాభిషిక్తులైన రాజులకు ఇలా ఎదురుగా ప్రాయోపవేశం చేసే విధి లేదు. నరశార్దూలా, లే, ఈ దారుణమైన వ్రతాన్ని విడిచి ఇక్కడినుంచి త్వరగా శ్రేష్ఠమైన నగరం అయోధ్యకు వెళ్ళు.’ ఇలా రాముడు భరతుని సాధనమే క్షత్రియధర్మానికి విరుద్ధమని చూపిస్తాడు. ఇక్కడ సుమంత్రుని స్థితి శోచనీయం — ఒకవైపు స్వామి అయిన రాముని ముఖం, మరొకవైపు భరతుని ఆజ్ఞ; అందుకే అతడు దుఃఖితుడై దర్భలు పరుస్తాడు. ‘ఏకపార్శ్వేన’ (ఒక పక్కకు) — ఒక పక్కకు ఒరిగి పడుకోవడం ప్రాయోపవేశానికి ప్రసిద్ధమైన ముద్ర.

భరతుడు మాత్రం కూర్చొనే ఉంటాడు; అన్నివైపులా చూసి అతడు పౌరజానపదులతో అంటాడు — ‘మీరు ఆర్యునికి ఎందుకు నచ్చజెప్పడం లేదు?’ అంటే, ‘నా పక్షం వహించి ఆయనకు ఎందుకు బోధించడం లేదు?’ కాని ఆ జనులు మహాత్ముడైన భరతునితో ఇలా అన్నారు — ‘మాకు కాకుత్స్థుడు తెలుసు; రాఘవుడు సరిగానే చెబుతున్నాడు. ఈ మహాభాగుడు కూడా తండ్రి మాటలో నిలిచి ఉన్నాడు; అందుకే మేము ఆయనను వెంటనే వెనక్కి మళ్ళించలేము.’ ఈ మాట భరతుని పరాజయమే — సహాయం కోసం అతడు ఎవరిని పిలిచాడో, వారే రాముని పక్షాన్ని సమర్థిస్తున్నారు. వారి అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మదృష్టి గల సుహృత్తుల ఈ మాటను తెలుసుకో. రాఘవా, ఈ రెండింటినీ విని బాగా ఆలోచించు; మహాబాహూ, లే, నన్నూ నీటినీ తాకు.’ ఇక్కడ జలస్పర్శ ప్రతిజ్ఞకు చిహ్నం; దీనితో రాముడు వివాదాన్ని ముగిస్తాడు, భరతుని ప్రాయోపవేశం నుంచి లేవనెత్తుతాడు. పౌరజానపదులు ఇక్కడ సాక్షులలా నిలిచారు; వారి నిర్ణయంతోనే వివాదం లోకసమ్మతమవుతుంది, ఇద్దరు అన్నదమ్ముల మధ్య రహస్యంగా కాదు. ‘అంజసా’ (వెంటనే) అనే పదంతో వారు సూచిస్తున్నారు — రాముని వెంటనే వెనక్కి మళ్ళించడం సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే అతని నిశ్చయం ధర్మమూలమైనది.

అప్పుడు భరతుడు లేచి, నీటిని తాకి ఇలా అన్నాడు — ‘నా సభ్యులు వినాలి, మంత్రులు కూడా వినాలి. నేను తండ్రిని రాజ్యం అడగలేదు, తల్లికి ప్రేరణ ఇవ్వలేదు; ఇలా ప్రవాసానికి వెళ్తున్న పరమధర్మజ్ఞుడైన రాఘవునికి నేను అనుమతి ఇవ్వడం లేదు.’ మూడు నిషేధాలతో అతడు సభ ఎదుట తన నిర్దోషత్వాన్ని నిలుపుతాడు — అతడు యాచించలేదు, తల్లిని ప్రేరేపించలేదు, ఈ కర్మను ఆమోదించడమూ లేదు. తరువాత అతడు చివరి ఉపాయాన్ని ముందుంచుతాడు — ‘తప్పకుండా అడవిలో నివసించవలసి వస్తే, తండ్రి మాటను పాలించవలసి వస్తే, నేనే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను.’ అంటే ప్రతిజ్ఞ పాలించబడాలి, కాని వనవాసిని నేనవుతాను, రాజ్యాన్ని ఆర్యుడు స్వీకరించాలి అని. తమ్ముని ఈ సత్యవచనానికి ధర్మాత్ముడైన రాముడు విస్మితుడయ్యాడు; అయితే సమాధానం భరతునికి ఒక్కనికే చెప్పడు, పౌరజానపదుల వైపు చూసి మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు — సభ ఎదుటనే నిర్ణయం చెప్పాలని అతని ఆశయం. జలస్పర్శపూర్వకంగా చెప్పిన మాట శపథంతో సమానం; కాబట్టి భరతుని ఈ ప్రతిజ్ఞ కేవలం ప్రార్థన కాదు, బంధించే మాటే.

రాముడు లౌకిక వ్యవహారం నుంచే దృష్టాంతాన్ని గ్రహిస్తాడు — ‘తండ్రి బ్రతికి ఉండగా అమ్మినదాన్నీ, తాకట్టు పెట్టినదాన్నీ, కొన్నదాన్నీ నేను గాని భరతుడు గాని రద్దు చేయలేము.’ తండ్రి చేసిన వ్యవహారం కుమారులకు ఉల్లంఘించరానిదనే లోకనియమం రాజ్యదాన విషయంలో కూడా సమానమే. ‘వనవాసంలో నేను నిందితమైన ప్రతినిధి నెపాన్ని ఆశ్రయించకూడదు’ — అంటే ప్రతినిధిని నిలిపి తాను విముక్తుడవడం అనే నిందితమైన వ్యాజాన్ని ఆశ్రయించకూడదు. ‘కైకేయి తగినదే చెప్పింది, నా తండ్రి మంచి పనే చేశాడు’ అనే మాటతో అతడు తల్లి దోషాన్ని కూడా బయటపెట్టడు. తరువాత అతడు భరతుని ప్రశంసిస్తాడు — ‘భరతుడు క్షమాశీలుడనీ, గురువులను సత్కరించేవాడనీ నాకు తెలుసు; సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఈ మహాత్మునిలో సమస్త కల్యాణమూ ఉంది.’ చివరకు అతడు భవిష్యత్తుపై ఆశను చూపిస్తాడు — ‘అడవి నుంచి తిరిగి వచ్చిన తరువాత నేను ధర్మశీలుడైన ఈ తమ్మునితో కలిసి భూమికి ఉత్తమ పతినవుతాను. కైకేయి రాజును వరం అడిగింది, నేను ఆయన ఆ మాటను పాటించాను; దీనితోనే భూపతి అయిన ఆ తండ్రిని అసత్యం నుంచి విముక్తుని చేయి.’ తండ్రి సత్యాన్ని ఇలా రక్షించడంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘విక్రీతం, ఆహితం, క్రీతం’ అనే మూడు పదాలూ వ్యవహారశాస్త్రానికి చెందినవి — అమ్మకం, తాకట్టు, కొనుగోలు; వీటితో రాముడు రాజ్యదానం కూడా తండ్రి చేసిన సిద్ధమైన వ్యవహారమే అని సూచిస్తాడు. ‘అనృతాత్ మోచయ’ (అసత్యం నుంచి విముక్తుని చేయి) అనే క్రియాపదంతో రాముడు భరతునే తండ్రి సత్యరక్షణలో సహాయకునిగా చేస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి