సర్గ
వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకు వంశాన్ని వర్ణించడం
వసిష్ఠుడు జాబాలిని సమర్థించడం, సృష్ట్యారంభం, ఇక్ష్వాకు వంశపరంపర, అసితుడు-కాళింది వృత్తాంతం, జ్యేష్ఠాభిషేకపు ఔచిత్యం
మునుపటి సర్గలో జాబాలి తానే తన నాస్తికవచనాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు, కాని దానితో రాముని రోషం శాంతించలేదు. ఈ సర్గలో రాజపురోహితుడు వసిష్ఠుడు ప్రవేశిస్తాడు; మరొక మార్గంలో — వంశపరంపర ద్వారా — అదే విషయాన్ని మళ్ళీ లేవనెత్తుతాడు. రాముడు కోపంగా ఉన్నాడని గ్రహించి ఆయన మొదట జాబాలి పక్షాన్ని రక్షిస్తాడు — ‘జాబాలికి కూడా ఈ లోకపు రాకపోకలు తెలుసు; నిన్ను వెనక్కి మళ్ళించాలనే కోరికతోనే అతడు ఈ మాట చెప్పాడు, తన సిద్ధాంతంగా కాదు.’ దీనితో బ్రాహ్మణుని మర్యాద రక్షించబడుతుంది, రాముని కోపం శాంతి వైపు నడిపించబడుతుంది. తరువాత ఆయన మూలం నుంచే మొదలుపెడతాడు — ‘లోకనాథా, ఈ లోకసృష్టిని నా నుంచి తెలుసుకో. మొదట అంతా జలమే ఉండేది; దానిలోనే భూమి నిర్మించబడింది. తరువాత దేవతలతో కలిసి స్వయంభువైన బ్రహ్మ ఉద్భవించాడు. ఆయన తరువాత వరాహమై జలంలో మునిగిన భూమిని పైకెత్తాడు, కృతాత్ములైన పుత్రులతో కలిసి జగత్తునంతా సృష్టించాడు.’ ఇలా వసిష్ఠుడు తన ఉపదేశానికి ఆధారాన్ని సృష్టి ఆరంభంలోనే నిలుపుతాడు. ఈ క్రమపు ప్రయోజనం స్పష్టం — జాబాలి లోకాన్ని కేవలం హేతువుతో వివరించాడు, వసిష్ఠుడు అదే లోకాన్ని చరిత్రతో వివరిస్తాడు. సృష్టితో పాటే మొదలైన వంశపు కులధర్మం మనుష్యకల్పితం కాదు, కాబట్టి అది తర్కంతో ఖండించబడదు. ఈ యుక్తి రాముని సొంత యుక్తితో కలుస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు కూడా మునుపటి సర్గలో సనాతనమైన రాజవృత్తాన్నే ప్రమాణంగా చేశాడు. గుర్తుంచుకోవలసింది — వసిష్ఠుడు కేవలం పురోహితుడు కాడు, ఇక్ష్వాకుల కులగురువు; కాబట్టి ఆయన నోట వంశకథే ప్రమాణరూపమవుతుంది, మరెవ్వరి నోటా కాదు. సర్గ ఆరంభంలో ‘క్రుద్ధం’ (కోపించినవానిని) అనే పదంతో కవి రాముని మనోభావాన్ని సూచిస్తున్నాడు — మునుపటి సర్గలోని రోషం ఇంకా శాంతించలేదు, వసిష్ఠుడు దాన్ని శాంతి వైపు నడిపించడానికే మొదలుపెడతాడు.
తరువాత వసిష్ఠుడు పరంపరను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు. ఆకాశం నుంచి పుట్టిన బ్రహ్మ శాశ్వతుడు, నిత్యుడు, అవ్యయుడు; ఆయన నుంచి మరీచి పుట్టాడు, మరీచి కుమారుడు కశ్యపుడు. కశ్యపుని నుంచి వివస్వంతుడు (సూర్యుడు) పుట్టాడు, వివస్వంతుని నుంచి వైవస్వత మనువు స్వయంగా. ఆ మనువే పూర్వం ప్రజాపతి, ఆయన కుమారుడు ఇక్ష్వాకువు. ‘మనువు ఈ సమృద్ధమైన భూమిని మొదట ఎవనికి ఇచ్చాడో, ఆ ఇక్ష్వాకువును అయోధ్యకు మొదటి రాజుగా తెలుసుకో’ అని వసిష్ఠుడు రామునితో నేరుగా చెబుతాడు — దీనితో అయోధ్య రాజ్యం కేవలం దశరథుని నుంచి వచ్చినది కాదని, వంశానికి మొదటి దానమేనని నిలుపబడుతుంది; దాని త్యాగం కేవలం తండ్రి మాటను పాలించడంతో సిద్ధించదు. ఇక్ష్వాకువు కుమారుడు శ్రీమంతుడైన కుక్షి, కుక్షి కుమారుడు వీరుడైన వికుక్షి, వికుక్షి కుమారుడు మహాతేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన బాణుడు, బాణుని కుమారుడు మహాబాహువూ మహాతపస్వీ అయిన అనరణ్యుడు. అనరణ్యుని రాజ్యంలో అనావృష్టి లేదు, కరువు లేదు; సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయన పాలనలో ఒక్క దొంగ కూడా లేడు. ఇది రాజు ధర్మపాలనకు ఫలశ్రుతి — ‘రాజు ఎలాగో ప్రజలూ అలాగే’ అని రాముడే మునుపటి సర్గలో చెప్పినదానికి ఉదాహరణ ఇక్కడ వంశం నుంచే ఉదహరించబడింది. కాబట్టి వసిష్ఠుడు కొత్త ప్రమాణాన్ని తీసుకురావడం లేదు, రాముని ప్రమాణాన్నే అతనికి వ్యతిరేకంగా మలుస్తున్నాడు — రాజు నడవడి ప్రజలలో ఫలిస్తే, రాజ్యత్యాగం కూడా ప్రజలలో ఫలిస్తుంది. ఇక్కడ ‘నిత్య అవ్యయః’ అనే రెండు పదాల మధ్య స్వరసంధి చేయబడలేదు; ఈ ఆర్షమైన విరామం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ సమానంగా ఉంది, కాబట్టి ముద్రించినట్లే ఉంచబడింది.
అనరణ్యుని నుంచి పృథువు రాజయ్యాడు, పృథువు నుంచి మహాతేజస్వి అయిన త్రిశంకువు పుట్టాడు; ఆ వీరుడు సత్యవచనం వల్లనే సశరీరంగా దివికి వెళ్ళాడు — మునుపటి సర్గలో రాముడు విస్తారంగా వర్ణించిన సత్యపు మాహాత్మ్యం ఇక్కడ వంశపు చరిత్రతోనే సమర్థించబడుతుంది, నిరాకరించబడదు. త్రిశంకువు కుమారుడు మహాయశస్వి అయిన ధుంధుమారుడు, అతని నుంచి మహాతేజస్వి అయిన యువనాశ్వుడు, యువనాశ్వుని నుంచి శ్రీమంతుడైన మాంధాత, మాంధాత నుంచి సుసంధి. సుసంధికి ఇద్దరు కుమారులు — ధ్రువసంధి, ప్రసేనజిత్తు. ధ్రువసంధి నుంచి యశస్వీ రిపుసూదనుడూ అయిన భరతుడు, మహాబాహువైన ఆ భరతుని నుంచి అసితుడు అనేవాడు పుట్టాడు. అతనికి ప్రతిరాజులైన శత్రువులు ఉద్భవించారు — హైహయులు, తాళజంఘులు, శూరులైన శశబిందులు. వారందరినీ యుద్ధంలో ఎదుర్కొన్నప్పటికీ ఆ రాజు ప్రవాసానికి వెళ్ళవలసి వచ్చింది; రమ్యమైన శ్రేష్ఠ పర్వతంపై ఆనందిస్తూ మునిలా అయ్యాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతుంది — శత్రువులు అధికంగా ఉండడం వల్ల అసితుడు ఓడిపోయి పరదేశానికి వెళ్ళాడు, అక్కడ మునిభావంతో పరమాత్మను ధ్యానిస్తూ ఉన్నాడు. ఇక్కడ కథ స్వరం మారుతుంది — పదకొండవ శ్లోకం నుంచి పదహారవ శ్లోకం వరకు పేర్లు మాత్రమే లెక్కించబడ్డాయి, పదిహేడవ శ్లోకం నుంచి కథ విస్తరిస్తుంది. ఈ విస్తారం అకారణం కాదు; అసితుని పరాజయమూ వనవాసమూ రాముని స్థితికే ప్రతిబింబంలా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే అక్కడ కూడా రాజు రాజ్యం నుంచి తొలగి అడవిలో మునివృత్తిని ఆశ్రయించాడు, అయినా అతని వంశం దానితో అంతరించలేదు. ఇక్కడ ‘పృథూ’ అని దీర్ఘాంతరూపం, రామునికి ‘మహారాజా’ అనే సంబోధన — వసిష్ఠుడు కథ చెబుతూ కూడా శ్రోతను మళ్ళీ మళ్ళీ తాకుతాడు, దానితో కథ ఉపదేశరూపంగానే నిలుస్తుంది.
అసితుని ఇద్దరు భార్యలూ గర్భవతులుగా ఉన్నారని శ్రుతి. వారిలో ఒకామె, మహాభాగ్యవతి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గలది, ఉత్తమమైన కుమారుని కోరుకుంటూ, దేవతేజస్సు గల భార్గవునికి నమస్కరించింది; మరొకామె మాత్రం గర్భాన్ని నాశనం చేయడానికి సవతికి విషం పెట్టింది. భార్గవుడైన చ్యవనుడు అనే ఋషి హిమవంతాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నాడు; ఆ ఋషి దగ్గరకు కాళింది వెళ్ళి నమస్కరించింది. ప్రసన్నుడైన ఆ విప్రుడు పుత్రజన్మ విషయంలో వరం కోరుతున్న ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నీకు కుమారుడు పుడతాడు; మహాత్ముడు, లోకప్రసిద్ధుడు, ధార్మికుడు, శత్రువులకు మిక్కిలి భయంకరుడు, వంశాన్ని నిలిపేవాడు, అరిసూదనుడు.’ అది విని ఆమె మునికి ప్రదక్షిణం చేసి, ఆయన అనుమతి తీసుకొని ఇంటికి వచ్చి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గల, పద్మగర్భం వంటి కాంతి గల కుమారుని కన్నది. గర్భాన్ని చంపాలనే కోరికతో సవతి ఆమెకు ఇచ్చిన గరం (విషం)తో సహా అతడు పుట్టాడు, అందుకే ‘సగరుడు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు — ఇలా పేరు నిర్వచనం ఇక్కడ కథలోనే అంతర్భూతమైంది. ఈ భాగం సర్గకు హృదయం వంటిది — వంశం వినాశనానికి దగ్గరగా వచ్చిన చోటనే అది మళ్ళీ వర్ధిల్లింది. విషంతో పుట్టినా ఆ బాలుడు చనిపోలేదు, వంశకర్త అయ్యాడు; దీనితో ఇక్ష్వాకు వంశం బయటి ఉపద్రవంతో అంతరించదని ధ్వనిస్తుంది. ఈ అసితుడు-కాళింది వృత్తాంతం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఏడు అర్ధశ్లోకాలు తక్కువ — ఇది వల్గేట్ పాఠపు విస్తారమే, కథ రసాన్ని పెంచుతుంది. కాళింది అనే పేరు హిందీ వ్యాఖ్యానంలోనే స్పష్టంగా ఉంది; మూలంలో ఆమె ఇరవైవ శ్లోకంలో ఒక్కసారి మాత్రమే పేరుతో పేర్కొనబడింది, మిగతాచోట్ల ‘ఒకామె’, ‘ఆమె’, ‘భార్య’ అనే సర్వనామాలతోనే వ్యవహరించబడింది.
ఆ సగరుడే, పర్వదినాన యజ్ఞం చేసి, తవ్వకపు వేగంతో ఈ ప్రజలను భయపెడుతూ, కుమారులచేత సముద్రాన్ని తవ్వించిన రాజు. సగరుని కుమారుడు అసమంజుడని మేము విన్నాము; పాపకర్మలు చేసేవాడని తండ్రి అతనిని బ్రతికి ఉండగానే బహిష్కరించాడు — ఇక్కడ వసిష్ఠుడు ఒక సూక్ష్మమైన దృష్టాంతాన్ని ముందుంచుతాడు, అందులో తండ్రి కుమారుని రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించాడు, కాని అక్కడ కారణం కుమారుని పాపకర్మయే, ఏదో ప్రతిజ్ఞ బంధనం కాదు. అసమంజుని కుమారుడు వీర్యవంతుడైన అంశుమంతుడు, అంశుమంతుని కుమారుడు దిలీపుడు, దిలీపుని కుమారుడు భగీరథుడు. భగీరథుని నుంచి కకుత్స్థుడు, అతని వల్లనే అతని వంశీయులు ‘కాకుత్స్థులు’ అని పిలువబడతారు; కకుత్స్థుని కుమారుడు రఘువు, అతని వల్ల వారు ‘రాఘవులు’ అని వ్యవహరించబడతారు — రాముని ప్రసిద్ధమైన రెండు పేర్లూ ఇక్కడ వంశం నుంచే వ్యుత్పత్తి చేయబడ్డాయి, ఈ యుక్తి రాముని తన పేరుతోనే బంధిస్తుంది. రఘువు తేజస్వి అయిన కుమారుడు ప్రవృద్ధుడు నరభక్షకుడయ్యాడు, అతడు భూమిపై ‘కల్మాషపాదుడు’, ‘సౌదాసుడు’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది, అతడు శాపవశాత్తు కొన్ని సంవత్సరాలు నరభక్షకుడుగా ఉన్నాడని. కల్మాషపాదుని కుమారుడు శంఖణుడని మేము విన్నాము, అతడు ఆ ప్రసిద్ధమైన వీర్యాన్ని పొందినా సైన్యంతో సహా నశించాడు. శంఖణుని కుమారుడు శూరుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన సుదర్శనుడు, సుదర్శనుని కుమారుడు అగ్నివర్ణుడు, అగ్నివర్ణుని కుమారుడు శీఘ్రగుడు. ఈ శ్లోకాలలో సగరుని సముద్రఖననమూ, భగీరథుని పేరూ కేవలం సూచించబడ్డాయి; వారి విస్తారమైన కథ బాలకాండంలో ఇదివరకే చెప్పబడింది, కాబట్టి ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పబడలేదు.
శీఘ్రగుని కుమారుడు మరువు, మరువు కుమారుడు ప్రశుశ్రువుడు, ప్రశుశ్రువుని కుమారుడు మహామతి అయిన అంబరీషుడు. అంబరీషుని కుమారుడు సత్యవిక్రముడైన నహుషుడు, నహుషుని కుమారుడు పరమధార్మికుడైన నాభాగుడు. నాభాగునికి ఇద్దరు కుమారులు — అజుడు, సువ్రతుడు; అజుని కుమారుడు ధర్మాత్ముడైన దశరథ మహారాజు. ఇలా సృష్ట్యారంభం నుంచి దశరథుని వరకు వంశాన్ని అవిచ్ఛిన్నంగా లెక్కించి వసిష్ఠుడు ముగిస్తాడు — ‘ఆ దశరథునికి పెద్ద వారసుడవు నీవే, ‘రాముడు’ అని ప్రసిద్ధుడవు; కాబట్టి జగన్నృపా, నీ రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, దాన్ని పర్యవేక్షించు.’ తరువాత ఆయన నియమాన్నే చెబుతాడు — ‘ఇక్ష్వాకులందరిలోనూ పెద్దవాడే రాజవుతాడు; పెద్దవాడు ఉండగా చిన్న కుమారుడు రాజు కాడు, పెద్దవాడే అభిషేకించబడతాడు.’ చివరకు దీర్ఘవృత్తంలో ఆయన యాచిస్తాడు — ‘రాఘవుల సనాతనమైన నీ కులధర్మాన్ని నీవు ఈ రోజు భంగపరచదగవు; మహాయశస్వీ, అపారమైన రత్నాలూ అపారమైన రాష్ట్రాలూ గల ఈ భూమిని తండ్రిలా పాలించు.’ ఇలా వసిష్ఠుడు రాముని యుక్తినే స్వీకరిస్తాడు — సనాతనమైన కులధర్మాన్ని ప్రమాణంగా చేసేవాడు కులధర్మం ప్రకారమే రాజ్యాన్ని స్వీకరించదగినవాడు. జాబాలి దెబ్బ శాస్త్రాలపై, వసిష్ఠుని దెబ్బ మాత్రం రాముని సొంత నిష్ఠపైనే. అయినా సర్గ నిర్ణయంతో ముగియదు; తరువాతి సర్గలో రాముడు దీనికీ సమాధానం ఇస్తాడు, ముగ్గురు గురువుల ఋణాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ఈ సర్గకు విశేషం — అంతటా వంశగణనమే, తర్కం మాత్రం చివర ఒక్క శ్లోకంలోనే; కథయే స్వయంగా ప్రమాణం అనేది వసిష్ఠుని పద్ధతి. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥